Voda i sani a na ehnika LV(3) 1-10 (2025)
IZVOD
Najgušće naseljene oblas i su obale eka. Razloga za o o ima iše, o su: p isus o do oljnih količina oda (po šinskih i podze-
mnih) za odosnabde anje s ano niš a i indus ije, poljop i ednu p oiz odnju (zemljiš e isokog k ali e a), g ađe inski ma e ijal
(pesak i šljunak), i d. Zakoni o i kon olisano ko išćenje pomenu ih p i odnih esu sa eke i njenih obala ne bi ebalo da ima ne-
ga i an u icaj ni na jedan od na edenih esu sa. Među im, nekon olisana upo eba pes icida i đub i a za ad eće poljop i edne
p oiz odnje, značajno u iče na k ali e podzemnih oda, a nekon olisana i nelegalna eksploa acija šljunka i peska može ima i
nega i ne posledice po odosnabde anje i na odnja anje poljop i ednog zemljiš a. P ime a za o ima mnogo i u s e u i kod
nas. Jedan od p ime je nekon olisana i nelegalna eksploa acija šljunka i peska na pod učju Ljubiče skog mos a, gde je 1990-ih
godina ko i o Velike Mo a e p odubljeno za 3 me a. To je u icalo na smanjenje eze i podzemnih oda na o om delu i pogo šanje
njiho og k ali e a. Posma ajući eku D inu, koja u s om donjem delu p eds a lja d ža nu g anicu između Republike S bije (RS) i
Bosne i He cego ine (BiH), nekon olisana eksploa acija šljunka i peska do ela je do u uša anja njenih obala, pome anja ečnog
oka, a samim im i izmeš anja ečnog ko i a, zbog čega su delo i RS sada na le oj obali eke i ob nu o. O o ome, kao i o d ugim
nega i nim u icajima nelegalne i nekon olisane eksploa acije šljunka i peska je de aljnije izloženo u adu.
Ključne eči: eksploa acija šljunka i peska, ežim oda, podzemne ode, odosnabde anje
ABSTRACT
The mos densely popula ed a eas a e i e banks. The e a e se e al easons o his, including: he p esence o su icien quan-
i ies o wa e (su ace and g oundwa e ) o wa e supply and indus y, ag icul u al p oduc ion (high-quali y soil), cons uc ion
ma e ials (sand and g a el), e c. Legal and con olled use o he a o emen ioned na u al esou ces o he i e and i s banks should
no ha e a nega i e impac on any o he na u al esou ces. Howe e , uncon olled use o pes icides and e ilize s o he sake
o inc eased ag icul u al p oduc ion signi ican ly a ec s he quali y o g oundwa e , and uncon olled and illegal exploi a ion o
g a el and sand can ha e nega i e consequences o wa e supply and i iga ion o ag icul u al land. The e a e many examples
o his bo h in he wo ld and in Se bia. One example is he uncon olled and illegal exploi a ion o g a el and sand in he a ea o
Ljubiče ski Mos , whe e in he 1990s he bed o he Velika Mo a a was deepened by 3 me e s. This led o a dec ease in g oundwa-
e ese es in his a ea and a de e io a ion in hei quali y. The D ina Ri e , in i s lowe pa ep esen s he s a e bo de be ween
he Republic o Se bia (RS) and Bosnia and He zego ina (B&H), whe e uncon olled exploi a ion o g a el and sand has led o he
collapse o i s banks, he de ia ion o he i e low, and he e o e he displacemen o he i e bed, which is why pa s o he RS
a e now on he le bank o he i e and ice e sa. This, as well as o he nega i e impac s o illegal and uncon olled exploi a ion
o g a el and sand, a e discussed in mo e de ail in he pape .
Keywo ds: g a el and sand exploi a ion, wa e egime, g oundwa e , wa e supply
UTICAJ EKSPLOATACIJE ŠLJUNKA I PESKA NA REŽIM
POVRŠINSKIH I PODZEMNIH VODA
IMPACT OF GRAVEL AND SAND EXPLOITATION ON SURFACE AND
GROUNDWATER REGIME
Naučni ad
UDK:
h ps://zenodo.o g/badge/DOI/
Vesna Ris ić Vakanjac1, Milan K esoje ić2, Dušan Polomčić1, Bo is Vakanjac3, Jugosla Nikolić4
1 Uni e zi e u Beog adu, Ruda sko-geološki akul e , Đušina 7, Beog ad
e-mail: esna. is ic@ g .bg.ac. s
2 Uni e zi e odb ane, Vojna akademija, Veljka Likuća Ku jaka 33, Beog ad
3 Vojnogeog a ski ins i u “Gene al S e an Boško ić, Mije Ko ače ića 5, Beog ad
4 Republički hid ome eo ološki za od S bije, Kneza Višesla a 66, Beog ad
Vesna RISTIĆ VAKANJAC, Milan KRESOJEVIĆ,
Dušan POLOMČIĆ, Bo is VAKANJAC,
Jugosla NIKOLIĆ
2 VODA I SANITARNA TEHNIKA
1. UVOD
Kako su naseobine od samog poče ka ljudske
ci ilizacije pa do danas, ugla nom ezane za obale
eka, p aćenje ežima po šinskih oko a ( adi
odosnabde anja, na odnja anja, od odnja anja,
odb ane od popla a, ečnog saob aćaja), ežima
ečnih sedimena a (za po ebe g ađe ina s a),
za im za po ebe odosnabde anja i na odnja anja,
u đi anje eza po šinskih i podzemnih oda
kao i ežim podzemnih oda, k ali e po šinskih
i podzemnih oda i mnogi d ugi aspek i, bili su
p edme is aži anja mnogih is aži ača. Tako na
p ime , W zesiński i Sobkowiak (2020) analizi ali su
u icaj p i odnih i an opogenih ak o a na p omenu
ežima oda eke Visle (Poljska) i o za po ebe
up a ljanja odnim esu sima kao i hid ološkim
p ognozama. Sličnom ema ikom ba ili su se i Abebe
sa koau o ima (Abebe i sa ., 2020), s im da su p ikazani
ezul a i do kojih su došli is aži anjem ežima eke
Guma a (E iopija). Rempel i Chu ch (2009) daju na
p ime u F ase eke (Kanada) u icaj eksploa acije
šljunka na ži o nu s edinu. Veliki b oj au o a se ba io
i p isus om po encijalno oksičnih elemena a u
sedimen ima eka i njiho im po eklom (Aguila
Pesan es i sa ., 2019; Liu i sa ., 2019).
Već je ečeno da su alu ijoni ećih eka odu ek imali
i imaju najpo oljnije uslo e za ži o . Danas u o im
delo ima smeš ena je ećina elikih g ado a u s e u.
Gla ni azlozi za o o su: značajne eze e podzemnih
oda koje su o mi ane u ok i u in e g anula ne
s edine i koje su ugla nom u dob oj hid auličkoj
ezi sa po šinskim oko ima, omogućuju na
lak način eša anje p oblema odosnabde anja;
isokok ali e no zemljiš e i p isu ne podzemne ode
omogućuju in enzi nu poljop i ednu p oiz odnju;
p isus o značajnih eze i peska i šljunka na
obalama eka su elika pod ška g ađe ina s u;
sam po šinski ok p uža mogućnos uspos a ljanja
ečnog saob aćaja, odnosno po ezi anje uz odnih
i niz odnih delo a sli a. Legalno i kon olisano
ko išćenje pomenu ih p i odnih po encijala eke i
njenih obala ne bi ebalo da ima nega i nog u icaja
na bilo koji pomenu esu s. Među im, nekon olisano
ko išćenje pes icida i đub i a adi š o eće
poljop i edne p oiz odnje ima značajnog u icaja
na k ali e podzemnih oda, za im, nekon olisana
a u nekim slučaje ima i nelegalna eksploa acija
šljunka i peska može ima i k ajnje nega i ne
posledice po odosnabde anje kao i na odnja anje
poljop i ednih po šina.
Habe sack i sa . (2019) ukazuju da socioekonomski
az oj je za posledicu imao p omene ežima p o icaja
eka ali i p omenu ežima ečnih sedimena a. Po o im
au o ima iden i iko ani su ključni pok e ači o ih
p omena. To su: zaš i a od popla a, hid oene gija,
plo idba, odosnabde anje, ko išćenje zemljiš a
(poljop i eda i u banizacija), ja užanje, kao
i klima ske p omene i ekologija koji su s s ani u
doda ne uslo e. Na ode da hid o ehnički objek i
koji se s s a aju u pop ečne s uk u e u iču na
p ekid kon inu i e a sedimena a, dok bočni kanali
i nasipi ome aju bočnu azmenu sedimena a. Sam
p ekid kon inui e a anspo a sedimena a do odi
do njiho og disbalansa, odnosno nedos a ka
sedimena a niz odno od ba ije a. Rezul a i p ojek a
DanubeSedimen ukazali su da u nekim delo ima
sli a Duna a (obuh a ajući i p i oke o e eke)
količine bage o anja sedimena a su p emašile do ok
sedimena a. Kao zaključak na ode da je ukupan unos
suspendo anog sedimen a u del i Duna a smanjen
za iše od 60% u odnosu na anije količine (od 40-
60 MT/god o a ednos je pala na 15-20 M /god
(Habe sack i sa ., 2019). U ezi sa pomenu im 2024.
godine započe je p ojeka DanubeSedimen _Q2
(In e eg Danube Region p ojec ) u ok i u koga je
uključeno 14 pa ne a iz 10 poduna skih zemalja.
P ojeka je ajanja 3 godine i ima za cilj da poboljša
up a ljanje količinama i k ali e om sedimena a u sli u
eke Duna . Jedna od očeki anih ezul a a p ojek a
su konk e na ešenja u za isnos i od iden i iko anih
p oblema ezana za anspo sedimena a a koje
bi ebala Međuna odna komisija za zaš i u eke
Duna (ICPDR) da us oji u sledećem Planu up a ljanja
izikom od popla a (h ps://in e eg-danube.eu/
p ojec s/danubesedimen -q2).
Gene alno u s e u kao i kod nas, jedan od me a za
po ebe sp eča anja popla a je egulacija ko i a
eka, gde spada i uklanjanje ečnog nanosa. S im u
ezi, u S biji, pod učeno k oz egulaciju ko a eka se
ećini zah e a za dobijanje doz ola za bage o anje
ečnih sedimena a slučaje a izdaje doz ola za ad.
Među im, p oblem je kad o a eksploa acija pos ane
nekon olisana a u nekim slučaje ima i nelegalna.
U o o adu su da a d a p ime a gde je nelegalna
i nekon olisana eksploa acija šljunka i peska
imala dalekosežne posledice, na p om mes u za
odosnabde anje.
2. METODOLOGIJA
Za po ebe is aži anja u icaja p i odnih i
an opogenih ak o a (eksploa acije šljunka i peska
sa obala i iz samog ko i a eke) na ežim po šinskih
i podzemnih oda, p ikupljeni su s i is o ijski podaci
o ko ama odnog ogledala eke Velike Mo a e u
p o ilu Ljubiče ski mos , i o za pe iod od kada
b . 3 • jul-sep emba • god. LV 3
je uspos a ljen moni o ing (1923. godine), kao
i podaci o ni oima podzemnih oda osmo enih
u pijezome ima pos a ljenih up a no na ečno
ko i o Velike Mo a e. Moni o ing odos aja Velike
Mo a e šen je s akodne no (od 1923.-1960. godine
uz pomoć odome ne le e, a od 1960. do danas
limnig a om), dok se p aćenje ežima podzemnih
oda ši pomoću me ača ni oa s akih 5 ili 10
dana. Moni o ing podzemnih oda u o om delu je
uspos a ljen 1977. i 1978. godine, za im 1987. i 1988.
godine je pogušćena pos ojeća m eža osma ačkih
objeka a (pijezome a a), dok su okom 2002. godine
ins ali ani au oma ski ni ome i za kon inui ano
p aćenje podzemnih oda. U abeli 1 da e su
osno ne in o macije pomenu e hid ološke s anice i
pijezome a a kojima se p a i ni o podzemnih oda
u p o ilu koji je up a no pos a ljen na odome ni
p o il. Na slici 1 da je p os o ni položaj odome nog
p o ila Ljubiče ski mos kao i pijezome a a čije
emenske se ije ko a ni oa podzemnih oda su
analizi ane u o om adu. Po ed Velike Mo a e, u
adu je da p ikaz eksplao acije peska i šljunka sa
obala eke D ine. Is aži anja su iz šena za po ebe
p ojek a Mud o ko išćenje i zaš i a p i odnih esu sa u
p ekog aničnom pod učju S bija - Bosna i He cego ina
(G upa au o a, 2014), a ezul a i do kojih se došlo biće
p ikazani u o om adu. O de napominjemo da su za
donji sli Velike Mo a e iz šene k an i a i ne analize
dok je p oblem eksploa acije peska i šljunka sa obala
eke D ine kao i i njenog ko i a analizi an k ali a i no.
3. REZULTATI I DISKUSIJA
Na osno u poda aka p euze ih od RHMZ-a, a koji se
iču ko a ni oa Velike Mo a e osmo enih u p o ilu
Ljubiče ski mos (slika 1), kons uisan je ni og am
za ukupni osma ački pe iod (slika 2) i hid og am
(slika 3) za pe iod 1952-2018. godine, dok je na
slici 4 da a in eg alna k i a modulnih ods upanja
s ednjegodišnjih p o icaja Velike Mo a e. Na
osno u ko a ni oa podzemnih oda osmo enih u
analizi anim pijezome ima u ađeni su i upo edni
dijag ami p omene ni oa podzemnih oda i oda
Velike Mo a e i o na slici 5 za le u dolinsku s anu i
na slici 6 za desnu dolinsku s anu (pe iod 1977-2018.
godina).
Slika 1. P os o ni položaj azma anih pijezome a a i odome ne s anice
Ljubiče ski mos (K esoje ić i sa ., 2024)
Figu e 1. Spa ial loca ion o he conside ed piezome e s and he Ljubiče ski
mos wa e me e s a ion (K esoje ić e al., 2024)
4 VODA I SANITARNA TEHNIKA
0
100
200
300
400
500
600
1952
1956
1960
1964
1968
1972
1976
1980
1984
1988
1992
1996
2000
2004
2008
2012
2016
S ednjegodišnji p o icaji Q (m3/s)
-4
-2
0
2
4
6
8
10
12
odulna ods upanja s ednjegodišnjih p o icaja
p o icaj Q
K
68
70
72
74
76
78
80
82
1952
1955
1958
1961
1964
1967
1970
1973
1976
1979
1982
1985
1988
1991
1994
1997
2000
2003
2006
2009
2012
2015
2018
ko a odnog ogledala Z (mnm)
Slika 4. Ba dijag am s ednjegodišnjih p o icaja i in eg alna k i a modulnih ods upanja
eke Velike Mo a e .s. Ljubiče ski mos
Figu e 4. Ba diag am o he mean annual discha ges and he in eg al cu e o he modula de ia ions
o he Velika Mo a a i e g.s. Ljubiče ski mos
Slika 3. Hid og am Velike Mo a e .s. Ljubiče ski mos pe iod 1952.-2018. godina
Figu e 3. Hyd og aph o he Velika Mo a a, g.s. Ljubiče ski mos pe iod 1952-2018
0
500
1000
1500
2000
2500
3000
1952
1955
1958
1961
1964
1967
1970
1973
1976
1979
1982
1985
1988
1991
1994
1997
2000
2003
2006
2009
2012
2015
2018
p o icaj Q (m
3
/s)
Slika 2. Ni og am ko a odnog ogledala Velike Mo a e egis o anih u p o ilu Ljubiče ski mos Z (mnm),
pe iod 1952.-2018. godina, (Mladeno ić i sa ., 2022) modi iko ano
Figu e 2. Diag am o he Velika Mo a a wa e le el egis e ed in he g.s. Ljubiče ski Mos , Z (masl),
pe iod 1952-2018, (Mladeno ić e al., 2022) modi ied
b . 3 • jul-sep emba • god. LV 5
Tabela 1. Osno ni podaci hid ološke s anice Ljubiče ski Mos i azma anih pijezome a a
(podaci p euze i od RHMZ-a)
Table 1. Basic da a o he Ljubiče ski Mos hyd ological s a ion and he conside ed piezome e s
(da a aken om he RHMZ)
RB s anica eka godina
osni anja
ko a „0”
(mn )
udaljenos
od ušća
(km)
po šina
sli a
(km2)
1Ljubiče ski
mos V. Mo a a 1923 73.42 21.75 37320
RB pijezome a godina
osni anja
udaljenje
od eke
(km)
x
koo dina a
y
koo dian a
ko a „0”
(mn )
dubina
kons ukcije
(m)
11NP904A 1. 04. 1988. 0,91 4936914 7509794 79,81 16
21NP974 1. 08. 1977. 1,54 4934636 7506681 78,72 9,2
31NP901A 1. 07. 1987. 0,2* 4933941 7505427 78,37 14,1
41NP973 1. 01. 1978. 0,03 4937900 7510950 80,45 9,2
51NP908A 1. 07. 1987. 1,16 4938752 7511669 78,18 13,73
61NP909A 1. 07. 1987. 2,01 4939200 7512475 78,06 11,05
71NP910A 1. 07. 1987. 2,83 4939725 7513050 77,75 11,21
Napomena: * - udaljenje se odnosi na eku Jeza u, edni b oje i od 1-3 se odnose na pijezome e koji se nalaze na
le oj obali, p eos ali pijezome i (RB 4-7) se nalaze na desnoj obali Velike Mo a e
Na osno u p iloženog ni og ama apsolu nih ko a
odnih ogledala Velike Mo a e (slika 2), može se
kons a o a i da se u pe iodu od 1952. do zaključno sa
2018. godinom jasno izd ajaju i pe ioda u kojima je
došlo do p odublji anja ečnog ko i a Velike Mo a e,
na .s. Ljubiče ski mos . To su: p i pe iod od 1958.-
1968. godine, d ugi pe iod od 1981.-1982. i eći
okom de edese ih godina p ošlog eka (1989.-2000.
godine). Uz ok p odubljenja ko i a u iznosu od oko
1 m okom p og pe ioda (1958-1968. godina) je
naj e o a nije p i odnog po ekla, odnosno nas ao
je kao posledica popla nih alasa od kojih 4 koja su
zabeležena u o om pe iodu su is o ijski apsolu ni
maksimumi (21. eb ua a 1955. godine zabeleženo
je 2210 m3/s, 3. maja 1958. godine 2400 m3/s, 21.
eb ua a 1963. godine 2530 m3/s i eko dnih 2670
m
3
/s zabeleženo je 16. maja 1965. godine). Gene alno,
do 1981. godine imamo pozi i ni p i aš aj in eg alne
k i e modulnih ods upanja š o ukazuje da I izd ojeni
pe iod p ipada lažnom pe iodu (slika 4). D ugi
izd ojeni pe iod se ja lja poče kom 80- ih godina
p ošlog eka kada je došlo do p odublji anja ko i a
Velike Mo a e u p o ilu Ljubiče ski mos za još jedan
me a . Razlog o ome je izmeš anje ko i a Velike
Mo a e u delu gde se nalazio p obi ni odome ni
p o il Bag dan. Do o og izmeš anja je došlo okom
1980. i 1981. godine a azlog je izg adnja deonice
au o-pu a E75 Ba očina – Ćup ija koja je puš ena
1982. godine. O o p odublji anje ko i a može se
zapazi i i na p o ilima Žaba ski mos , odnosno
Bag dan (Mladeno ić i sa ., 2022).
T eće, ujedno i najiz aženije sniženje ni oa Velike
Mo a e zabeleženo na ni og amu Ljubiče ski mos
a koje je izaz ano p odublji anjem ko i a o e eke,
ezano je za duži pe iod, ajanja neš o malo p eko 10
godina (od 1989. do 2000.). O o sniženje ko i a Velike
Mo a e u p o ilu Ljubiče ski mos s akako da nije
posledica p i odnih poja a iz azloga š o o aj pe iod
gene alno p ipada sušnom pe iodu, s ednje godišnji
p o icaji su ugla nom ispod s ednje išegodišnje
ednos i ( idi sliku 3 i 4). O o p odubljenje je
ezul a an opogenog ak o a, odnosno ak i i anja
in enzi nije eksploa acije peska i šljunka u o om delu.
S e je o o s akako imalo u icaja na in enzi i anje
nelegalne i nekon olisane eksploa acije šljunka i
peska š o je do elo do p odublji anja ko i a Velike
Mo a e u o om delu za još 3 m. Dakle, u pe iodu od
1958.-2000. godine u p o ilu Ljubiče ski mos došlo je
do p odublji anja ko i a pa samim im i sniženja ni oa
eke Velike Mo a e u iznosu od oko 5 m.
6 VODA I SANITARNA TEHNIKA
Iz azloga š o pos oji dob a hid aulička eza između
podzemnih oda alu ijona Velike Mo a e i same
eke, p odublji anje ko i a Velike Mo a e je imalo za
posledicu sniženje i ni oa podzemnih oda, š o se
jasno idi i na slici5, na osno u koje se može zaključi i
da š o je pijezome a bliže pos a ljen eci, u icaj ni oa
eke na ni o podzemnih oda je iz aženiji. Pijezome a
1NP973, koji se nalazi na s ega 30 m udaljenja od
eke, čija ko a dna iznosi 71,25 mnm, nakon 2000.
godine, zbog p odubljenja ko i a Velike Mo a e,
gubi s oju unkciju okom malih oda. Tačnije, okom
malih oda, iz azloga š o je ko a odnog ogledala
Velike Mo a e niža od 71 mnm, pijezome a je os ajao
su . Voda u o om pijezome u je bila samo okom
s ednjih, odnosno okom elikih oda. Iz o og azloga
je 2015. godine o aj pijezome a s a ljen an unkcije.
Kod sledećeg pijezome a 1NP908A koji se nalazi na
udaljenju od 1,16 km, kao i 1NP909A na udaljenju od
2,01 km, i pijezome a 1NP910A na udaljenju od 2,83
km od eke, okom 90- ih godina p ošlog eka akođe
je jasno iz ažen end opadanja ni oa podzemnih
oda u o om delu koje se sa poče kom o og eka
zaus a ilo i k eće se ugla nom u dijapazonu od 69
mnm pa do 71mnm.
Ono š o je in e esan no do 2000. godine ko e ni oa
podzemnih oda najbližeg pijezome a (1NP908A)
su bile naj iše a sa udaljenjem od eke ko e su
opadale i bile su sa manje iz aženim piko ima
okom elikih oda eke. Od 2000. godine o o je
p omenjeno, odnosno ko e podzemnih oda kod
najudaljenijeg pijezome a su hipsome ijski iše od
ko a pijezome a a koje se nalaze bliže eci. Dakle,
p odubljenje ko i a Velike Mo a e imalo je u icaja i na
a
b
69
71
73
75
77
79
81
1977
1979
1981
1983
1985
1987
1989
1991
1993
1995
1997
1999
2001
2003
2005
2007
2009
2011
2013
2015
2017
ko a ni oa podzemnih oda i eke V. Mo a e Z (mnm)
Ljubice ski mos 1NP904A 1NP974 1NP901A
67
69
71
73
75
77
79
1977
1979
1981
1983
1985
1987
1989
1991
1993
1995
1997
1999
2001
2003
2005
2007
2009
2011
2013
2015
2017
apsolu ne ko e ni oa odnih ogledala Z (mnm)
Ljubiče ski mos 1NP973 1NP908A 1NP909A 1NP910A
Slika 5. Upo edni dijag ami apsolu nih ko a ni oa Velike Mo a e, .s Ljubiče ski mos i
pijezome a a, osma ački pe iod od 1977-2018. godine, a - le a obala, b - desna obala,
(Mladeno ić i sa ., 2023) modi iko ano
Figu e 5. Compa a i e diag ams o he Velika Mo a a i e wa e le el, g.s. Ljubiče ski
Mos and in piezome e s, obse a ion pe iod 1977-2018, a - he le bank, b - he igh bank,
(Mladeno ić e al., 2023) modi ied
b . 3 • jul-sep emba • god. LV 7
p omenu sme o a k e anja podzemnih oda u o om
delu (desna obala Velike Mo a e). Š o se iče le e
obale (slika 5 le o), ja lja se slična si uacija sa ni oima
podzemnih oda egis o anih u pijezome ima koji
su pos a ljeni up a no na ečno ko i o Velike Mo a e
u p o ilu Ljubiče ski mos . U ok i u azma anih
pijezome a a 1NP904A i 1NP974, p ime no je
opadanje ni oa u iznosi oko 2 m (pe iod od 1977 -
2018. godina). Najiz aženije sniženje ni oa podzemnih
oda je zabeleženo u pijezome u 1NP904A koji
je i najbliži eci i nalazi se na 910 m udaljenos i od
eke. Ni o ode u pijezome u 1NP904A do 2000.
godine je u ek bio ispod ni oa Velike Mo a e, ako
da u o om pe iodu p ih anji anje podzemnih oda je
okom cele godine bilo na ačun oda Velike Mo a e.
Nakon 2000. godine, okom malih, a kasnije i s ednjih
oda, sme k e anja podzemnih oda u o om delu
godine se menja, pa dolazi do p ih anji anja eke
na ačun podzemnih oda. Razlog o ome je eka
Jeza a koja pa alelno eče sa Velikom Mo a om,
nalazi se na njenoj le oj dolinskoj s ani i udaljena
je oko 6 km od Velike Mo a e. P e p odublji anja
eke Mo a e, podzemne ode u o om delu su se
p ih anji ale okom elikih oda na ačun Velike
Mo a e (slika 5 le o). Ko e ni oa podzemnih oda
okom popla nih alasa Velike Mo a e su u ek bile
ispod ko a odnog ogledala Velike Mo a e. Nakon
2000. godine, odnosno nakon p odublji anja ko i a
Velike Mo a e, ko e ni oa podzemnih oda u delu
gde se nalaze pijezome i 1NP974 i 1NP901A ukazuju
na o da podzemne ode p ih anjuju sko o okom
cele godine eku Veliku Mo a u, odnosno sme
k e anja oda je od eke Jeza e ka Velikoj Mo a i.
Takođe, g adijen i podzemnih oda između o a
d a pijezome a su eći, ako da je i b zina k e anja
podzemnih oda u o om delu sada eća u odnosu
na pe iod p e 1990. godine. U izuze no eks emnim
popla nim alasima, Velika Mo a a i dalje u k a kom
emenskom pe iodu ši p ih anji anje podzemnih
oda (slika 5 le o). O de, na žalos se mo a is aći da
osma anja na eci Jeza i do sada nisu šena, ako da
ne pos oje podaci o ni oima o e eke.
O o sniženje je donelo sa sobom niz izuze no
nega i nih posledica od kojih su najznačajnije:
1.
Obližnji g ado i (np . Poža e ac) še
odosnabde anje s ano niš a na ačun
podzemnih oda koje su u hid auličkoj ezi sa
Velikom Mo a om. Sniženjem ni oa podzemnih
oda u icalo je na eze e podzemnih oda, a
buna i koji se ko is e za odosnabde anje iše
nemaju one kapaci e e koje su imali p e 90- ih
godina p ošlog eka (Popo ić i sa ., 2016).
2.
Već je ečeno na poče ku ada da je o aj deo
izuze no naseljen ali i da se ši in enzi na
poljop i edna p oiz odnja zbog isokog k ali e a
zemljiš a u dolini Velike Mo a e i D ine. Nakon
2000. godine, zbog sniženja ni oa podzemnih
oda, mnogi pli ki buna i u o om delu, koji su
se ko is ili za na odnja anje poljop i ednih
po šina su os ali su i, pa je iz p eos alih dubljih
buna a šena po ećana eksploa acija da bi
nadomes ili nedos a ak ode koja je uzimana iz
buna a koji su u među emenu p esušili. O o je
doda no sniža alo ni o podzemnih oda, š o je
imalo još nega i niji u icaj na iz o iš a koja se
nalaze u blizinama o ih buna a (Popo ić i sa .,
2016).
3.
Ko išćenje pes icida, insek icida i eš ačkih
đub i a u p iobalju Velike Mo a e i D ine su
odu ek imala u icaja na k ali e podzemnih oda.
Među im, koncen acije zagađujućih komponen i
u podzemnim odama nisu p elazile g anicu MDK.
Sniženje ni oa podzemnih oda u icalo je na o da
su aspoloži e eze e podzemnih oda zna no
manje. Kao posledica o oga, iako sad žaj np .
ni a a u zemljiš u nije po ećan, zbog smanjenh
eze i podzemnih oda, koncen acije ni a a
u podzemnim odama su zna no skočile (iznad
MDK) š o je do elo i do za a anja pojedinih
iz o iš a koja su se ko is ila za odosnabde anje
pojedinih naselja u o om delu S bije. Na o o
je je s akako u icao i p omenjen sme k e anja
podzemnih oda. P eciznije, iz o iš e „Ključ”
je 2006. godine mo alo da bude isključeno iz
sis ema poža e ačkog odo oda zbog po ećane
koncen acije ni a a u podzemnim odama, dok
iz o iš e „T no če” (za odosnabde anje Velike
Plane i Smede e ske Palanke) adi sa smanjenim
eksploa acionim kapaci e om (Popo ić i sa ., 2016;
S epano ić i sa ., 2022).
4.
Sniženje od oko 3 m u p o ilu Ljubiče ski mos
koje nije zapaženo na uz odnim p o ilima je
po ećalo g adije ne ako da je p isu na po ećana
eg esiona e ozija u pojedinim uz odim
deonicama Velike Mo a e, š o izazi a dalje
p odublji anje ko i a i na uz odnim deonicama.
5.
Pojedini ozači koji sa kopo a od oze šljunak i
pesak, da bi imali eću dobi u po a ku pune
s oje kamione o padom koji odlažu u napuš ene
de as i ane oblas i. Na o aj način napuš eni
o o eni kopo i pos aju di lje deponije š o
ima doda nog nega i nog u icaja na k ali e
podzemnih oda.
6.
Mig acija s ano niš a iz o ih delo a ka Beog adu
u icala je na o da se deo poljop i ednog
zemljiš a iše ne ob ađuje. O o zemljiš e se
o kupljuje po po oljnim cenama, po šinski sloj
se p odaje kao isoko k ali e na zemlja za uzgoj
c eća, a nakon oga se ši eksploa acija peska
i šljunka. Na o aj način se ši dalja de as acija
zemljiš a.
8 VODA I SANITARNA TEHNIKA
7.
Po ed pomenu og, mogu se spomenu i i mnoge
d uge nega i ne posledice a o je napuš ena
mehanizacija, o o ene odene po šine (ba e
i moč a e) koje su legla koma aca i gloda a,
de as i ano pod učje napuš a biocenoza koja je
u imala s oje s aniš e, i d.
Po ed Velike Mo a e, na obalama eke D ine kao i
iz njenog samog ko i a, ši se akođe eksploa acija
ečnog ma e ijala. Debljina nanosa peska i šljunka
koje je is aložila eka D ina se k eće ugla nom od
2 do 10 m (Mandić i sa ., 2017; Vakanjac i sa ., 2014),
a nakon izg adnje hi oelek ana Z o nik, Bajina
Baš a i Višeg ad, o aj esu s pos aje neobno lji u
o om delu eke D ine. Iz og azloga po ebno je na
godišnjem ni ou adi i plano e eksploa acije šljunka
i peska koje mo aju uzima i u obzi da p ekome no
uda enje, iznad zap emina koje eka može da
ispo uči, p eds a lja eksploa aciju neobno lji ih
esu sa. Među im, bage o anje je čes o, na žalos
nasumična, oba lja se na p oiz oljnim lokacijama i u
nede inisanim uslo ima. S e o o p a e posledice koje
do ode do eak i acije napuš enih uka aca (s a ača)
eke ukoliko se ši iskopa anje peska i šljunka u
o om delu. Da ne bi došlo do o oga po ebno je
jasno de inisa i lokacije eksploa acije i zap emine
ma e ijala koji se može iskopa a i.
1.
Duž oka eke D ine na po ezu od P nja o a
do njenog ušća, iskopa anje o og esu sa se
oba lja na obe njene obale (slika 6). Dakle, mo a
se uspos a i i međug anična sa adnja po o om
pi anju, je s e o o ima za posledicu da dolazi
do p omene oka eke D ine koja u o om delu
p eds a lja d ža nu g anicu. Dalje, menjajući s oj
ok, D ina s ake godine e odi a oko 200 hek a a
zemlje, ugla nom plodne o anice, na e i o iji sela
Lozničko Polje, Vidića Mala, Jela , Lešnica, No o
Selo, P nja o , Bado inci, Salaš C noba ski i C na
Ba a.
2.
Izmeš anje ko i a D ine ima za posledicu da se
delo i e i o ije RS sada nalaze na le oj obali i
ob nu o, delo i e i o ije Bosne i He cego ina
sada se nalaze na desnoj dolinskoj s ani o e eke
(slika 6).
3.
Teški kamioni oš ećuju pos ojeću pu nu
in as uk u u unu a opš ina. Ukoliko je
eksploa acija šljunka i peska nelegalna, nije
moguće napla i i akse ili dobi i nadoknadu koja
bi mogla delom ko is i i za pop a ku uniš ene ili
oš ećene pu ne m eže.
4.
Tokom pe ioda popla nih alasa kada dolazi
do izli anja D ine u oblas inundacije, ili okom
in enzi nih pada ina, go i a, mo o no ulje i
d uge o ganske o padne ma e ije koje se nalaze
u delo ima pos ojećih ili napuš enih šljunka a
se lako in il i aju i u iču na k ali e podzemnih
oda koje se u elikoj me i ko is e za snabde anje
pijaćom odom ili na odnja anje poljop i ednog
zemljiš a.
5. Napuš ena mes a gde je šena eksploa acija kao
i os a ljena ashodo ana mehanizacija p eds a lja
doda no uglo kod eć opus ošenog zemljiš a.
6.
Nakon p olaska popla nog alasa, deo ode os aje
za obljen u napuš enim dep esijama š o s a a
idealne uslo e za azmnoža anje koma aca, dok
eliki b oj moč a a, ba a i bazena na napuš enim
uda skim lokacijama p eds a lja p e nju
p olaznicima, posebno deci bez p a nje od aslih.
Slika 6. P ikaz dela donjeg sli a eke D ine, le o: sa eli ski snimak iz 2013. godine (Ras e basis Google Ea h 092013
© Image 2025 CNES/Ai bus), desno: sa eli ski snimak iz 2024. god. (Ras e basis Google Ea h 072024 © Image 2025 Ai bus)
Figu e 6. View o pa o he lowe D ina i e basin, le : sa elli e image om 2013 (Ras e basis Google Ea h 092013
© Image 2025 CNES/Ai bus), igh : sa elli e image om 2024 (Ras e basis Google Ea h 072024 © Image 2025 Ai bus)
b . 3 • jul-sep emba • god. LV 9
7.
Iskopa anje šljunka odi di ek no do uniš a anja
s aniš a i posledično do og omnog gubi ka
biodi e zi e a, posebno e kih i ug oženih s a.
Po ed oga, deg adi ana p iobalna s aniš a
ezul i aju gubi kom ili opadanjem p oduk i nos i
ekosis ema (np . iba s o), kao i gubi ak
ek ea i nog po encijala.
8.
Uniš enje p iobalne zone u iče na biocenozu
i izazi a mig aciju (neke s e napuš aju s oja
s aniš a dok d uge se az ijaju). P ema nalazima
ekologa, u ećini de as i anih pod učja pos ojeća
lo a i auna po puno je uniš ena.
9.
Napuš ena uda ska mes a čes o pos aju di lje
deponije, gde za ša a azno s an o pad.
10.
Ruda ske ope acije su ugla nom ag esi ne p ema
p i odnoj s edini, a naj eći p oblem se š o se se
lokacije uda skih ak i nos i nakon p es anka
uda enja ne ekul i išu.
Na k aju eba napomenu i da se uda enje ne može
zaus a i i i o nije bio cilj o og is aži anja. Među im,
uda i, d ža na i lokalne up a e, eba da od ede
me u doz oljene eksploa acije, ulože napo e da
zaš i e ži o nu s edinu i unap ede k ali e ži o a
lokalnog s ano niš a.
4. ZAKLJUČAK
U adu je ob ađena p oblema ika u icaja eksploa acije
peska i šljunka na ežim po šinskih i podzemnih
oda. Kao p ime su analizi ane Velika Mo a a čiji
sli obuh a a oko 42 % ukupne e i o ije Republike
S bije, i kao ak a p eds a lja njenu naj eću eku, i
eka D ina koja p eds a lja d ža nu g anicu RS i BiH.
Ono š o je e iden no je o da je u delu gde se nalazi
odome ni p o il Ljubiče ski mos došlo do sliženja u
iznosu od 1 m zbog izmeš anja ko i a Velike Mo a e a
kasnije još 3-4 me a nekon olisanom eksloa acijom
šljunka i peska, dakle do p odublji anja ko i a Velike
Mo a e u o om delu je iznosilo oko 5 m (pe iod
1980-2000. godina). Posledica o oga do ela je i do
sniženja ni oa podzemnih oda. O o sniženje je u
nekim delo ima oliko da su pojedini osma ački
objek i (pijezome i) os ajali su i okom ećeg dela
godine. Sme k e anja kao i sam ežim podzemnih
oda je p omenjen. P ih anji anje podzemnih oda
u o om delu bilo ugla nom na ačun Velike Mo a e
dok nakon p odubljenja ko i a Velike Mo a e, sme
k e anja podzemnih oda je p omenjen okom
ećeg dela godine, odnosno sada podzemne ode
p ih anjuju eku. Danas, samo okom elikih oda
Velika Mo a a ima i dalje u icaja na podzemne ode i
ši njiho o p ih anji anje.
I na k aju na odimo da eksploa acija šljunka i peska
adi egulacije ko i a eka se ne može zaus a i i, i
ne eba, ali je po ebno da se ši u kon olisanim
uslo ima da ne bi došlo do posledica koje su
na edene u o om adu.
REFERENCE
1. Abebe W. B., Tilahun S. A., Moges M. M., Wondie A., De seh M. G., Niga u T. A., Mhi e , D. A., S eenhuis T. S., Camp M. V., Wal-
ae ens K., McClain M. E., (2020). Hyd ological Founda ion as a Basis o a Holis ic En i onmen al Flow Assessmen o T opical
Highland Ri e s in E hiopia. Wa e , 12, 547.
2. Aguila Pesan es A., Peña Ca pio E., Vi a T., Mahamud López M., Menéndez-Aguado J. M. (2019). A Mul i-Index Analysis Ap-
p oach o Hea y Me al Pollu ion Assessmen in Ri e Sedimen s in he Ponce En íquez A ea, Ecuado . Wa e , 11, 590.
3. G upa au o a, (2014). S udija o od ži om ko išćenju i zaš i i p i odnih esu sa u p ekog aničnom pod učju S bija - Bosna i He -
cego ina, - Boga ić, COOR - Cen a za okolišno od ži i az oj i UNECO.
4. Habe sack H., Ba anya S., Holubo a K., Va olomei F., Skiba H., Schwa z U., K apesch M., Gmeine Ph., Haimann M. (2019). Sedi-
men Manual o S akeholde s. Ou pu 6.2 o he In e eg Danube T ans na ional P ojec DanubeSedimen co- unded by he
Eu opean Commission, Vienna.
5. h ps://in e eg-danube.eu/p ojec s/danubesedimen -q2
6. K esoje ić M., Ris ić Vakanjac V., Polomčić D., Nikolić J., Vakanjac B. (2024). K osko elacione analize ni oa podzemnih oda
i ni oa Velike Mo a e, odome ni p o il Ljubiče ski mos , Zbo nik ado a 17. s pskog simpozijuma o hid ogeologiji sa
međuna odnim učešćem, Pi o , 237-242.
7. Liu J., Yin P., Chen X., Cao K. (2019). Dis ibu ion, En ichmen and T anspo o T ace Me als in Sedimen s om he Dagu Ri e
Es ua y in he Jiaozhou Bay, Qingdao, China. Mine als, Mine als,9(9), 545.
8. Mandić M., Aleksić J., Vakanjac B., Ris ić Vakanjac V. (2017). Eksploa acija šljunka i u icaj na ži o nu s edinu na p os o u donjeg
oka eke D ine, Zapisnici S pskog geološkog d uš a, Ruda sko geološki akul e , 59-68.
