ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
157
AKSIOLOGIK MAZMUNDAGI FRAZEOLOGIZMLARNING SEMANTIK-PRAGMATIK
ASPEKTI
Qilichboye a Xu shida,
Toshken iq isodiyo a pedagogika uni e si e i, Mus aqil izlanu chi, Chi chiq, O‘zbekis on
Anno a siya: Mazku maqola aksiologik mazmunni i odalo chi azeologik osi ala ahliliga
bag‘ishlangan. Baho i odalo chi azeologizmla ni ling op agma ikasini o‘ ganish alohida
ahamiya ga ega. F azeologizmla so sioling is ika, psixoling is ika, e noling is ika,
ling okul u ologiya kabi bi qa o zamona iy soha mu axassisla ining adqiqo la ida asosiy
ma zula dan bi i. Muloqo ja ayonida ob azli-eksp essi azeologizmla ning namoyon bo‘lishi,
so‘zlo chining ad esa bilan emo sional munosaba i kabi masalala ni o‘ ganish uchun ham muhim a
dolza b hisoblanadi. O‘zbek badiiy ma nida baho i odalo chi azeologik bi likla ning u li
sha oi la da, muayyan amoyilla asosida, ha xil aziya la da u li maqsadla bilan seman ik,
p agma ik xususiya la i o‘ ganilgan.
Kali so‘zla : ling op agma ika, baho, azeologizm, eksp essi baho, illoku i nu qiy ak ,
pe loku i ak , nu q aziya i, p edika , kompa a i azeologizm, deno a i ma’no, konno a i ma’no.
Aksiologik baho – bu insonnning abiiy a ij imoiy olam qad iya la ini anglash osi asi a uning
oqelik ak la iga o‘z shaxsiy-indi idual qiziqishla i hamda man aa la i nuq ai naza idan ahamiya ini
belgilashdi . Baho i odalashda aol ish i ok e u chi lisoniy osi ala dan bi i azeologizmla
hisoblanadi. F azeologizmla o‘zining unksional-seman ik xususiya la iga ko‘ a ham baho i odalash
xususiya iga ega bo‘lgan boshqa lisoniy osi ala dan aj alib u adi. Ula ning nu q ja ayonida o‘ inli,
maqsadga mu o iq holda qo‘llanishi esa p agma ik (hosila) ma’nola ning ujudga kelishi bilan
bog‘liq.
P agma ika ilshunoslikning naza iy a amaliy a moqla idan bi i si a ida insonning ij imoiy
aoliya ini o‘zida mujassamlash i gan nu qiy ja ayon, nu qiy aziya a’si i bilan namoyon
qo‘llanu chi kommunika i niya bilan bog‘liq ushunchala ni o‘ ganadi. P agma ika nu qiy ak ning
be osi a ma n (kon eks ) bilan munosaba ini o‘ ganadi. Nu qiy ak bilan kon eks (ma n) o‘ asidagi
o‘za o xilma-xil munosaba p agma ikaning asosiy o‘ ganish obyek i sanaladi [4].
Ma’lumki, ildagi azeologik bi likla ni so‘zla kabi nomlo chi a baholo chi xususiya la ga aj a ish
mumkin. F azeologizmla da nomlashdan ko‘ a, baholash imkoniya i ancha yuqo i u adi. Bunday
azeologizmla da a ash – deno a i ma’no, as i lash – konno a i ma’no bilan uz iy aloqada
bo‘ladi. F azeologizmla seman ik s uk u asida konno a i ma’no baho bilan qa a langan bo‘ladi.
Shuning uchun ham munosaba i odalanishida baho azeologizmla seman ik s uk u asining bi
qismi sanaladi. So‘zlo chining ichki kechinmala ini i odalo chi a inglo chining hisla iga a’si
qilu chi na sa ham xuddi ana shu hola bilan belgilanadi. Baholo chi azeologizmla s uk u asidagi
emo sionallik ham, eksp essi lik ham nu q ja ayonida a’si chanlikni a’minlo chi asosiy elemen la
sanaladi. Aynan azeologizmla ni lisoniy bi likla dan a qli holda ob’ek i eallikdagi muayyan
oqea-hodisani nomlash uchun emas, balki unga nisba an modal munosaba ni i odalash maqsadida
yuzaga kelishi ham shu bilan belgilanadi.
Badiiy adabiyo ili uchun eksp essi lik - ob azlilikning eng yuqo i da ajasi. Bunga il bi likla ini
(leksik, sin ak ik, mo ologik, one ik) maho a bilan qo‘llash o qali e ishish mumkin. Emo siya inson
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
158
omonidan ob’ek i haqiqa ni anglash ja ayonida il, so‘zla o qali aks e adi. So‘zlo chi insonning
uhiy, axloqiy, in ellek ual xususiya ini, xa i-ha aka la ini baholashda azeologizmla ga ham
mu ojaa qilinadi. O‘xsha ish obo o la asosida yuzaga kelgan azemala da ob azlilik kuchli
bo‘ladi: « omdan a asha ushganday», «bi qoshiq su bilan yu guday», «oyog‘i kuygan
o uqday», «uzukka ko‘z solganday», «xami dan qil sug‘u ganday», «i bilan mushukday»,
«yog‘ ushsa yalaguday», «og‘ziga olqon solganday», «osmondan ushganday», « o‘ygan
qo‘ziday» kabila . Bunday bi likla ilshunoslikda kompa a i azeologik bi likla deb yu i iladi[2].
Badiiy nu qda baholash azi asiga ega bo‘lgan ibo ala me a o ala a o‘xsha ishla bilan bi
qa o da ob azlilik hosil qilishga bo‘ysundi iladi: «Qa shisida qadah, ushlab, yolbo ib u gan yigi
espublikaning eng a oqli, eng o‘k am, pichog‘i keski , qo‘li uzun kishila idan edi» (S.Ahmad.
Jimji lik).
So‘zlo chining oqelikka nisba an subyek i bahosi salbiy yoki ijobiy munosaba da bo‘lishi
mumkin.
Ijobiy o enkali aksiologik ibo ala da quyidagi munosaba ma’nola i i odalanadi:
a) xu sand ma’no munosaba i i odalanadi: Kanizaning ma qei o‘sib, iqo bilan boshlab bo ishi,
qaynona a qayno asining boshi osmonda, o‘zla ini qae ga qo‘yishni bilmay, qay a-qay a o‘shak,
yakandoz solganla i, boob o‘ kuyo la ining ko‘ngli og‘day o‘sganligi ko‘ inib ke di.(T.Jo‘ ae .
Bozo dunyo)
b) e kalash munosaba i:-O‘sha qayno angda, qu ib ke gu , beldo , pol on yigi edi-da, bi kuni
qu ga mayda ba g e ib yu sam, o‘pa amdan chiqib qoldi, bi sinab ko‘ ay dedim. (T.Jo‘ ae .
Bozo dunyo)
) kuchay i ish ma’nosi: U Kanizaning suq yonayo gan ko‘zla ini ko‘ ib xa o i i yana oshdi.(
T.Jo‘ ae . Bozo dunyo)
Salbiy o enkali ibo ala da quyidagi munosaba ma’nola i i odalanadi:
a) qa g‘ish:“Iching yonmay o‘l-a!” zimdan bi nigoh ashlab o‘yladi Kaniza.( T.Jo‘ ae . Bozo
dunyo); O‘lsin, og‘zini su i oqmay, bay al ko‘ magan ayg‘i ga o‘xshaydi-ya, dedi Kaniza.
(T.Jo‘ ae . Bozo dunyo, 93-be ; -Bosib olgan bug‘doyizi gapi maysiz? Imi-jimida
so ib, ho‘ ajdaho o‘g‘illa izi domiga iqyapsiz, bi a kenja qiz o‘libgina ke sin, ko‘ziga yosh oldi
Kaniza. (T.Jo‘ ae . Bozo dunyo)
b) xushomad ma’nosi: - Hay, hay, hay, su , ko‘z egmasin-yey, ishga bosadigan bo‘lib ke ibsiz-a, -
suyildi, - palak ozada, palak. So‘ng Kanizaning yangi o usini sila kan, qo‘shimcha qildi: - Hay,
hay, ko‘z egmasin-a, u - u ! (T.Jo‘ ae . Bozo dunyo)
) kinoya: Mana shu qo a mag‘iz qishloqini poshshomizning ko‘ngilla i usab qolibdi.( T.Jo‘ ae .
Bozo dunyo)
Cho‘lponning “Kecha a kunduz” omanida Xadichaxon, Poshshaxon a Fazila ning suhba i
ja ayonida Xadicha a Poshshoxonla ning ko‘z ha aka la i o qali kichik kundoshla i Sul onxonga
munosaba ini shunday maho a bilan as i laganki, ula ning qalbidagi bo his- uyg‘ula i, o zu-
is akla i no e bal osi ala (ko‘z ha aka la i) o qali i oda e ilayo ganini kishi ko‘z o‘ngida namoyon
e adi:
Ikkala kundoshning ko‘zla i bi daniga, o‘g‘il ko‘ ganini xaba olgan o aning ko‘zla iday, a shan
bi olo bilan cha aqladi. (50-be ). Bu misolda Cho‘lpon o‘xsha ish o qali ikkala kundoshga ijobiy
baho be ish bahonasida ula ko‘zla ining cha aqlashla i Sul onxonga nisba an salbiy baho ekanligini
yashi in a zda ko‘ sa adi. Yoki ko‘z yo damida bi -bi la iga se inchli xaba be ishla i, qu lashla i
ikkala ka a kundoshla ning o‘za o munosaba la ida ijobiy baho ma’nosini i oda e sa, shu bilan bi ga
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
159
ula ning Sul onxonga yana salbiy bahosini ham namoyon e moqda. Lahza as i i yakunida ikki
kundoshning o‘sha ayyo ko‘zla i bilan bi -bi la iga qa ashi, qu onishla i o qali Sul onxonga salbiy
bahosining hidi sezilib u ibdi.
Shuningdek, «hushi boshidan uchmoq», «gapi qochmoq», «se inchi ichiga sig‘madi», «yu agida o
o‘ynamoq», «sichqonning ini ming anga bo‘ldi», «ko‘ngli joyiga ushmaslik», «boshi oshga egdi»
singa i ikki bosh bo‘lakli sodda gap modelidagi ibo ala og‘zaki so‘zlashu nu qida, badiiy a
publi sis ik asa la da baholash-aniqlash, xa ak e lash unksiyasini eallash i adi: «Bo‘ aboy
qo‘shiqqa quloq solib ancha aq gacha uning xa aka la idan ko‘z uzolmay qoldi. De o mingan bu
yigi ning yu agida o o‘ynaydi» (S.Ahmad. Hukm)
Eksp essi lik munosaba i doim seman ik xa ak e ga ega. Eksp essi likni bunday izohlash bemalol
azeologiyaga ham adbiq qilinishi mumkin, chunki « azeologizmla nomina i ma’no a
qo‘shimcha o enkala ning aj almas bi ligidan ibo a bo‘lgan maxsus nu qiy igu ala di .
F azeologizmla ning ko‘pchiligi nu qda ma’lum uslubiy maqsadla , ayniqsa, eksp essi lik uchun
xizma qiladi»[1]. Ko‘pgina azemala ning seman ik s uk u asidagi kuchay i u semasi ula ning
eksp essi ligini ko‘ sa ishga osi a bo‘ladi. Bunday ibo ala ning ma’nosini, seman ik s uk u asini
aniqlashda «juda, g‘oya , kuchli, eng» kabi kuchay i u so‘zla idan oydalaniladi. Masalan, quyidagi
azemala kuchay i u semasiga ega, ula eksp essi unksiya baja ishi bilan aja alib u adi:
«o ala idan qil ham o‘ maydi» - juda inoq; « ilni yo adi» - a’mi nihoya da shi in: «ichidan qi indi
o‘ ib ke di» - qa iq ash ishlandi; «yog‘ ushsa yalaguday - niqoya da ajada oza, ozoda»; «ko‘ziga
dunyo qo ong‘ilashdi» - qa iq xa a bo‘ldi; «o‘pkasi og‘ziga iqilib» - o iq da ajada hayajonlanib;
«yuk ham bo‘lmaydi» - nihoya da oz, kam; «yu aman deydi» - juda ahimali, qo‘ qinchli kabila .
Lekin shuni ham unu maslik za u ki, FBla ning eksp essi ligi aqa ula ning seman ik s uk u asida
kuchay i u o enkasining ma judligiga bog‘liq emas. Shunga ko‘ a, eksp essi likni aqa seman ik
ka ego iya deb hisoblab bo‘lmaydi. Masalan, ibo a a kibidagi one ik, leksik a g amma ik
o‘zga ishla eksp essi lik da ajasining kuchayishiga sabab bo‘ladi a p agma ik yuk oladi:
a) one ik o‘zga ish u ayli eksp essi baho munosaba ining kuchayishi: sochi ikka bo‘ldi - sochi
ip- ikka bo‘ldi; ko‘ngli qo a - ko‘ngli qop-qo a; ko‘ngli oza - ko‘ngli op- oza; joni chiqib-ke di -
jon-poni chiqib ke di kabila ;
b) g amma ik o‘zga ish u ayli eksp essi baho munosaba ining kuchayishi: na asi ichiga ushib
ke di - na asla i ichiga ushib ke di; ko‘zi qiymaydi - ko‘zla i qiymaydi - ko‘zginasi qiymaydi;
ko‘zining pax asini chiqa moq - ko‘zla ining pax asini chiqa moq kabila ;
) leksik o‘zga ish u ayli eksp essi baho munosaba ining kuchayishi: ko‘ngliga u moq –
ko‘ngliga zig‘i yogday, u mok; ko‘k agi ko‘ a ildi - ko‘k agi og‘day ko‘ a ildi; ko‘zi o‘ bo‘lib –
ikk i ko‘zi o‘ bo‘lib: ko‘zi ochildi – ko‘zi moshday ochildi; ko‘ziga ko‘ inmaslik – ko‘ziga oq-qo a
ko‘ inmaslik; jiga i ezildi - jiga -bag‘ i ezildi; ichi yo ilguday bo‘ldi; - ichi a s yo ilguday bo‘ldi;
jiga idan u moq – jiga -bag‘ idan u moq; ko ushini o‘g‘ ilamoq – ko ushiki o‘g‘ ilab qo‘ymoq;
ichini yemoq – ich-e ini yemoq kabila .
To‘g‘ i, azeologizmla ning eksp essi lik azi asi leksemala eksp essi ligidan a q qiladi.
F azeologizm ilning es e ik azi asi namoyon bo‘ladigan eng yo qin elemen la dan bi idi .
F azeologizmla «eksp essiyani ujudga kel i u chi eng muqim osi ala dan bi i» si a ida maydonga
chiqadi. Shuning uchun umumiy me a o ik ma’noli («qo‘li gul», «oq ol in» kabi) ibo ala a
emo sionallik xa ak e li bo‘lgan (« ili u ildi», «bax ini be sin» singa i) ibo ala ilimizning eng
yo qin eksp essi osi ala i hisoblanadi.
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
160
Eksp essi baho munosaba i ko‘pgina ibo ala ning aj almas a kibiy qismi sanaladi. Shuning uchun
ibo ala ning eksp essi lik manbala i aqa ob azlilik, emo sionallik a kuchay i u semasi bilan
cheklanib qolmaydi, balki p agma ik ma’nola ni i odalaydi. P o esso B.Yo‘ldoshe yana quyidagi
osi ala ni ham ibo ala a kibida uning eksp essi baholash azi a baja ishini ko‘ sa ib be gan[3]:
a) an i eza asosida qu ilgan ibo ala : «na o‘lik, na i ik», «bi oyog‘i ye da, bi oyogi go‘ da»; g‘am
bo‘yinga bog‘langan osh bo‘lsa, qu onch yelkadan o‘sib chiqqan qano » kabila ;
b) qo iya asosiga qu ilgan ibo ala : «ishni qiladi Eshma , lo ni u adi, Toshma », «yo xud, yo bexud»,
«ipak ko‘ylakka chi yoqa» kabila ;
) gipe bola a li o a asosiga qu ilgan ibo ala : «oyog‘i ol i, ko‘li ye i bo‘lib», «jonini jabbo ga
be ib», «ikki dunyo bi qadam», «su qilib ichmoq» kabila ;
g) so‘z o‘yini asosiga qu ilgan ibo ala : «qa g‘a qa g‘aning ko‘zini cho‘qimaydi», «oyog‘ini o‘ a
qilib qo‘ymoq», «axmoqqa o‘qmoq» kabila .
Ko‘ inadiki, ibo ala ning asosiy qismi eksp essi yo‘nalishning ma judligi bilan xa ak e lanadi.
Lekin ula ning uslubiy qo‘llanishi aqa eksp essi azi a baja ish bilan cheklanmaydi. O‘zbek ili
azeologik izimida uslubiy ma’noli ibo ala ning xa ak e li belgisi bi aq ning o‘zida bi necha
uzual a okkazional ma’no i odalashi hamda p agma ik azi ala ni baja ishdi . Quyida “O‘ gan
kunla ” omanidan olingan pa chaga e’ ibo qa a ing:
Us a Alimni hikoya inglamak uchun hozi lang‘an ko‘ gach, O abek dedi: – Taho a ning
sababi yodingizdan ko‘ a ildi shekillik! – Ko‘ a ilgani yo‘q, O abek, yomonning janozasidan
yaxshining hikoyasi oydalik ko‘ inadi ... Qani, so‘zdan keling! (Abdulla Qodi iy. O‘ gan kunla )
Bu disku sda “yomonning janozasidan yaxshining hikoyasi oydalik” okkazional ibo asida “yaxshi”
bilan “yomon”, “janoza” bilan “hikoya” so‘zla i kon as holda qo‘llanilgan a o‘ziga xos
p essuppozi sion p agma ik yuk olgan.
Umuman olganda, azeologizmla so‘zlo chining subyek i munosaba ini, ik ini ob azli
i odalashda muhim osi a hisoblanadi. Alba a, azeologizmla ni kogni i , s ilis ik a p agma ik
azi a baja ishi kabi imkoniya la i muloqo ja ayonida, ya’ni nu q ma nida aniqlanadi, ibo ala ning
lug‘a la da be iladigan hola i bilan nu q a kibidagi aoliya i o‘ asida englik yo‘q. Ibo ala ma nda
o‘z ma’no noziklikla ini kengay i adi, ko‘p ma’noli ibo aga aylanadi, ula ning komponen a kibi a
ma’nosida o‘zga ish, siljish sodi bo‘ladi hamda u li xil ma’no p agma ik azi ala ni i odalaydi.
Adabiyo la
1.Абдуллаев А. Ўзбек тилида экспрессивлик ифодалашнинг синтактик усули. – Тошкент: Фан,
1987. – 88 б.
2. Гизатова Г.К. Компаративные фразеологические единицы современного татарскоо
литаратурного языка, 1983.- С. 36.
3. Йўлдошев Б. Фразеологик услубият асослари.- Самарқанд. 1999, -Б. 71.
3. Нурмонов А., Ҳакимов М. Лингвистик прагматиканинг назарий шаклланиши // Ўзбек тили
ва адабиёти, 2001, 4-сон, 55-бет.
