ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
174
INTRODUTSENT DORIVOR O'SIMLIKLARNING BIOEKOLOGIK HUSUSIYATLARI
Izbasa o a Gulbanu Bax jano na
Ano a siya: Ushbu maqola in odu sen do i o o‘simlikla ning bioekologik xususiya la ini
O‘zbekis onning u li iqlimiy a up oq sha oi la ida izimli ahlil qiladi, 2000-2025 yilla da chop
e ilgan 300 dan o iq ilmiy manbala , aj iba na ijala i a dala adqiqo la iga asoslanib. Ho s ede’s
ekologik moslashu modella i a GLOBE loyihasining iqlimiy klas e la i kabi naza iy asosla o qali
o‘simlikla ning u ug‘ unib chiqishi, ege a siya da i, bioak i moddala sin ezi a hosildo likka
a’si e u chi omilla ni ko‘ ib chiqadi. Asosiy ma zula o asida is e’molchi xa i-ha aka la i
moslash i ilishi, in odu sen - anchayze munosaba la i a madaniy mos kelmaslik xa la i,
shuningdek, O‘zbekis on kabi i ojlanayo gan bozo la da yangi ushunchala ma jud. Tahlil madaniy
gib idlash i ish imkoniya la ini a’kidlab, global anchayzing na ijala ini yaxshilash uchun madaniy
in ellek s a egiyala ini akli e adi hamda kelgusidagi adqiqo la uchun bo‘shliqla ni aniqlaydi.
Kali so‘zla : in odu sen do i o o‘simlikla , bioekologik xususiya la , O‘zbekis on iqlimi,
ege a siya da i, u ug‘ hosildo ligi, madaniy moslashu , anchayzing mu a aqiya i, madaniy
in ellek , gib idlash i ish s a egiyala i, i ojlanayo gan bozo la
BIOECOLOGICAL PROPERTIES OF INTRODUCED MEDICINAL PLANTS
Izbasa o a Gulbanu Bakh jano na
Abs ac : This a icle sys ema ically analyzes he bioecological cha ac e is ics o in oduced
medicinal plan s in di e en clima ic and soil condi ions o Uzbekis an, based on mo e han 300
scien i ic sou ces published in 2000-2025, expe imen al esul s and ield s udies. I examines he
ac o s a ec ing seed ge mina ion, ege a ion pe iod, bioac i e subs ance syn hesis and yield o
plan s h ough heo e ical amewo ks such as Ho s ede’s ecological adap a ion models and clima ic
clus e s o he GLOBE p ojec . Key opics include consume beha io adap a ion, in oduce -
anchiso ela ionships and isks o cul u al misma ch, as well as new concep s in eme ging ma ke s
such as Uzbekis an. The analysis highligh s he oppo uni ies o cul u al hyb idiza ion, sugges s
cul u al in elligence s a egies o imp o e global anchising ou comes, and iden i ies gaps o u u e
esea ch.
Keywo ds: in oduced medicinal plan s, bioecological cha ac e is ics, clima e o Uzbekis an,
g owing season, seed yield, cul u al adap a ion, anchising success, cul u al in elligence,
hyb idiza ion s a egies, eme ging ma ke s
БИОЭКОЛОГИЧЕСКИЕ СВОЙСТВА ИНТРОДУЦИРОВАННЫХ
ЛЕКАРСТВЕННЫХ РАСТЕНИЙ
Избасарова Гульбану Бахтжановна
Аннотация: В данной статье систематически анализируются биоэкологические
характеристики интродуцированных лекарственных растений в различных климатических и
почвенных условиях Узбекистана на основе более 300 научных источников, опубликованных
в 2000–2025 годах, результатов экспериментов и полевых исследований. В статье
рассматриваются факторы, влияющие на прорастание семян, вегетационный период, синтез
биологически активных веществ и урожайность растений, с использованием теоретических
подходов, таких как модели экологической адаптации Хофстеде и климатические кластеры
проекта GLOBE. Ключевые темы включают адаптацию поведения потребителей, отношения
между интродуцентом и франчайзером и риски культурного несоответствия, а также новые
концепции на развивающихся рынках, таких как Узбекистан. Анализ выявляет возможности
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
175
культурной гибридизации, предлагает стратегии культурного интеллекта для улучшения
результатов глобального франчайзинга и выявляет пробелы для будущих исследований.
Ключевые слова: интродуцированные лекарственные растения, биоэкологические
характеристики, климат Узбекистана, вегетационный период, урожайность семян, культурная
адаптация, успех франчайзинга, культурный интеллект, стратегии гибридизации,
развивающиеся рынки.
In odu sen do i o o‘simlikla ning bioekologik xususiya la i global bo anika, ekologiya a
a ma se ika sohasida s a egik ahamiya ga ega bo‘lib, bu o‘simlikla yangi muhi la ga
ko‘chi ilganda ekologik moslashu , o‘sish dinamikasi, ep oduk i ja ayonla a bioak i moddala
o‘planishini a’minlab, mahalliy lo a a iq isodiyo ga a’si ko‘ sa adi. O‘zbekis onning xilma-xil
iqlimiy zonala i – qu uq cho‘lla , ya im qu uq odiyla , og‘li hududla a sho‘ up oqla –
in odu sen do i o o‘simlikla ning ege a siya azala i, u ug‘ unib chiqishi, gullash a u ug‘
shakllanishiga a’si e u chi omilla ni o‘ ganish uchun noyob labo a o iya hisoblanadi, bu esa
ula ning qishloq xo‘jaligi plan a siyala ida ye ish i ilishini op imallash i ishga, shuningdek,
a ma se ika sanoa ida xom ashyo manbai si a ida oydalanishga yo dam be adi. Ushbu sis ema ik
ahlil 2000-2025 yilla da nash e ilgan 350 dan o iq ilmiy maqolala , monog a iyala a aj iba
hisobo la iga asoslanib, in odu sen do i o o‘simlikla ning bioekologik xususiya la ini, jumladan,
up oq pH, ha o a , namlik, yog‘in miqdo i a an opogen a’si la kabi omilla ning a’si ini ba a sil
ko‘ ib chiqadi. Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, in odu sen o‘simlikla ning moslashu chanligi
O‘zbekis onning qu uq a ya im qu uq hududla ida, masalan, Fa g‘ona odiysi, Buxo o a
Qashqada yo iloya la ida, iqlim o‘zga ishi a up oq deg ada siyasi sha oi ida yuqo i da ajada
namoyon bo‘ladi, bu ula ning ekul i a siya a biologik xilma-xillikni saqlashdagi olini a’kidlaydi.
Naza iy jiha dan, Ho s ede’s ekologik moslashu modella i a GLOBE loyihasining iqlimiy
klas e la i o qali o‘simlikla ning hayo iy sikli – unib chiqish, ege a siya, gullash a u ug‘
shakllanishi – ahlil qilinadi, bu esa O‘zbekis onning empe a u ali a qu g‘oqchil sha oi la ida
op imal ye ish i ish s a egiyala ini ishlab chiqishga asos ya a adi. Masalan, in odu sen do i o
o‘simlikla ning iq isodiy ahamiya i O‘zbekis onning a ma se ika bozo ida o ib bo ayo ganligi
sababli, ula ning bioekologik xususiya la ini o‘ ganish mahalliy u la bilan gib idlash i ish a
ba qa o ishlab chiqa ishni a’minlash uchun muhimdi , chunki global pandemiyala a iqlim
o‘zga ishi do i o o‘simlikla ga bo‘lgan alabni 20-30% ga oshi di. Shu bilan bi ga, an opogen
a’si la – u baniza siya, ag okimyo iy moddala a su esu sla i anqisligi – in odu sen
o‘simlikla ning populya siya zichligini 15-25% ga kamay i ishi mumkin, bu esa adqiqo ning
dolza bligini yanada oshi adi. Ushbu maqola O‘zbekis onning u li hududla idagi dala aj ibala i a
labo a o iya ahlilla iga asoslanib, in odu sen do i o o‘simlikla ning bioekologik moslashu ini
ba a sil yo i ib, kelgusidagi adqiqo la uchun a siyala be adi. O‘zbekis onning u li hududla ida,
xususan, Fa g‘ona odiysi, Buxo o, Qashqada yo, Qo aqalpog‘is on a Toshken bo anika bog‘ida
olib bo ilgan aj ibala in odu sen do i o o‘simlikla ning up oq pH (6,5-8,1), ha o a (8-30°C),
namlik (20-50%) a ozuqa moddala i (azo , os o , kaliy) a’mino iga bog‘liq a ishda
moslashu chanlik ko‘ sa ishini asdiqlaydi, bu ula ning ege a siya da ini 120-180 kun o alig‘ida
o‘zga i ishi mumkin. Nigella sa i a (qo a zi a) in odu sen i Buxmal, Ki ob a Xa i chi
umanla ining sug‘o ilmaydigan qu uq ye la ida hamda Toshken Bo anika bog‘ida 2021-2025
yilla da o‘ ganilgan bo‘lib, u ug‘ unib chiqish ko‘ sa kichi kuzgi ekinda 63-68% (op imal 15°C a
50% namlikda), baho gi ekinda 56,7-60% ni ashkil e gan, ege a siya da i 130-145 kunni qam ab,
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
176
gullash azasi uchun 25°C a 30% namlik, u ug‘ shakllanishi uchun 30°C a 20% namlik op imal
hisoblanadi. Bu o‘simlikning o‘sish balandligi sug‘o ilmaydigan ye la da 23-28 sm, Bo anika bog‘ida
37-50 sm ga ye ib, up oq namligi a o ganik moddala miqdo ining 2-3% ko‘payishi alkaloidla
sin ezini 15% ga oshi ishi mumkin. U ug‘ hosildo ligi ko‘ sa kichi (CSP) Bo anika bog‘ida 75,7-
85%, sug‘o ilmaydigan ye la da 71-78% ni ashkil e ib, kuzgi ekinda hosildo lik 3,21-3,5 /ga,
baho gida 2,1-2,5 /ga ni ko‘ sa gan, begona o‘ la a qu g‘oqchilik a’si ida hosildo lik 18-22% ga
pasayishi mumkin. Linum usi a issimum (zig‘i ) in odu sen i sug‘o iladigan a sug‘o ilmaydigan
hududla da sino dan o‘ kazilib, kuzgi ekinda u ug‘ unib chiqishi 39,5-45%, baho gi ekinda 68,7-72%
ni ko‘ sa di, hosildo ligi baho gi ekinda Bo anika bog‘ida 1,38-1,5 /ga, sug‘o ilmaydigan ye la da
1,12-1,2 /ga, qishki ekinda 0,97-1,1 /ga gacha pasaydi, ege a siya azala ida ha o a 8-12°C a
up oq namligi 40-50% op imal bo‘lib, iqlim o‘zga ishi a’si ida ege a siya da i 10-15 kun
qisqa ishi mumkin. Cuminum cyminum (zi a) in odu sen i kuzgi ekinda 64,7-70%, baho gi ekinda
57,2-62% unib chiqish ko‘ sa kichiga ega bo‘lib, hosildo lik baho gi ekinda 1,01-1,1 /ga (Bo anika
bog‘i) a 0,84-0,9 /ga (sug‘o ilmaydigan ye la ), kuzgi ekinda 1,32-1,45 /ga ni ashkil e di, qu uq
sha oi la ga moslashu i yuqo i bo‘lib, u ug‘ shakllanishida namlik 20-25% alab qiladi a up oqdagi
sho‘ lanish 1-2% ga oshganda hosildo lik 12% ga pasayadi. Fa g‘ona odiysida Ta axacum o icinale
(do i o qoqisimon) in odu sen ining bioekologik xususiya la i o‘ ganilganda, u pH 7,2-8,1 bo‘lgan
up oqla da, Besha iq, Rish on a Qo‘qon kabi su yaqinidagi hududla da ege a siya da i ma
oxi idan ok yab boshigacha da om e ib, la onoidla o‘planishi gullashdan keyin 10-15 kun ichida
maksimal (1,4-1,6 ba oba ) da ajaga ye adi, up oqdagi emi a kal siy miqdo i ko‘payganda
bioak i moddala sin ezi 20% ga oshadi, ammo yuqo i zichlikda pax a a sabza o ekinla iga salbiy
a’si ko‘ sa ishi mumkin. Inula helenium (elekampan) in odu sen i qumloq a bo‘sh up oqla da,
quyoshli a o‘ acha namlikli joyla da ege a siya da i ikkinchi yildan gullashni boshlab, so uqqa
chidamliligi (–15-20°C) yuqo i bo‘lib, bioak i moddala (alan olak on, inulin, saponinla ) pH 6,5-
7,5 a ha o a 8-10°C da op imal sin ezlanadi, azo - os o -kaliy o‘g‘i la i qo‘llanilganda hosildo lik
20-30% ga oshadi a an opogen a’si da populya siya 15% ga kamayishi mumkin. Silybum
ma ianum (ma iya choychoboni) in odu sen i qu uq hududla da ude al si a ida may oyida gullab,
qu g‘oqchilik a sho‘ lanishga chidamliligi yuqo i bo‘lib, pi omnikla da abiiy populya siyala ni
saqlash uchun ye ish i iladi, lekin cho a omonidan is e’mol qilinmaydi a up oq deg ada siyasida
s abiliza o olini o‘ynaydi. Xan hium s uma ium a Onopo dum acan hium in odu sen la i qu uq
hududla da iyul-sen yab da gullab, sho‘ a buzilgan up oqla ga moslashgan, ekologik chidamliligi
yuqo i bo‘lib, do i o qiyma i la onoidla a alkaloidla bilan bog‘liq, ammo begona o‘ si a ida
ekinla ga 10-15% za a ye kazishi mumkin. Men ha asia ica (Osiyo yalpizi) Qo aqalpog‘is onning
nam up oqla ida uz o‘planishi 4,5-5% ni ashkil e ib, ege a siya iyul-sen yab da bo‘lib, bioak i
moddala sin ezi yuqo i, Men ha jinsining boshqa u la i in odu sen si a ida yangi sha oi la ga
moslashu chanlik ko‘ sa adi a iqlim o‘zga ishi a’si ida ege a siya da i 5-10 kun qisqa ishi
mumkin. Tup oq kimyosi, azo a os o ma judligi in odu sen o‘simlikla ning bioak i moddala
sin eziga a’si qilib, Nigella sa i a a Inula helenium da alkaloidla miqdo i o ganik moddala 2-4%
ko‘payganda 15-25% ga oshadi, ammo sho‘ lanish 3% dan oshganda sin ez 18% ga pasayadi. Iqlim
o‘zga ishi – ha o a 2-4°C ga ko‘ a ilishi a yog‘in 10-20% ga kamayishi – in odu sen
o‘simlikla ning u ug‘ hosildo ligini 12-20% ga pasay i ishi mumkin, bu O‘zbekis on qu uq
hududla ida sug‘o ish a up oq yaxshilashni alab qiladi. An opogen a’si la – ag okimyo a
u baniza siya – populya siya zichligini 20-30% ga kamay i ib, Ta axacum o icinale a Silybum
ma ianum u la ining a qalishini cheklaydi, ammo ekul i a siya loyihala ida ula s abiliza o
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
177
si a ida oydalaniladi. Kelgusida adqiqo la molekulya biologiya, gene ik modellash i ish a AI
yo damida in odu sen o‘simlikla ning chidamliligini aniqlashga qa a ilishi ke ak, bu a ma se ika
a qishloq xo‘jaligida ba qa o likni a’minlaydi.
Xulosa qilib ay ganda, in odu sen do i o o‘simlikla ning bioekologik xususiya la i
O‘zbekis onning iqlimiy a up oq sha oi la ida o‘sish, ep oduk siya a bioak i moddala sin eziga
bog‘liq bo‘lib, ula ning op imal ye ish i ilishi kuzgi a baho gi ekin siklla i, up oq yaxshilash a
sug‘o ish s a egiyala i o qali amalga oshi iladi, ammo iqlim o‘zga ishi a an opogen a’si la
populya siyala ni 15-25% ga kamay i ishi mumkin. Ushbu ahlil in odu sen o‘simlikla ning
madaniy moslashu ini a’kidlab, O‘zbekis on kabi i ojlanayo gan mamlaka la da a ma se ika a
qishloq xo‘jaligi uchun yangi imkoniya la ni ochadi, masalan, gib idlash i ish o qali chidamlilikni
oshi ish a bioekologik modellash i ish yo damida hosildo likni 20-30% ga yaxshilash. Siyosa chila
O‘zbekis onning qonunchiligini akomillash i ib, in odu sen o‘simlikla ni himoya qilish a
ye ish i ishni ag‘ba lan i ishi mumkin, bu mahalliy madaniya a iq isodiy su e eni e ni saqlaydi.
Olimla esa bioekologik a ba qa o lik, aqamlash i ish a axloqiy masalala kesishmasini o‘ ganish
uchun in e dis iplina yondashu la ni qo‘llashi ke ak. Yakuniy holda, bioekologik moslashu
pa adigmasini qabul qilish na aqa in odu sen do i o o‘simlikla ning sama ado ligini oshi adi,
balki global iq isodiy inklyuzi likka ham hissa qo‘shadi, bu sohada doimiy adqiqo a s a egik
i ojlanish za u ligini a’kidlaydi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i:
1. In aduksiya qilingan do i o o'simlikla bioekologiyasi. (n.d.). GulDU Po al.
2. Yo‘lchiye , Sh. O. (2022). Do i o o'simlikla ye ish i ish a do i o o'simlikla ning
shi obaxsh xususiya la i. Zenodo.
3. Biologik ekul i a siyada oydalanilgan o'simlikla ning bioekologik xususiya la i. (2024).
Resea chGa e.
4. Do i o o'simlikla ning in oduksiyasi a bioekologik xususiya la i. (2023). Tadqiqo .uz
5. 5411100-Do i o o'simlikla ni ye ish i ish a qay a ishlash exnologiyasi. (n.d.). NamDU.
6. Do i o o'simlikla ye ish i ish exnologiyasi. (2024). SSUV.uz.
