newjou nal.o g zenodo.o g
1
INSON FALSAFASI
Alijono a Ruxshonaxon Valijon qizi
Toshken da la ibbiyo uni e si e i
2-son da olash akul e i 116-"A" gu uh alabasi
Ilmiy ahba :
Ph.D Do s. Uma o a Fa ida Saidik amo na
Anno a siya. Mazku maqolada inson alsa asi ushunchasi, uning mohiya i
hamda alsa iy a akku da u gan o‘ ni yo i ilgan. Inson abia a jamiya bilan uz iy
aloqado likda qa aladi, uning ma’na iy a ij imoiy mohiya i ahlil qilinadi. Maqolada
Sha q a G‘a b alsa asida inson muammosiga bo‘lgan yondashu la ham solish i ilib,
bugungi da da inson alsa asining ahamiya i ahlil qilinadi.
Kali so‘zla : inson alsa asi, mohiya , e kinlik, ma’na iya , jamiya , a akku ,
qad iya , inson a abia , ong a ongsizlik, alsa iy izimla ,inson muammosi, abiiy
jonzo , ij imoiy ujud, ma’na iy eh iyoj,ij imoiy si a .
Ki ish
Falsa a a ixida inson muammosi eng dolza b masalala dan bi i hisoblanadi.
Qadimdan buyon mu a akki la insonning kelib chiqishi, mohiya i a jamiya dagi o‘ ni
haqida u li qa ashla ilga i su ib kelganla . Sha q mu a akki la i insonni ma’na iya ,
axloq a komillik bilan bog‘liq a zda alqin qilgan bo‘lsa, G‘a b aylasu la i ko‘p oq
indi id si a ida, uning e kinligi a ong aoliya ini ahlil qilganla . Bugungi kunda inson
alsa asi global muammola ni hal e ishda, ba qa o a aqqiyo a ij imoiy
munosaba la ni akomillash i ishda muhim ahamiya kasb e moqda.
Asosiy qism
Falsa a a ixida insonga mu ojaa e magan, inson moddiy a ma’na iy
bo lig‘ining u li omonla ini be osi a yoki bil osi a ahlil qilmagan aylasu yoki
alsa iy yo‘nalishni opish deya li mumkin emas. Aksa iya alsa iy a diniy izimla
ka a olam yoki mak okosmga zid o‘la oq, insonga mik okosm yoki kichik Koino
si a ida qa ab, uni bu un olamni ushunish kali i deb hisoblaganla . Faylasu la inson
si ining agiga ye ish bo liq jumbog‘ining agiga ye ish bilan ba oba ekanligini qay a-
qay a anglab ye ganla . Ze o Fo obiy ay ganidek -”Odamla o‘zla ining xos
newjou nal.o g zenodo.o g
2
xususiya la iga a abiiy eh iyojla iga ko‘ a jamiya uzadila . Ula ning ha aka a
e’lla ini das a al bo a-bo a oda la ga aylanadigan abiiy qobiliya la belgilaydi”[1].
O‘z-o‘zingni angla a shu o qali dunyoni anglaysan.
Dunyoni insonning e an qa lamla iga ki masdan si dan bilishga bo‘lgan ba cha
u inishla na sala haqida aqa yuzaki asa u hosil qilish imkonini be adi. Insondan
si ga qa ab ha aka qiladigan bo‘lsak, na sala mohiya ini hech anglay olmaymiz, ze o
bu mohiya insonning o‘zida mujassamlashgan. Bu ik qadimgi mu a akki la gayoq
yaxshi ma’lum bo‘lgan. Unga u li ko‘ inishla da Sha qda ham, yunon- im alsa iy
an’anasida ham duch kelish mumkin. Xususan, an ik da da Del idagi Apollon
iboda xonasiga ki a e ishda us unga o‘yib yozilgan, i oya la ga qa aganda Suq o
ak o lashni yaxshi ko‘ gan «O‘z-o‘zingni angla», degan ibo a ayniqsa mashhu
bo‘lgan. O adan ikki ya im ming yil aq o‘ gach, hozi ham bu ik o‘z ahamiya ini
yo‘qo gani yo‘q. U na aqa na sala dunyosini, balki inson bo lig‘ining mohiya ini,
inson a ij imoiy munosaba la ning asl abia ini ushunishga ha aka qilayo gan ha bi
odam uchun o‘z-o‘zini anglashga cho lo chi ik bo‘lib qolmoqda.
Buni aqa shu bilan izohlash mumkinki, ayni holda ha bi yangi a lod o‘z da i
hamda abiiy-ilmiy a alsa iy asa u la ning egishli da ajasi nuq ai naza idan
yechishga ha aka qiladigan o‘ a mu akkab, «boqiy» alsa iy masalala dan bi i
o‘g‘ isida so‘z yu i iladi. Ta ixga boshqa ko‘p sonli ibo ala ham ma’lum bo‘lib, ula
aq , madaniya a diniy e’ iqoddan qa ’iy naza , inson ba cha zamonla da bu un
dunyo mu a akki la ining diqqa ma kazida bo‘lgani a hozi ham shunday ekanligi,
ayanch nuq asi a ha o bilish mezoni bo‘lib xizma qilishidan dalola be adi.
Xususan, qadimgi xi oy aylasu i Lao Szi ik iga ko‘ a, «boshqala ni bilu chi – oqil,
o‘zini bilu chi – donishmanddi ». P o ago ning: «Inson ba cha na sala mezonidi »,
degan ik i ham juda mashhu . «Tang i sal ana i bizning ichimizdadi », deb o‘ ga gan
Iso Masih. Budda iyla ning: «O‘zligingga naza ashla, sen Buddasan», degan
cho lo i ham yuqo idagi ik bilan hamohangdi . Islomda «Kimki o‘zini bilsa, u
Allohni ham bilgaydi », deyiladi. Demak, inson o‘zini dunyodan oldin oq a ko‘p oq
biladi, ayni shu sababli u dunyoni o‘zidan keyin a o‘zi o qali anglab ye adi. Falsa a
dunyoni inson o qali ichdan bilishdi , an esa insondan ashqa idagi dunyoni yuzaki
newjou nal.o g zenodo.o g
3
bilish demakdi . Insonda mu laq bo liq, insondan ashqa ida esa – nisbiy bo liq
namoyon bo‘ladi.
Da haqiqa , an ik da dan boshlab insonga bo‘lgan qiziqish dam kuchayib, dam
ma’lum aq pasayib u gan, lekin hech qachon yo‘qolmagan. «Inson nima?», degan
sa ol bugungi kunda ham a algidek jahon alsa asidagi o‘ a muhim masalala dan bi i
bo‘lib qolmoqda, insoniya ning eng o‘ ki aql-zako a sohibla i e’ ibo idan ushmay a
ayni aq da o‘zining uzil-kesil, umumiy e’ i o e ilgan yechimini opmay kelmoqda.
Inson ha sa a mu a akki la diqqa ma kazidan o‘ in ola ekan, uning mohiya ini
yangi a ixiy sha oi da a yangicha nuq ai naza dan anglab ye ishga ha aka qilib, uni
qay a a qay a yangidan kash e ganla . Pi o a dida, alsa a anida insondan
mu akkab oq a ziddiya li oq p edme yo‘q, desak, hech mubolag‘a bo‘lmaydi. Inson
ba cha yaxshi azila la ni o‘zida mujassamlash i gan o‘ziga xos, be ak o a ba kamol
ma judo – cheksiz mik okosm si a ida ham, inson abia ining no asoligi a buzuqligi
u ayli haloka ga mahkum bo‘lgan abia xa osi si a ida ham, Xudo ya a gan banda
si a ida ham, boshqa odamla aoliya ining mahsuli si a ida ham alqin qilinadi.
Xususan, Sha q mu a akki i A.Be uniy jahon anida bi inchi ma a inson a
abia , odam a olam o‘ asidagi munosaba la ni dunyo iy an nuq ai naza idan
o‘ ganadi. U “odamla uzilishining ang, su a , abia a axloqda u licha bo‘lishi
aqa gina nasabla ining u lichaligidan emas, balki up oq, su , ha o a ye ning, odam
yashaydigan joyla ning u lichaligi hamdi . Tilla ning u licha bo‘lishiga sabab
odamla ning gu uhla ga aj alib ke ishi, bi -bi idan uzoq u ishi, ula ning ha bi ida
u li hoxishla ni i odalash uchun za u bo‘lgan so‘zla ga eh iyoj ug‘ilishidi . Uzoq
zamonla o‘ ishi bilan bu ibo ala ko‘payib, yodda saqlangan a ak o lanish na ijasida
a kib opib, a ibga ushgan” [2], deb hisoblaydi. Demak, Be uniy ik icha, insonning
e’l-a o i a ma’na iy qa ashla i, su a i a siy a i be osi a abiiy muhi a’si ida
shakllanadi. Ze o, aynan shu abiiy muhi , geog a ik sha oi xalqla , milla la
shakllanishining muhim asosi bo‘la oladi. “Inson o‘z abia iga ko‘ a mu akkab anaga
egadi . Insonning anasi bi -bi iga qa ama-qa shi qismla dan ibo a bo‘lib, bu qismla
obelik kuchi asosida bi lashgan”2. Be uniy ik icha, hamma odamla da o‘za o bi -
bi iga o‘xshash a ayni pay da a q qilib u adigan jiha la ma jud. Ibn Sino, “Inson
boshqa ba cha hay ono olamidan so‘zi, ili a aqli, a akku qilishi bilan a q qiladi.
newjou nal.o g zenodo.o g
4
Inson aqli u li anla ni o‘ ganish yo damida boyiydi” [3], deb hisoblaydi. Fo obiy
ik icha, inson o‘z abia iga ko‘ a hayo ini a ibga kel i ish, mus ahkamlash a
akomillash i ish uchun boshqa insonla ga muh oj bo‘ladi. Yakka holda hech kim
buning uddasidan chiqa olmaydi. “Inson shunday maxluqo ki, u aqa jamiya da o‘z
eh iyojla ini qondi ishi a oliy ma’na iy da ajaga ko‘ a ilishi mumkin” [4]. Inson o‘z
hayo ining me’mo i, ijodko i bo‘lmog‘i, o‘zida ozila xisla la , is e’dodla ni
a biyalashi lozim. Bunga esa u jamiya da yashab aoliya ko‘ sa gandagina e ishadi.
Inson ij imoiy ma judod. Yolg‘izlik uzla uni qashshoqlash i adi, insoniy qiyo asini a
bax ga olib bo adigan is e’dodini yo‘qo adi. Ibn Xaldun insonga ij imoiy oqelik
si a ida qa aydi. Undan ij imoiy mohiya izlaydi.
Inson jonzo si a ida ezgulik a yo uzlik olamidi . Shunga ko‘ a, u um ining ha
daqiqasida yo uzlikdan ko‘ a ezgulikka, yomonlikdan ko‘ a yaxshilikka, na a dan
ko‘ a muhabba ga in ilib yashashga mahkum e ilgan aql sohibi, bebaho ne’ma di .
Inson ba cha ij imoiy munosaba la majmuidi , degan ik insonga mexanis ik nuq ai
naza dan yondashgan Ma’ i a da i mu a akki la i, xususan «Inson-mashina» deb
nomlangan asa mualli i ansuz J.Lame i (1709-1751) ilga i su gan g‘oyala bilan
o‘qnashadi.
Boshqa bi mashhu ansuz aylasu i – R.Deka (1596-1650) asa la ida inson
mohiya i masalasiga nisba an bu unlay o‘zgacha yondashu ga duch kelamiz. U «inson
ik lo chi na sadi », deb hisoblaydi. «Inson, u uzoq aq o‘ylaganidek, dunyoning
s a ik ma kazi emas, balki e olyusiyaning o‘ziga a cho‘qqisi bo‘lib, bu ancha
go‘zal oqdi »5, deb qayd e adi a oqli ansuz aylasu i a eologi P.T. de Sha den
(1881-1955).
Unga zid o‘la oq, A.Shopengaue (1788-1860) inson nuqsonli ma judo
ekanligini a’kidlaydi, uni « abia xal u asi» deb a aydi. F ansuz yozu chisi a
aylasu i J.P.Sa (1905-1980) bu ik ni bu unlay ad e adi. Uning ik icha, inson
kelajakka qa ab in iladi a shu a iqa o‘zini o‘zi ya a adi. U «Inson – odamzo
kelajagidi », deb a’kidlaydi.
Shunday qilib, alsa aning ikki ya im ming yillik a ixi mobaynida insonga juda
ko‘p a’ i la a a si la be ildi, u ko‘p sonli sinonimla o i diki, alsa iy ahlilning
newjou nal.o g zenodo.o g
5
boshqa bi on-bi ob’ek ida bunday holga duch kelish mushkul. Ze o, alsa a a ixida
inson: «aqlli ma judo »;
• «siyosiy hay on»;
• « abia gul oji»;
• «hayo ning boshi be k ko‘chasi»;
• «hayo ning sox a qadami»;
• «mehna qu olla i yaso chi hay on»;
• «o‘zlikni anglash qobiliya iga ega ma judo »;
• «ma’na iy a e kin ma judo » a hokazola si a ida alqin qilingan.
Fik la ning bunday ang-ba angligi sababini, a alo, insonning o‘z abia idan
izlash lozim. Inson abia ining si i, hech shubhasiz, «boqiy muammola »dan bi i
bo‘lib, alsa a o‘z p edme ining mohiya i a xususiya iga ko‘ a unga qay a-qay a
mu ojaa e gan a shunday bo‘lib qoladi. Bu ye da mazku sohadagi ba cha ik -
mulohazala ga mo‘ljal be u chi insonning kelib chiqishi haqidagi masala ayniqsa
muhim ahamiya kasb e adi.
Xulosa
Inson alsa asi – alsa aning eng muhim yo‘nalishla idan bi i bo‘lib, u insonning
mohiya i, jamiya dagi o‘ ni a ma’na iy i ojlanishini chuqu o‘ ganishga xizma
qiladi. Bugungi da da inson alsa asi aqa naza iy ushuncha emas, balki amaliy
hayo iy za u a si a ida qa alishi lozim. Chunki insonni anglamasdan u ib, na
jamiya ni, na a aqqiyo ni o‘liq ushunib bo‘lmaydi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i
1. Falsa a asosla i. Naza o Q. ah i i os ida.- .:Sha q,2005
2. Falsa a. Ahmedo a M. ah i i os ida –T.:OFMJ.2006.
3. Naza o Q.N. Bilish alsa asi._T.:Uni e si e , 2005.
4. h ps://jdpu.uz>2022
5. Fo obiy. Fozil odamla shah i. – Toshken : Fan, 1993.
6. G‘oyibo E., Jo‘ aye A. Falsa a a ixi. – Toshken : Uni e si e , 2016.
7. Jo‘ ae M. Falsa aga ki ish. – Toshken : Uni e si e , 2020.
8. Yusupo E. Inson a jamiya alsa asi. – Toshken : Akademiya, 2019.
newjou nal.o g zenodo.o g
6
