INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
768
KOMPANIYANING IPOGA “MAJBURAN” CHIQISHINING
OQIBATLARI
Shaxzod Saydullaye
Toshken da la iq isodiyo uni e si e i, PhD, do sen
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17315556
Anno a siya. Mamlaka imizda moliya bozo i ez i ojlanib bo ayo gan sek o la dan bi i
hisoblanadi. Shunday bo‘lsada, i ojlanish bosqichida bo‘lgan ha qanday ja ayonda bo‘lgani
kabi, mamlaka da IPO o qali xususiylash i ish mexanizmida ham bi qancha muammo a
kamchilikla yuzaga kelmoqda. Mazku adqiqo da kompaniyala ning IPOga majbu an
chiqa ilishi a uning oqiba la i ahlil qilingan.
Kali so‘zla : IPO, na x diapazoni, lis ing ka ego iyala i.
Da la mulkini IPO mexanizmi asosida xususiylash i ishda asosiy muammola dan bi i –
bu kompaniyala ning moliya iy a ope a sion ayyo ga lik da ajasining pas ligidi . Ma’lumki,
da la ish i okidagi ko‘plab ko xonala da la siyosa iga a a alashu iga sezgi bo‘lganligi bois
ko‘p hola la da zai yoki beqa o en abellik, pas ope a sion sama ado lik, yuqo i da ajadagi
qa zla a eski gan biznes modella i bilan aj alib u adi. Ay im holla da bunday kompaniyala
ond bi jala ining asosiy lis ing alabla iga ham ja ob be maydi: ba qa o aoliya a en abellik
a ixi ma jud emas, ko po a i boshqa u ga oid ko‘plab muammola hal e ilmagan, moliya iy
hisobo la xalqa o s anda la ga ja ob be maydi. Xususan, mazku muammo UzAu o Mo o s AJ
misolida yaqqol namoyon bo‘lganligi bois, kompaniya Toshken RFBda aqa gina “T anzi ”
lis ing ka ego iyasidan o‘ ib, IPO ga chiqqan edi. Aslida bu qa o kompaniyaning oliy
boshqa u i – da la , ya’ni asosiy aksiyado qabul qilgan qa o ligi ham muammoning sababi
bo‘lishi mumkin.
Ma kazlash i ilgan boshqa u sha oi ida yoki da la ning iq isodiyo dagi ish i okining
yuqo i da ajasida ko‘pincha IPO ga chiqish o‘g‘ isidagi qa o kompaniyaning boshqa u i yoki
uning di ek o la kengashi omonidan emas, balki yuqo idan, ya’ni da la ashabbusi bilan qabul
qilinadigan qa o la asosida amalga oshi iladi. Bunda asosiy maqsad - byudje ni ez u sa la da
o‘ldi ish [1], xalqa o ashkilo la oldida xususiylash i ishga oid siyosiy ha aka la ni ko‘ sa ish
( a’dala ni baja ish) yoki iq isodiy isloho la ning amalga oshi ilayo gani o‘g‘ isida illyuziya
ya a ishdi . Na ijada, da la ko xonala i haqiqa an ham omma iy kompaniya maqomiga ayyo
bo‘lmasdan oldin bozo ga ki ishga majbu bo‘ladi. Ushbu yondashu IPO kompaniya omonidan
in es i siyala ni jalb qilish, biznesni kengay i ish, oshko alik a sha o likni oshi ish uchun ongli
s a egik qadam degan bozo iq isodiyo ining asosiy amoyilla ini e’ ibo dan che da qoldi adi.
Aga IPO kompaniya uchun oddiygina “ma’mu iy azi a” bo‘lib qolsa [2], ba’zi salbiy
na ijala ga a oqiba da IPOning mu a aqiya siz bo‘lishiga olib keladi (1- asm).
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
769
1- asm. Kompaniyaning IPOga “majbu an” chiqishining oqiba la i
Hozi ga qada O‘zbekis onda o‘ kazilgan IPOla ning ahlili shuni ko‘ sa adiki, bi o bi
kompaniya o‘z xohishiga ko‘ a IPOga chiqmagan, ula hukuma ning egishli qa o i asosida
xususiylash i ilishi belgilangan.
Xo ijiy amaliyo da hukuma qa o i asosida IPOga chiqishi belgilangan kompaniyala
aj ibasi aslida bu qa o ni da la qabul qilishi aqa gina bi sha bilan hech qanday no mala ni
buzmasligini ko‘ sa adi – kompaniyaning o‘g‘ i anlanishi sha i bilan. Da la budje iga o iqcha
yuk bo‘layo gan, o‘laydigan soliqla idan ko‘ a kompaniyani saqlash xa aja la i ko‘p oq bo‘lgan,
moliya iy ko‘ sa kichla i hech qaysi alabla ga ja ob be maydigan kompaniyala ni IPOga
chiqa ish esa haqiqiy IPO anazzuliga olib keladi.
Da la ning qaysi kompaniyadagi ulushi IPO ga chiqishi o‘g‘ isida qa o qabul qilish a
IPO ga chiqish o asida kamida 2-3 yil aq bo‘lib [3], bu kompaniyaning uzilmasini IPOga ideal
hola da olib kelishga ye a li u sa demakdi . Kompaniyaning IPO ga ayyo yoki ayyo
emasligini baholash uslubiyo i haqida keyingi bobda so‘z yu i sakda, mazku muammoning
yechimi si a ida kompaniyaning IPOdan oldingi ideal ko po a i boshqa u uzilmasining
ko‘ inishini as i lab, ahlil qilingan. Umuman olganda, kompaniyaning IPO dan oldingi
uzilmasi IPOdan keyingi uzilmaga o‘xshash bo‘lib, P e-IPO bosqichidagi uzilma ko‘p oq
IPOni mu a aqiya li ashkil e ish maqsadida moslash i iladi (3- asm).
Ideal ko po a i uzilma aslida nima uchun ke ak? Gap shundaki, kompaniya IPOga chiqish
oldidan in es o la ning ishonchini oshi ish a a ibga solu chi ashkilo la ning alabla ini
qondi ish uchun ideal ko po a i boshqa u uzilmaga ega bo‘lishi ke ak. Bunga, eng a alo,
kompaniyaning i ojlanishida muhim qa o la ni qabul qiladigan aksiyado la (ula ning umumiy
yig‘ilishi), kompaniyaning s a egik ejala ini belgilab be adigan a a kibi asosan mus aqil
di ek o la dan ashkil opgan Kuza u kengashi a belgilangan maqsadla ni ij osini
a’minlaydigan ij o o ganla i ki adi. Shuningdek, ko xona ij o o ganiga bo‘ysinmaydigan
mus aqil ashkilo la ning ma judligi aksiyado la uchun ichki muhi qanday ekanligi haqida
axbo o olish imkoni hisoblanadi.
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
770
2- asm. Kompaniyaning P e-IPO bosqichidagi ideal uzilmasi
Huquqiy uzilma komponen la idan bi i egalik uzilmasi kompaniyaning aksiyado la i,
kompaniya egalik qiladigan boshqa joyla dagi ak i la , mol-mulkla , yashi in xolding a
o sho e sxemala dan xoli ekanligi haqidagi ma’lumo la ochiq aqdim e ilishi ke ak. Yu idik
ozalik yana bi muhim omil bo‘lib, bu kompaniyada hal e ilmagan sud ja ayonla i yoki nizoli
kelishu la kabi muammola bo‘lmasligi ke akligini angla adi. Lis ingga ayyo bo‘lish
kompleks ja ayon bo‘lib, ba cha asosiy huquqiy hujja la yangilangan a lis ing o ganining
alabla iga mu o iqlash i ilganligini angla adi. Ko‘pgina holla da, P e-IPO bosqichida
kompaniyala egalik qiladigan ak i la ining es uk u iza siyasini o‘ kazib, asosiy aoilya ga oid
bo‘lmagan yoki oyda/za a kel i maydigan ko xonala ni aj a ish hamda s a egik ak i la ni bi a
joyda bi lash i ish uchun qay a qu ishni aqozo e adi.
Moliya iy uzilma P e-IPO bosqichida kompaniyaning moliya iy ah olini ko‘ sa ib
be adigan muhim uzilma hisoblanadi. Ma’lumki in es o la ni o‘ylan i adigan eng bi inchi sa ol
bu ki i ilgan sa moyaning qancha aq da, qanday hajmda qay ishidi . Bu esa be osi a
kompaniyaning moliya iy hola iga bog‘liq sa ol hisoblanadi. Kompaniya P e-IPO bosqichida
moliya iy hisobo la ning xalqa o s anda la ini qabul qilgan bo‘lishi, ichki a ashqi audi dan
ijobiy xulosa bilan o‘ gan bo‘lishi, uning moliya iy ko‘ sa kichla i ba qa o i ojlanish
endensiyasini namoyish e ishi hamda qisqa, o‘ a a uzoq mudda la da s a egik a moliya iy
o‘sish p ognozla ining e’lon qilinishini a’minlashi lozim.
Kompaniyaning ope a sion uzilmasi kompaniyaning qanchalik sama ali aoliya
yu i ayo ganini aks e i adi. Segmen li hisobo kompaniya boshqa u i a in es o la ga ha bi
biznes bo‘linmasi yoki mahsulo liniyasi aoliya ini alohida baholash imkonini be adi. Eh imoliy
ahdidla ni aol a ishda aniqlash a ula dan ku ilishi mumkin bo‘lgan yo‘qo ishla ni
kamay i ish uchun ha qanday kompaniyada iskla ni boshqa ish izimi ma jud bo‘lishi ke ak.
Shuningdek, kompaniyani ma kazlashgan boshqa u izimla i – ERP, 1C kabi aqamli
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
771
pla o mala boshqa u ja ayonini kamchiqim, sha o a zudlik bilan qa o qabul qilish
imkonini be adigan osi ala hisoblanadi. Bundan ashqa i, kuchli HR s a egiyasi kompaniya
ahba iya i a asosiy xodimla ining uzoq mudda li maqsadla iga mu o iqligini a’minlaydi.
In es i sion jozibado lik kompaniyaning mahalliy a xalqa o bozo la da qanchalik ko‘p
in es i isiyala ni jalb qila salohiya ini namoyon e adi. Moliya iy a in es i sion indika o la ning
o‘sish a ixi haqidagi ishonchli ma’lumo la in es o la ning kompaniyaga bo‘lgan qiziqishini
oshi sa, in es i sion memo andumla kompaniyaning qiyma akli ini, aqoba dosh us unlikla ini
a kelajakdagi ejala ini ochib be adi. Roadshou a in es o la bilan aloqala (IR) jamoasi IPO
pay ida eng muhim uzilma bo‘lib, in es o la ga kompaniya haqidagi ba a sil ma’lumo la ni
aqdim e ish, sa olla ga ja ob be ish a bozo ishonchini mus ahkamlashda s a egik ol
o‘ynaydi. Kuchli bozo pozi siyasi – kompaniyaning b end nu uzi bo‘lib, ins i u sional a
chakana in es o la uchun kompaniyaning jozibado ligini a’minlashda muhim omil hisoblanadi.
Demak, kompaniyani IPOga chiqa ishdan a al ka a mehna a kompleks yondashu ni
alab qiladigan o‘zga ishla qilish, uni o‘z ichiga 5 a asosiy komponen ni qam ab olu chi
s uk u a iy jiha dan xalqa o IPO s anda la iga moslash i ish za u .
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Lewellyn, K is a B. and Bao, Shuji ‘Rosey’, 2014, A c oss-na ional in es iga ion o IPO
ac i i y: The ole o o mal ins i u ions and na ional cul u e (In e na ional Business
Re iew)
2. S. T e is Ce o, 2003, In luencing Ini ial Public O e ing In es o s wi h P es ige:
Signaling wi h Boa d S uc u es (The Academy o Managemen Re iew,Vol. 28, No. 3)
3. Ibbo son, R.G., Sindela , J.L. and Ri e , J.R., 1988, Ini ial public o e ings, Volume 1. 2
(Jou nal o Applied Co po a e Finance).
