Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index.php/ZTFITJ/index
3-son 15– o’plam 2025 y.
31
OG`IR ATLETIKA SPORT TURIDA MAXSUS JISMONIY
TAYYORGARLIK METODIKASI
Toʻx aye Da on Esh emi o ich
Te miz da la uni e si e i
Spo boshqa u i ka ed asi o'qi u chisi
Anno a siya: Ushbu maqolada spo chila ning maxsus jismoniy
ayyo ga ligini shakllan i ish me odikasi, uning naza iy asosla i hamda amaliy
yo‘lla i yo i ilgan. Tadqiqo da spo chila o ganizmining unksional imkoniya la ini
i ojlan i ish, yuklamala ni ejalash i ish, mashg‘ulo la ning bosqichma-bosqich
o‘sish izimi a maxsus ayyo ga lik mashqla ining iziologik a’si i ahlil qilingan.
Maqola na ijala iga ko‘ a, maxsus jismoniy ayyo ga lik na aqa spo na ijala iga,
balki insonning umumiy jismoniy a uhiy ba qa o ligiga ham sezila li a’si
ko‘ sa adi.
Kali so‘zla : maxsus jismoniy ayyo ga lik, spo me odikasi, yuklama,
musobaqa ayyo ga ligi, unksional i ojlanish, spo chining imkoniya i,
mashg‘ulo sikli.
Ki ish
Zamona iy spo da yuqo i na ijaga e ishish uchun aqa umumjismoniy
ayyo ga lik ye a li emas. Ha bi spo u i o‘ziga xos jismoniy, exnik, ak ik a
psixologik ayyo ga likni alab qiladi. Shu sababli maxsus jismoniy ayyo ga lik
(MJT) – spo mashg‘ulo la ining eng muhim a kibiy qismi hisoblanadi.
MJT – bu spo chining anlangan spo u i bo‘yicha ha aka si a la i, exnik
elemen la a mushak gu uhla ini maqsadli a zda i ojlan i ishga qa a ilgan
izimdi . Unda spo u i alabiga mos maxsus mashqla , yuklama u la i, dam olish
a iklanish ja ayonla i aniq ejalash i iladi.
Spo naza iyasida maxsus ayyo ga lik “spo o masini shakllan i u chi
ja ayon” deb a’ i lanadi. Bu ja ayon spo chining musobaqa aoliya ida maksimal
Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index.php/ZTFITJ/index
3-son 15– o’plam 2025 y.
32
na ija ko‘ sa ishini a’minlaydi. Shu bois, ushbu maqolada maxsus jismoniy
ayyo ga lik me odikasining ilmiy asosla i, bosqichla i a sama ali qo‘llash yo‘lla i
chuqu ahlil qilinadi.
Asosiy qism
Maxsus jismoniy ayyo ga likning mazmuni a mohiya i
Maxsus jismoniy ayyo ga lik – spo chining anlangan spo u iga xos ha aka
a jismoniy si a la ni i ojlan i ish ja ayonidi . Bu ja ayon umumjismoniy
ayyo ga likka ayanadi, bi oq undan a qli a ishda aniq maqsadga yo‘nal i ilgan,
o ix isoslashgan mashqla izimini o‘z ichiga oladi.
Masalan, yengil a le ikada – s a ezligi a yugu ish exnikasi; og‘i a le ikada
– kuch, mu ozana a po lo chi ha aka ; gimnas ikada – mu o iqlik, epchillik a
egilu chanlik; u bol a oleybolda esa – ezlik, chidamlilik a koo dina siya asosiy
o‘ inda u adi.
MJTning asosiy azi ala i:
spo chi o ganizmini anlangan spo u iga moslash i ish;
musobaqa ha aka la ining ak o lanishini a’minlash;
ha aka la ni ezko , aniq a ba qa o baja ishga o‘ ga ish;
spo chi mushak izimini exnik ha aka la ga ayyo lash;
psixologik ba qa o likni shakllan i ish.
Maxsus jismoniy ayyo ga likning naza iy asosla i
Spo me odikasida maxsus ayyo ga lik quyidagi naza iy amoyilla ga
ayanadi:
Moslashu qonuniya i – inson o ganizmi ak o iy yuklamala ga moslashadi,
na ijada unk sional imkoniya la o adi.
Yuklama a iklanish mu ozana i – ha bi mashg‘ulo dan keyin o ganizmga
dam be ish za u . Aks holda o iqcha cha chash spo o masini pasay i adi.
Xususiylik amoyili – ha bi spo u i uchun maxsus mashqla izimi uziladi.
Bosqichlilik – mashg‘ulo yuklamala i as a-sekin oshi ib bo iladi.
Sikliklik – mashg‘ulo la yillik, oylik a ha alik siklla da ashkil e iladi.
Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index.php/ZTFITJ/index
3-son 15– o’plam 2025 y.
33
Bu amoyilla asosida ishlab chiqilgan mashg‘ulo das u la i spo chining
ba qa o o‘sishini a’minlaydi.
Maxsus jismoniy ayyo ga lik ja ayonining bosqichla i
MJT oda da uch bosqichda amalga oshi iladi:
1-bosqich ( ayyo lo da i) – umumiy a maxsus mashqla uyg‘unlashadi.
O ganizm yuklamaga moslashadi.
2-bosqich (asosiy da ) – yuklama hajmi a in ensi ligi oshi iladi, musobaqa
exnikasi chuqu lash i iladi.
3-bosqich (musobaqa da i) – mashg‘ulo la musobaqa sha oi iga maksimal
yaqinlash i iladi, spo chi “pik” (eng yuqo i) o masiga chiqadi.
Ha bi bosqichda yuklama a iklanish da la i o‘za o mu ozana da bo‘lishi
ke ak. Taj ibala ko‘ sa adiki, haddan ashqa i yuklama spo chining na aqa
jismoniy, balki psixologik hola iga ham salbiy a’si qiladi.
Maxsus mashqla izimi a ula ning anlanish p insipla i
Maxsus mashqla – bu spo chining musobaqa aoliya idagi ha aka la ga
o‘xshash mashqla bo‘lib, ula ma’lum mushak gu uhla ini maqsadli i ojlan i adi.
Ula ni anlashda quyidagi mezonla muhim:
ha aka ning spo u i bilan o‘xshashligi (biomekanik amoyil);
mushakla ning ish xa ak e i (s a ik, dinamik, po lo chi);
yuklama hajmi a in ensi ligi;
dam olish a mashq almashinu i;
spo chining indi idual xususiya la i.
Masalan, bokschi uchun maxsus mashqla — qo‘l za bala i bilan og‘i o‘p
u ish, sak ash mashqla i, eaksiya ezligini oshi u chi mashqla ;
suzu chi uchun esa — cho‘milish mashqla i, na as olishni boshqa ish, qo‘l
ha aka la ini ak o lash mashqla i.
Maxsus ayyo ga likda yuklama me’yo i a nazo a izimi
Yuklama — mashg‘ulo dagi asosiy omil. Uni o‘g‘ i ejalash i ish spo chining
sama ali i ojlanishini a’minlaydi. Yuklamaning asosiy a kibla i:
Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index.php/ZTFITJ/index
3-son 15– o’plam 2025 y.
34
Hajm ( aq , ak o la soni);
In ensi lik ( ezlik, og‘i lik);
Da omiylik (mashg‘ulo sikli);
Dam olish o alig‘i ( iklanish bosqichi).
Spo chining yu ak u ish ezligi, na as olish chas o asi, cha choq da ajasi, na ija
ba qa o ligi kabi ko‘ sa kichla asosida yuklama nazo a qilinadi.
Bugungi kunda maxsus jismoniy ayyo ga likni ahlil qilishda biomoni o ing
usulla i (puls o‘lchagichla , GPS kuza u izimla i, kislo od is e’moli ahlili) keng
qo‘llanilmoqda. Bu exnologiyala mu abbiyga spo chining hola ini eal aq
ejimida kuza ish imkonini be adi.
Maxsus jismoniy ayyo ga likning psixologik a pedagogik jiha la i
Maxsus jismoniy ayyo ga lik na aqa mushak kuchini, balki i oda iy, hissiy
a psixologik ba qa o likni ham alab qiladi. Spo chi o‘zini uhiy jiha dan
musobaqaga ayyo lashi ke ak. Shuning uchun mashg‘ulo la da:
s essga ba doshlilikni oshi ish,
diqqa ni jamlash,
o‘ziga ishonchni shakllan i ish,
mo i a siyani mus ahkamlash me odla i qo‘llaniladi.
Mu abbiy spo chi bilan indi idual ishlashi, ag‘ba lan i ish a nazo a
o‘ asida mu ozana ni saqlashi lozim. Pedagogik jiha dan o‘g‘ i ashkil e ilgan
mashg‘ulo spo chining o‘zini anglashini, mas’uliya hissini kuchay i adi.
Maxsus jismoniy ayyo ga likning amaliy ahamiya i
Maxsus jismoniy ayyo ga lik spo chila uchun quyidagi a zallikla ni be adi:
mushak a asab izimining mu o iqlashgan ishlashini a’minlaydi;
exnik ha aka la ni ba qa o lash i adi;
ja oha la xa ini kamay i adi;
musobaqa na ijala ini oshi adi;
psixologik ayyo ga likni kuchay i adi.
Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index.php/ZTFITJ/index
3-son 15– o’plam 2025 y.
35
Shu bilan bi ga, bu me odika p o essional spo dan ashqa i, ha biy, huquqni
muho aza qilish o ganla i a a qulodda xizma la xodimla ini ayyo lashda ham
keng qo‘llaniladi.
Xulosa
Maxsus jismoniy ayyo ga lik – bu spo chining yuksak na ijala ga e ishishini
a’minlaydigan asosiy omil bo‘lib, u umumjismoniy ayyo ga likka ayangan holda
amalga oshi iladi. Mazku ja ayonni sama ali ashkil e ish uchun ilmiy asoslangan
me odik izim, yuklamaning iziologik me’yo la i a psixologik ayyo ga lik bi
bu un holda olib bo ilishi lozim.
Ha bi spo u iga xos maxsus mashqla ni o‘g‘ i anlash, yuklamani nazo a
qilish a iklanish da iga e’ ibo be ish spo chining ba qa o i ojlanishiga yo dam
be adi. Demak, maxsus jismoniy ayyo ga lik – bu spo chila ni musobaqa
aoliya iga ayyo lashning eng muhim, ilmiy asoslangan bosqichidi .
Foydalanilgan adabiyo la
Qosimo A., Abduka imo B. Jismoniy a biya naza iyasi a me odikasi. –
Toshken : O‘zbekis on da la jismoniy a biya ins i u i, 2017.
Da le o O. Maxsus jismoniy ayyo ga lik asosla i. – Toshken : Fan, 2021.
Pla ono V.N. Sis ema podgo o ki spo smeno olimpiyskom spo e. – Kie :
Olimpiya, 2015.
Bompa T. Pe iodiza ion: Theo y and Me hodology o T aining. – Champaign,
IL: Human Kine ics, 2019.
O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining PQ–6099-son qa o i. – “Sog‘lom
u mush a zini keng a g‘ib e ish a omma iy spo ni i ojlan i ish o‘g‘ isida”,
2020-yil 30-ok ab .
Xo‘jaye B. Spo mashg‘ulo la ining naza iy asosla i. – Toshken : TDPU,
2022.
Wo ld Heal h O ganiza ion (WHO). Physical Fi ness and A hle ic
Pe o mance. – Gene a, 2021.
Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
h p://zam adqiqo .uz/index.php/ZTFITJ/index
3-son 15– o’plam 2025 y.
36
