INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
781
BANK-MOLIYA SEKTORIDA STRATEGIK
REJALASHTIRISHNI AMALGA OSHIRISHDA BOSHQARUV
HISOBIDA BYUDJETLASHTIRISHNING “BEYOND
BUDGETING” YONDOSHUVIDAN FOYDALANISH
Soa o Fa hod Komiljon o‘g‘li
Toshken da la iq isodiyo uni e si e i ayanch dok o an u a alabasi (PhD)
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17317563
Anno a siya. Bank-moliya sek o i bugungi kunda ez o'zga u chan global iq isodiy
muhi da aoliya yu i moqda. Foiz s a kala i o'zga ishi, aqoba ning kuchayishi, exnologik
inno a siyala a a ibga solu chi alabla bankla ni s a egik ejalash i ishni moslashu chan
a sama ali a zda amalga oshi ishga majbu qilmoqda. An'ana iy byudje lash i ish usulla i
ko'pincha bu dinamikaga mos kelmaydi, chunki ula o’zga mas chega ala a yillik ejala ga
asoslangan. Shu bois, "Beyond Budge ing" yondashu i – byudje lash i ishdan ashqa iga chiqish
– boshqa u hisobida muhim o' in egallamoqda. Ushbu yondashu bankla ga s a egik
maqsadla ni o'yobga chiqa ishda moslashu chanlik, ez qa o qabul qilish a xodimla
mo i a siyasini oshi ish imkonini be adi. Ushbu maqola "Beyond Budge ing" konsepsiyasini
ushun i ib, uning bank-moliya sek o idagi qo'llanilishini ko' ib chiqadi, a zallik a
qiyinchilikla ini muhokama qiladi.
Kali so’zla : “Beyond budge ing”, byudje lash i ish, p agnoz, ejalash i ish,
ma kazlashgan, inno a siya.
Asosiy qism
"Beyond Budge ing" – bu an'ana iy byudje lash i ish ja ayonla idan oz kechib,
kompaniyani boshqa ishni yaxshilashga qa a ilgan g'oya. U 1990-yilla ning oxi ida Beyond
Budge ing Round Table (BBRT) kompaniyasi omonidan ishlab chiqilgan bo'lib, Bja e Bogsnes
kabi ekspe la omonidan a g'ib qilingan. Ushbu yondashu kompaniyala ni qoliplashgan
byudje la dan ozod qilib, dinamik a moslashu chan boshqa u izimini jo iy e adi[1]. Bja e
Bogsnes moliya a inson esu sla i sohasida uzoq yillik xalqa o ka ye aga ega bo‘lib, “Beyond
Budge ing” yondoshu ining adbiqchila idan bi idi . U No egiyaning eng yi ik
kompaniyala idan bi i bo‘lgan Equino (sobiq S a oil) da “Beyond Budge ing” amoyilla ini
jo iy e ishda muhim ol o‘ynadi. Bu amoyilla o’zga mas byudje la dan oz kechib,
moslashu chan boshqa u , jamoala ga ishonch a doimiy yaxshilanishni a’minlashga yo dam
be di.
Beyond Budge ing yondashu i kompaniya maqsadini p agnoz qilish a esu sla ni
aqsimlash ja ayonla idan alohida ko‘ ib chiqadi hamda ha yili uziladigan byudje o‘ niga
uzluksiz a doimiy yangilanib u adigan ejalash i ish ja ayonini akli qiladi. Beyond Budge ing
kompaniyala ning moliya iy ejalash i ish a sama ado likni boshqa ish uslubla ida o’zgacha
yondoshu ni adbiq e adi. Ushbu alsa a an’ana iy byudje lash i ishning qa 'iy, byudje lash i ish
a ejalash i ishning ma kazlashgan yondashu la idan oz kechib, moslashu chan,
ma kazlash i ilmagan a iq isodiy hola ga mos s a egiyani qo‘llashga in iladi.
Bu ans o ma sion yondashu an’ana iy byudje lash i ishning cheklo la ini ba a a e ib
— ya’ni maqsad belgilash, basho a qilish a esu sla ni aqsimlash ja ayonla ini bi -bi idan
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
782
aj a ib ko‘ ib chiqadi a ha bi bosqich uchun maxsus osi a a me odla ni jo iy e adi. Bunday
segmen a siya (aj a ilgan yondashu ) — moliya iy boshqa u da ochiqlik, aniqlik a e ik
amoyilla ga asoslangan yondashu ni a’minlaydi. U xodimla a bo‘linmala ga ko‘p oq
mus aqillik be adi, qa o qabul qilishni ezlashdi adi a mu a aqiya ni aqa moliya iy na ijala
bilan emas, balki mijozla qoniqishi, xodimla mo i a siyasi a uzoq mudda li ba qa o lik bilan
baholaydi. Bank sek o ida bu yondashu bozo o‘zga ishla iga ez moslashish a sama ado likni
oshi ish uchun ishla iladi.
“Beyond Budge ing”ni jo iy e ish ahba la dan noaniqlikni qabul qilish, jamoala ga
ishonish a doimiy moslashishni alab qiladi. Bu an’ana iy boshqa u dan qiyin oq, lekin
kompaniyaning o‘liq salohiya ini ochadi, xodimla ijodko ligini oshi adi a doimiy
yaxshilanishni a’minlaydi. Bankla da bu mijozla sadoqa i a sama ado likni oshi adi.
Yondashu ning asosiy amoyilla i ikki qismga bo'linadi: boshqa u a ope a sion
aoliya . Boshqa u amoyilla i quyidagila :
- Maqsadla : Absolyu emas, balki nisbiy maqsadla qo'yish (masalan,
aqoba chila ga nisba an);
- Mo i a siya: Xodimla ning ichki mo i a siyasini ag'ba lan i ish, bonusla ni
byudje ga bog'lamasdan amalga oshi ish;
- Boshqa u : Ma kazlashgan emas, balki mas'uliya ni aqsimlash;
- Resu sla : Resu sla ni dinamik aqsimlash, o’zga mas byudje cheklo la isiz;
- Mijozla : Mijozla eh iyojla iga asoslangan qa o la ;
- Sha o lik: Ma'lumo la ning ochiqligi a ishonchlilik.
Ope a sion aoliya amoyilla i esa:
- Rejalash i ish: Doimiy ejalash i ish ( olling o ecas s);
- Baholash: Doimiy a ko'p omonlama baholash;
- Nazo a : O'z-o'zini nazo a qilish;
- Resu sla : Talab bo'yicha esu sla aqsimo i;
- Koo dina siya: Bozo mexanizmla iga asoslangan;
- Maqsadla : Nisbiy a moslashu chan.
Ushbu amoyilla kompaniyani moslashu chan qiladi, ayniqsa noaniq a o’zga u chanlik
sha oi la ida.
An'ana iy byudje lash i ishning kamchilikla i
An'ana iy byudje lash i ish yillik ejala ga asoslanib, xa aja la ni asdiqlangan byudje ga
nisba an nazo a qiladi. Bi oq, bank sek o ida bu usul quyidagi muammola ni kel i ib chiqa adi:
• Moslashu chanlikning yo'qligi: Bozo o'zga ishla i (masalan, alyu a ku sla i
yoki oiz s a kala i) byudje ak ualligini yo’qo adi.
• Vaq sa i: Byudje ayyo lash ko'p aq oladi, lekin ez u sa da oydasiz bo'lib
qoladi.
• No o’g’ i mo i a siya: Xodimla byudje cheklo la i u ayli inno a siyala dan
qochadi yoki manipulya siya (o’z man aa la i doi asida aqamla ni oshi ib yoki kamay i ib
ko’ sa ish) qilishla i mumkin.
• Ma kazlashgan nazo a : Qa o la yuqo idan pas ga ushadi, bu esa aoliya
sama ado ligini a biznes ja ayonla i ezligini pasay i adi[2].
Bankla da, masalan, k edi iskla i yoki mijozla oqimi o'zga ishi byudje
ko’ sa kichla ini buzishi mumkin, na ijada s a egik ejalash i ish sama asiz bo'lib qoladi.
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
783
Bank-moliya sek o i “Beyond Budge ing” uchun ideal, chunki u dinamik a iskli
muhi da ishlaydi. Ushbu yondashu s a egik ejalash i ishni boshqa u hisobi bilan bi lash i ib,
bankla aoliya ida quyidagila ni a'minlaydi:
• Doimiy p ognozla : Yillik byudje o' niga, doimiy yangilanadigan p ognozla
( olling o ecas s) ishla iladi. Masalan, bankla oiz s a kala i o'zga ishini ezda hisobga olib,
esu sla ni qay a aqsimlay oladila ;
• Desen aliza siya: Filialla yoki bo'limla o'z mas'uliya ini oshi adi, ma kaziy
nazo a kamayadi. Sh edsiyaning Handelsbanken banki bu yondashu ni mu a aqiya li
qo'llagan: ula byudje dan oz kechib, ilialla ning a onomiyasini oshi gan, na ijada en abellik
yuqo i bo'lgan[3];
• Risk Boshqa u i: Bankla iskla ni eal aq da baholaydi, bu Basel qoidala i
alabla iga mos keladi;
• Inno a siyala : Fin ech a aqamli bankingda moslashu chanlik muhim. “Beyond
Budge ing” xodimla ga ez aj ibala o' kazish imkonini be adi.
1- asm. “Beyond budge ing”ni amalga oshi ishdagi 3 bosqichli yondoshu .
A zallikla :
• Tez qa o qabul qilish a bozo ga moslashish;
• Xodimla mo i a siyasi oshishi, na ijada inno a siyala ko'payishi;
• Xa aja la ni sama ali boshqa ish a esu sla op imiza siyasi;
• Bankning umumiy en abelligi a mijozla qoniqishini oshi ish.
Qiyinchilikla :
• Kompaniya madaniya ini o'zga i ish qiyin, chunki an'ana iy byudje ga
oda langan xodimla qa shilik ko' sa ishi mumkin;
• Sha o lik a nazo a ni a'minlash uchun yangi izimla (masalan, IT osi ala i)
ke ak;
• Ba'zi bankla da byudje ni qay a jo iy e ish hola la i bo'lgan, chunki o'liq oz
kechish ha doim ham mos kelmaydi.
Xulosa
Byudje lash i ish
P agnozlash
Resu sla ni
aqsimlash
Bosqichla
Yaxshilanish
- S a egik a aniq yo'nalish belgilaydi;
- Uzoq mudda li maqsadla qo’yadi;
- Sama ado ishlash madaniya ini shakllan i adi.
- Cheklangan a silo la aso;
- Noaniq p ognozla qilinmaydi ;
- P agnozlash ja ayonini aj a ish o qali biznes
anlo la ini qo'llab-qu a lash.
- Qiyma ya a u chi moslashu chanlikka uxsa be adi;
- Eng muhim hisobo la ga e’ ibo qa a adi;
- Vazi ala dinamik a zda bilimli xodimla ga
opshi ilib, ula ni ijodko a moslashu chan qiladi.
Maqsad qo’yish
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
784
“Beyond Budge ing” yondashu i bank-moliya sek o ida s a egik ejalash i ishni ubdan
o'zga i ishi mumkin, an'ana iy byudje ning cheklo la idan ozod qilib, moslashu chan a
inno a sion izimni ya a adi. Bankla uchun bu na aqa moliya iy sama ado likni oshi adi, balki
global aqoba da us unlik be adi. Ammo mu a aqiya kompaniya ahba iya i a madaniya iga
bog'liq. Kelajakda ko'p oq bankla bu yondashu ni qo'llashi ku ilmoqda, chunki iq isodiy
noaniqlik kuchaymoqda. An’ana iy byudje la yangilik a ez moslashishga o‘sqinlik qiladi.
Bja e Bogsnesning “Beyond Budge ing” g‘oyasi moslashu chan a e kin moliya iy
boshqa u ni akli qiladi. Bu bozo o‘zga ishla iga ez ja ob be ishga a kompaniya ichida
ishonchli madaniya ya a ishga yo dam be adi. Rahba la jamoala ga e kinlik be ib, maqsadla ni,
p ognozla ni a esu sla ni alohida boshqa adi, shunda o’zga mas yillik byudje la dan qochib,
dinamik a aqoba ba dosh bo‘lish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Je Schmid . “Beyond Budge ing” - yuqo i da ajada ma kazlashmagan ashkiliy izim a
boshqa u ja ayonla ining moslashu chan o'plamini ya a ishga qa a ilgan qolip.
h ps://co po a e inanceins i u e.com/ esou ces/ pa/beyond-budge ing/
2. Selda Sch e zmann, Soh ab Salimi. Beyond budge ing: An'ana iy moliya iy ja ayonla ni
o'zga i ish. 2024. h ps://www.agile-academy.com/en/agile-leade /beyond-budge ing-
ans o ming- adi ional- inancial-p ac ices/
3. Pe Nikolaj Bukh, Amalie Ringgaa d and Niels Sandalgaa d. Mo ing beyond Beyond
Budge ing: A Case S udy o he Dynamic In e ela ionships be ween Budge s and Fo ecas s.
Eu opean Accoun ing Re iew, 2025Vol. 34, No. 3, 1221–1247,
h ps://doi.o g/10.1080/09638180.2024.2362681
4. Ma ilde Delzanno, Yasin Ay anci. Beyond budge ing: The e ec o ealloca ing esou ces
owa ds agili y in an unce ain wo ld. S ockholm School o Economics Depa men o
Accoun ing and Financial Managemen .
5. Soa o Fa hod Komiljon o‘g‘li. Beyond Budge ing o Adap i e Financial Managemen
inUzbekis an’s Banking Sec o . Academia OpenVol 10 No 1 (2025): June DOI:
10.21070/acopen.10.2025.10769. A icle ype: (Business and Economics)
