INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
810
KАPITАLNI BOSHQАRISH VА MULK DАXLSIZLIGINI
TА’MINLАSH
Uma o a Nilu a Abdukaxo qizi
Toshken da la iq isodiyo uni e si e i, i. . .d., ka a o‘qi u chi
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17317609
Anno a siya. Mazku maqolada mulkdo lik ins i u ining huquqiy a iq isodiy mazmuni,
mulkdo la ning huquq a ka ola la i hamda ula ning jamiya ij imoiy-iq isodiy i ojidagi o‘ ni
ahlil e ilgan. Unda jismoniy a yu idik shaxsla ning mulkka egalik qilish, undan oydalanish a
asa u e ish huquqla i, da la ning mulkdo si a idagi oli hamda da la -xususiy she iklik
doi asidagi mulkdo lik shaklla i o‘ ganilgan. O‘zbekis on Respublikasi Kons i u siyasi,
Fuqa olik kodeksi, “Xususiy mulkni himoya qilish a mulkdo la huquqla iga ka ola la
o‘g‘ isida”gi Qonun, P eziden a monla i a Hukuma qa o la i asosida mulkdo la ning
huquqiy ka ola la i ahlil qilingan. Shuningdek, mulkdo la ning iq isodiy ja ayonla dagi
unksiyala i, in es i siya muhi i a xalqa o no mala da ajasida huquqiy himoya masalala i
yo i ilgan. Tadqiqo na ijala i mulkdo lik ins i u ining huquqiy asosla ini mus ahkamlash,
iq isodiy sama ado likni oshi ish a ij imoiy a o onlikni a’minlashdagi ahamiya ini ko‘ sa adi.
Kali so‘zla : Mulkdo , mulk huquqi, egalik, oydalanish, asa u e ish, huquqiy ka ola ,
xususiy mulk, da la mulki, da la -xususiy she ikchilik (DXSH), Kons i u siya, Fuqa olik
kodeksi, P eziden a monla i, iq isodiy sama ado lik, in es i siya muhi i, huquqiy himoya,
ij imoiy a o onlik.
Mulkdo la – mulk us idan egalik qilish, undan oydalanish a uni asa u e ish huquqiga
ega bo‘lgan subyek la bo‘lib, ula qonuniy munosaba la doi asida o‘z mulkidan e kin
oydalanish, uni boshqala ga o‘ kazish yoki egishli bi imla o qali boshqa ish imkoniya iga ega
hisoblanadi. Ilmiy adabiyo la da mulkdo ushunchasi, asosan, huquqiy a iq isodiy nuq ayi
naza dan ahlil e ilib, mulkdo ning jamiya ij imoiy-iq isodiy hayo idagi o‘ ni a unksiyala i
alohida a’kidlanadi.
1
Jismoniy shaxsla yakka a ibda mulkka egalik qilishi, uni ija aga be ish, hadya qilish
yoki boshqa bi imla asosida asa u e ishi mumkin. Ula egalik qiladigan mol-mulk shaxsiy
u mush eh iyojla i (uy-joy, a omobil, uy- o‘zg‘o buyumla i) yoxud adbi ko lik (sa do
shaxobchasi, ko xona) aoliya ini yu i ish uchun mo‘ljallangan bo‘ladi. Yu idik shaxsla esa
us a kapi ali yoki ondi doi asida shakllangan mablag‘, hissala a boshqa ak i la us idan
huquqiy egalikka ega bo‘lib, o‘z maqsadla i yo‘lida binola , exnik uskunala a in ellek ual
mulkni boshqa adila . Da la ham mulkdo si a ida e’ i o e ilib, O‘zbekis on Respublikasi
Kons i u siyasining 53-moddasida da la mulki xususiy mulk bilan eng huquqiy himoya
qilinishi qayd e ilgan. Mazku a ib “Da la mulkini boshqa ish o‘g‘ isida”gi qonun hujja la i,
P eziden a monla i hamda Hukuma qa o la i o qali yanada mus ahkamlanadi; bunda s a egik
ahamiya ga ega sohala (mudo aa, ene ge ika, anspo , ij imoiy in a uzilma) oda da da la
egaligidagi obyek la si a ida izohlanadi. Da la -xususiy she ikchiligi (DXSH) loyihala i esa
ilmiy a amaliy manbala da a alash mulkdo lik shakli si a ida ko‘ ib chiqilib, bunda da la
1
O‘zbekis on Respublikasi Kons i u siyasi, 53-modda. Fuqa olik kodeksi, 14-bob. "Xususiy mulkni himoya qilish
a mulkdo la huquqla iga ka ola la o‘g‘ isida"gi Qonun (2012-yil).
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
811
hamda xususiy sub’ek o‘za o ma’lum huquq, ja obga lik a man aa la ni bo‘lishish o qali mulk
us idan egalik qilishi a’kidlanadi.
Mulkdo la ning qonuniy ka ola la i mazmunan ula ning mulk us idan cheklanmagan
holda egalik qilish, undan e kin oydalanish a uni asa u e ish huquqla ini himoya qilu chi
no mala majmuidi . Ushbu huquqla O‘zbekis on Respublikasi Kons i u siyasi, Fuqa olik
kodeksi a boshqa qonun hujja la ida mus ahkamlangan bo‘lib, ha qanday noqonuniy ha aka la
yoki cheklo la yuzaga kelganda mulkdo ning qonuniy man aa la i sud-huquq izimi, huquqni
muho aza qilish o ganla i a jamoa chilik nazo a i o qali iklanishi ko‘zda u iladi.
Kons i u siyada mulk huquqining daxlsizligi, da la eh iyojla i uchun mulk olinishi holla i
(milliylash i ish, ek izi siya) aqa qonun bilan belgilangan a ibda a adola li kompensa siya
asosida amalga oshi ilishi lozimligi aniq ko‘ sa ib o‘ ilgan. Fuqa olik kodeksining egishli
moddala i esa mulkdo ga o‘z mol-mulkini ija aga be ish, ga o ga qo‘yish, hadya qilish, me os
a zida o‘ kazish yoki boshqa huquqiy bi imla o qali asa u e ish huquqini be adi.
Bundan ashqa i, mulkdo la sud-huquq izimi o qali ha qanday huquqbuza lik hola ida
o‘z man aa la ini himoya qilishga, za u bo‘lsa, yo‘qo ilgan da omadla ni undi ish yoki ko‘ ilgan
za a ni qoplash alabi bilan sudga mu ojaa qilishga haqli. In es i siya muhi i nuq ayi naza idan
O‘zbekis on Respublikasi omonidan imzolangan xalqa o sha nomala xo ijiy in es o la
huquqla i bilan bi qa o da mahalliy mulkdo la huquqla ini ham xalqa o me’yo la da ajasida
himoya qilishga xizma qiladi. Raqamli exnologiyala a zamona iy boshqa u uslubla i jo iy
qilinishi, ko upsiyaga qa shi cho ala , shuningdek, iq isodiy isloho la mulkdo ning huquqiy
himoyasini mus ahkamlashda alohida o‘ in u adi.
Iq isodiyo naza iyasiga oid ilmiy adabiyo la da (B. E gashe ,
2
R. Abdu ahmono
3
a
boshq.) mulkdo ning iq isodiy oli ham keng yo i ilgan bo‘lib, unda mulkdo ix iyo idagi
esu sla ni sama ali a zda ishga solish o qali oyda olish a jamiya iq isodiy i ojiga hissa
qo‘shish unksiyasini baja ishi a’kidlanadi. Shunday qilib, mulkdo la o‘z huquq a
man aa la ini qonunchilikda belgilangan doi ada amalga oshi ish bilan bi ga, iq isodiy
munosaba la izimida esu s aqsimo i a bozo ni ha aka lan i ish ja ayonla ida ham aol
ish i ok e adila . Mazku omilla jamiya da mulk huquqining daxlsizligi, uni sama ali himoya
qilish hamda mulkdan keng ko‘lamda oydalanish imkoniya la i mus ahkamlashiga olib keladi.
Mulkdo lik ins i u i huquqiy a iq isodiy izimla ning asosiy bo‘g‘inla idan bi i si a ida
namoyon bo‘lib, kons i u siya iy no mala , uqa olik qonunchiligi a boshqa me’yo iy hujja la
o qali muho aza qilinadi. Jismoniy yoki yu idik shaxsla , da la yoki a alash she ikchilik asosida
shakllangan sub’ek la mulkdo si a ida mulk obyek ini boshqa ish a asa u e ish ja ayonida
huquqiy mus ahkam ka ola la ga ega. Bu ka ola la mulkdo man aa la ining himoyasi,
shuningdek iq isodiy sama ado likni oshi ish hamda ij imoiy a o onlikni a’minlashga xizma
qiladi.
O‘zbekis on Respublikasida mulkdo la huquqla ini himoya qilish masalasi
Kons i u siya, Fuqa olik kodeksi, “Xususiy mulkni himoya qilish a mulkdo la huquqla iga
ka ola la o‘g‘ isida”gi Qonun, P eziden a monla i hamda Vazi la Mahkamasining qa o la i
o qali mus ahkamlanadi. A alo, 1992-yil 8-dekab da qabul qilingan O‘zbekis on Respublikasi
Kons i u siyasining 53 a 54-moddala ida da la a xususiy mulkning eng huquqiy himoyasi
hamda mulkdo la huquqla ining daxlsizligi mus ahkamlangan. Ushbu moddala da mulkdan
oydalanish a uni asa u e ish aqa qonun hujja la iga mu o iq amalga oshi ilishi, da la
2
B. E gashe , "Iq isodiyo naza iyasi".
3
R. Abdu ahmono , "Mulkdo lik a iq isodiy i ojlanish".
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
812
eh iyojla i uchun mulkni olish esa qonunda belgilangan a ibda adola li kompensa siya asosida
bo‘lishi lozimligi qayd e iladi.
Da la mulk a xususiy mulk munosaba la ini a ibga solishda 1996-yil 29-a gus da
qabul qilingan, 1997-yil 1-ma dan kuchga ki gan O‘zbekis on Respublikasi Fuqa olik kodeksi
alohida o‘ in u adi. Mazku kodeksning 3, 12, 14-bobla ida mulk huquqi ushunchasi, uning
jismoniy a yu idik shaxsla hamda da la kabi sub’ek la i, shuningdek, mulkdan oydalanish a
asa u e ish mexanizmla i bayon e ilgan. Kodeksga ko‘ a, mulkdo o‘z mol-mulkini so ish,
ija aga be ish, hadya qilish, ga o ga qo‘yish, asiya qilish yoki boshqa bi imla bilan asa u
e ishga haqli bo‘lib, bu huquq aqa qonun bilan naza da u ilgan hola la da cheklanishi mumkin.
2012-yil 24-a gus da qabul qilingan “Xususiy mulkni himoya qilish a mulkdo la
huquqla iga ka ola la o‘g‘ isida”gi Qonun xususiy mulkdo la e kinlikla ini kuchay i ishga,
ula ning huquqla ini cheklo la dan himoya qilishga hamda sud, p oku a u a a boshqa da la
o ganla i omonidan bu huquqla ni ka ola lashga qa a ilgan. Da la ushbu Qonun asosida
adbi ko lik sub’ek la iga huquqiy ka ola la be ish, xususiy sek o i oji uchun qulay huquqiy
muhi ya a ish majbu iya ini oladi.
Mulkdo la huquqla ini yanada mus ahkamlashda P eziden a monla i ham muhim
ahamiya ga ega. Jumladan, 2016-yil 5-a gus da imzolangan “Xususiy mulkni himoya qilish,
mulkdo la huquqla i ka ola la ini yanada mus ahkamlash cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi
4
Fa mon (PF–4821) xususiy mulkka bo‘lgan huquqla ni buzilishiga yo‘l qo‘ymaslik, xususiy
adbi ko lik aoliya iga asossiz a alashu ni cheklash, mulkdo la ga qulay ishbila monlik
muhi ini ya a ish masalala ini kompleks cho a- adbi la si a ida belgilaydi. Shuningdek, “Mulk
huquqi ka ola la ini yanada kuchay i ish a mulkdo la man aa la ini ishonchli himoya qilishga
doi qo‘shimcha cho a- adbi la o‘g‘ isida”gi Fa monda mulkdo la ning huquqla iga daxl
qilu chi huquqbuza likla , ko upsiyaga oid omilla ni qisqa i ish, mansabdo shaxsla
omonidan noqonuniy qa o la qabul qilish hola la iga chek qo‘yish bo‘yicha mus ahkam a ib-
aomilla jo iy e ilgan.
Bundan ashqa i, Vazi la Mahkamasining xususiy mulkni himoya qilish, in es i sion
muhi ni yaxshilash a da la -xususiy she ikchiligini i ojlan i ishga qa a ilgan qa o la i
(masalan, “Xususiylash i ish ja ayonla ini yanada akomillash i ish o‘g‘ isida”, “Da la -xususiy
she ikchiligi loyihala ini amalga oshi ish mexanizmla ini akomillash i ish o‘g‘ isida” a
boshqala ) adbi ko la a in es o la huquqla ini huquqiy jiha dan muho aza qilish, byu ok a ik
o‘siqla ni kamay i ish hamda sud-huquq isloho la ini izchil da om e i ish kabi masalala ni
a ibga soladi.
Mulkdo la huquqla i himoyasida “Da la mulkini boshqa ish o‘g‘ isida”gi qonun
hujja la ining o‘ ni ham ka a bo‘lib, unda da la asa u idagi mulkni boshqa ish, uni xususiy
sek o ga o‘ kazish (xususiylash i ish) ja ayonla ini huquqiy a ibga solish, da la eh iyojla i
uchun mulkni olish, xususiylash i ish ja ayonida mulkdo la ning huquqla i a majbu iya la iga
oid aniq qoidala belgilangan. Shu bilan bi ga, sud-huquq isloho la iga doi no ma i -huquqiy
hujja la , jumladan, sud izimini libe allash i ish, ko upsiyaga qa shi ku ashish hamda biznes a
in es i siya muhi ini yaxshilashga oid Fa mon a Qa o la mulkdo la ning qonuniy huquqla ini
sama ali himoya qilishda muhim omil sanaladi. Ula asosida huquqbuza likla ni ezko aniqlash,
za u holla da mulkdo ning buzilgan huquqla ini iklash a huquqbuza la ga nisba an cho ala
ko‘ ish bo‘yicha aniq mexanizmla jo iy qilinmoqda.
4
O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2016-yilgi PF-4821-son Fa moni.
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”,
SEPTEMBER 19, 2025
813
O‘zbekis on Respublikasida mulkdo la huquqla i Kons i u siya, Fuqa olik kodeksi,
“Xususiy mulkni himoya qilish a mulkdo la huquqla iga ka ola la o‘g‘ isida”gi Qonun, shu
bilan bi ga, P eziden a monla i a Vazi la Mahkamasining qa o la i o qali keng qam o da
ka ola lanadi. Ushbu hujja la mulkdo ning e kin a o‘siqsiz aoliya yu i ishi, shuningdek,
nohaq cheklo la yoki noqonuniy olib qo‘yish holla iga qa shi huquqiy himoya mexanizmla ini
belgilab be adi. Da la -xususiy she ikchiligini i ojlan i ish, xususiylash i ish ja ayonla ini
akomillash i ish hamda ko upsiyaga qa shi ku ashish bo‘yicha ya a ilgan huquqiy baza,
shuningdek, sud-huquq isloho la i a jamoa chilik nazo a i o qali mazku huquqla ni amaliyo da
o‘yobga chiqa ish uchun mus ahkam poyde o shakllan i ilgan. Shu a iqa, mulkdo la ning
qonuniy man aa la ini kompleks a ishda himoya qilish O‘zbekis onda mulk huquqining
daxlsizligi hamda bozo munosaba la ini kuchay i ishga xizma qilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Уринов. Б.Н-Проблемы экономики, 2014.Основные аспекты оценки эффективности
премирования персонала предприятий.
2. Уринов Б.Н.«Экономика и управления» проблеми науки та практики, 158 –
161Диагностика системы управления персоналом предприятия
3. Клочко О. А., Бирюкова О. В., Зуев В. Н., Глобалная среда бизнеса. Учебник. ИСБН:
9785160171777., Изд.: ИНФРАМ, 2022 г.
4. N.S.Ismailo a,U.A.Dadabaye ,S.A.Rahmono . Jahon iq isodiyo i a globaliza siya. Da slik.
– T.: “Inno a sion i ojlanish nash iyo ma baa uyi”, 2022-yil. – 261 b.
5. N.S. Ismailo a, U.A. Dadabaye , Xalqa o biznes sha nomala i. Da slik – T.: “Inno a sion
i ojlanish nash iyo ma baa uyi”, 2021-yil. –276 b.
6. Ian Wo hing on, Ch is B i on and Ed Thompson “The Business En i onmen : a
7. U mano N.T. Oʻzbekis onda mulkiy isloho la naza iyasi a amaliyo i. Oʻqu qoʻllanma. –
T.: Iq isodiyo . 2019. – 356 b.
8. U mano N.T. Monopoliyaga qa shi boshqa u ning ins i usional asosla i. Oʻqu qoʻllanma.
– T.: Iq isodiyo . 2019. – 356 b.
9. U mano N.T., Hamzaye A. Monopoliyaga qa shi boshqa u naza iyasi. Oʻqu qoʻllanma.
– T.: Iq isodiyo , 2019. – 356 b.
10. 10.U mano N.T., Ismailo A. Tabiy manopoliyani a ibga solish. Oʻqu qoʻllanma. –
T.Iq isodiyo , 2019. – 356 b.
