INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025
855
DAVLAT BYUDJETIGA SOLIQ TUSHUMLARINING
BARQARORLIGINI TAʼMINLASHDA FOYDA SOLIGʻI
MEXANIZMI
Yangiboye Husniddin Abdumaji o ich
Toshken da la iq isodiyo uni e si e i i. . .d., do s.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17317705
Anno a siya. Foyda soligʻi naza iyasi, uning ij imoiy-iq isodiy ahamiya i o‘ ganilgan.
Shuningdek ma zuga doi olib bo gan adqiqo la i na ijasi bo‘yicha oyda soligʻi
akomillash i ishga oid xulosa a akli la ishlab chiqilgan.
Kali so‘zla : soliqla , da la byudje i, YΑIM, oyda soligʻi, be osi a soliqla , soliqqa
o ish, ko xonala , soliq izimi.
Foyda soligʻi iq isodiy-moliya iy ka ego iya si a ida mamlaka da ij imoiy-iq isodiy
a aqqiyo ni aʼminlash osi asi boʻlib xizma qiladi. Ushbu soliq u i o qali da la ning iskal
siyosa ini sama ali olib bo ish, iq isodiy oʻsish ja ayonla iga aʼsi oʻ kazish hamda xoʻjalik
yu i u chi subyek la aoliya ini a ibga solish imkoniya i ya a iladi. Foyda soligʻi be osi a
iq isodiy esu sla aqsimo i, ishlab chiqa ish sama ado ligi a biznes muhi ining shakllanishi
kabi ja ayonla ga ijobiy aʼsi koʻ sa ib, mamlaka ning ij imoiy-iq isodiy i ojlanish
s a egiyala ini amalga oshi ishda muhim moliya iy manba si a ida namoyon boʻladi. Shu nuq ai
naza dan, ushbu soliq u i na aqa byudje ushumla ining asosiy manbala idan bi i, balki
iq isodiy siyosa ning asosiy osi asi si a ida qa aladi. Mazku soliqning o‘ziga xos jiha i
shundaki, u ikki omonlama iq isodiy man aa ni mu ozana lash i adi: bi omondan, da la
byudje i uchun za u bo‘lgan moliya iy esu sla shakllan i iladi, ikkinchi omondan esa,
xo‘jalik subyek la ining moliya iy ba qa o ligiga o‘g‘ idan- o‘g‘ i aʼsi ko‘ sa masdan,
ula ning in es i sion aolligini saqlab qolish imkonini be adi.Xulosa qilib ay ganda, oyda solig‘i
iq isodiy ba qa o lik a moliya iy in izomni mus ahkamlash, shuningdek, da la a ko xonala
man aa la ini uyg‘unlash i ishda muhim osi a si a ida e’ i o e iladi.
Oʻzbekis on Respublikasi Ρ eziden i Sh.M.Mi ziyoye aʼkidlab oʻ ganidek, “soliq
siyosa ini akomillash i ish doi asida soliq yukini izchillik bilan kamay i ish, soliq solish izimini
soddalash i ish a soliq maʼmu iya chiligini akomillash i ish - iq isodiyo ni jadal i ojlan i ish
hamda mamlaka ning in es i siya iy jozibado ligini yaxshilashning eng muhim sha la i
hisoblanadi”
1
. Soliq siyosa ini akomillash i ishda esa oyda soligʻining xoʻjalik subyek la i
aoliya iga aʼsi ini op imallash i ish dolza b masala hisoblanadi. So‘nggi yilla da O‘zbekis onda
soliq izimini akomillash i ish a in es i siyala ni jalb qilish bo‘yicha olib bo ilayo gan ishla
doi asida oyda solig‘i bo‘yicha soliq amaliyo i sezila li o‘zga ishla ga uch adi. Xususan,
O‘zbekis onda oyda solig‘i bo‘yicha p og essi soliq s a kala i jo iy qilingan, soliqqa
o iladigan da omadla ning u li da ajala iga u li s a kala qo‘llaniladi. Yilla da omida
in es i siyala ni ag‘ba lan i ish a iq isodiy o‘sishni ag‘ba lan i ish uchun s a kala as a-sekin
pasay i ildi. Kichik a o‘ a ko xonala ga yengillik be ish a ula ning i ojlanishini
1
Οʻzbekis οn Respubⅼikasi Ρ eziⅾen ining 2018-yiⅼ 29-iyunⅾagi «Οʻzbekis οn Respubⅼikasining sοⅼiq siyοsa ini
akοⅿiⅼⅼash i ish kοnsepsiyasi οʻgʻ isiⅾa»gi ΡF-5468-sοn Fa ⅿοni. h ps://ⅼyex.uz/ⅾοⅽs/3802378
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025
856
ag‘ba lan i ish maqsadida soliq im iyozla i a pasay i ilgan s a kala ning chega ala i qay a
ko‘ ib chiqildi. O‘zbekis onga in es i siyala ni jalb qilish a muayyan a moqla ni i ojlan i ish
uchun u li soliq im iyozla ini akli e moqda. Bu im iyozla qa o iga qishloq xoʻjaligi, ishlab
chiqa ish a ekspo ga yoʻnal i ilgan sanoa kabi us u o a moqla uchun soliq s a kala i
pasay i ilgan a im iyozla ki adi. Soliq qo‘mi asi oyda solig‘i bo‘yicha ma’mu iy ja obga likni
o‘z zimmasiga oladi a soliq ja ayonla ini soddalash i ish, aqamli xizma la ni yaxshilash a
soliq o‘lo chila ga ma’mu iy yukla ni kamay i ish bo‘yicha cho a- adbi la ni amalga oshi di.
Ilmiy-naza iy adabiyo la da aʼkidlanishicha, oyda soligʻi xoʻjalik yu i u chi subyek la
aoliya idan olinadigan soliqla ichida eng adola lisidi . Chunki, mazku soliq adbi ko lik
subyek ining jami da omadla idan aoliya da amalga oshi ilgan ba cha sa -xa aja la i chegi ib
ashlanishi yoʻli bilan aniqlanadigan haqiqiy oydaga nisba an qoʻllaniladi. Boshqacha qilib
ay ganda ko xona oʻz xoʻjalik aoliya i yakunla iga koʻ a oyda bilan chiqsagina soliq oʻlaydi.
Tadbi ko lik subyek la i da omadla iga nisba an qoʻllaniladigan boshqa soliqla , masalan,
aylanmadan soliq bunday xususiya ga ega emas. Demak, ko xonala ni adola li soliqqa
o ishning eng sama ali mexanizmi oyda soligʻidi . Foydani ilmiy asoslangan holda oqilona
soliqqa o ishni ashkil e ishga e ishgan ba cha xoʻjalik subyek la i omonidan
ma kazlash i ilmagan jamgʻa mala ni ashkil e ishni oʻla da ajada shakllan i ilishiga imkoniya
ya a adi. Yu idik shaxsla qanchalik sama ali aoliya yu i sa, ula ning moliya iy ba qa o ligi,
oʻlo qobiliya i, oydasi a soliq aj a mala i yigʻindisi shunchalik koʻp boʻladi
2
.
Bunday hola la ning yuzaga kelish mumkinligi moliya iy na ijala ni ashkil e ishdagi
oʻzga ishla ni hisoblash, aqsimlash a qay a aqsimlash xa aja la bilan eal oyda na ijala i
oʻ asidagi nisba ishlab chiqa ilgan mahsulo la ning oʻsishi, qola e sa ula dan soliq s a kala ini
aniqlashda oydalanish mumkinligi haqida oʻylab koʻ ishga sabab boʻlmoqda.
Foyda – bu ijo a asosida aoliya yu i ayo gan xoʻjalik subyek la ining soʻnggi
moliya iy na ijasi boʻlishi bilan bi ga, espublika a mahalliy byudje la da omadining asosiy
moliya iy manbala idan bi i hisoblanadi
3
. Νa xla ba qa o boʻlganda oyda dinamikasining
oʻsishi ko xonaning sama ali aoliya yu i ayo ganligidan dalola be adi. Foyda hajmining oʻsishi
ko xonaning moliya iy qud a i, ishlab chiqa ish a ij imoiy sohani i ojlan i ish ondini ashkil
e ish hamda ishchi-xizma chila ni moddiy agʻba lan i ish imkoniya la ini kengay i adi.
Νobel muko o i so indo i, ingliz iq isodchisi j.Xiks oydani maʼlum bi aq o aligʻida
ishla ish mumkin boʻlgan a da oxi ida da boshiga nisba an ijobiy qoldiqqa ega boʻlishi
lozim boʻlgan koʻ sa kich - deya aʼkidlaydi
4
.
Ν.Ν.Selezno a, Α.F.Iono ala ning ik icha oyda – qoʻshilgan kapi alga nisba an so
da omadning pul shaklidagi koʻ inishi
5
- deb hisoblagan.
Ν.X.Hayda o ning ik iga koʻ a oyda – bu ijo a asosida aoliya yu i ayo gan xoʻjalik
subyek la ining soʻnggi moliya iy na ijasi boʻlishi bilan bi ga, espublika a mahalliy byudje la
da omadining asosiy moliya iy manbala idan bi i hisoblanadi
6
. S.S.Αliye aning ik iga koʻ a
oydani adbi ko lik aoliya i xizma la i uchun oʻlo , mahsulo la ning inno a sion u la ini jo iy
2
Лабынцев Н.Т., Цепилова Е.С. Исследование взаимосвязи бухгалтерского (финансового) и налогового
учёта прибыли в России и за рубежом. //Проблемы экономики. 2013. №3. – с. 8.
3
Ҳайдаров Н. Солиқлар ва солиққа тортиш масалалари. – Т.: Akademiya, 2007.– 54 b.
4
Ηiⅽks Ϳ. R. Thye hyeο y ο unⅽye ain y anⅾ p ο i //Εⅽοnοⅿiⅽa. – 1931. – №. 32. – S. 170-189.
5
Селезнева Н.Н., Ионова А.Ф. Финансовый анализ. Управление финансами. Учеб. пособие для вузов – 2-е
изд., перераб. и доп. –М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2007 – с.159
6
Ҳайдаров Н. Солиқлар ва солиққа тортиш масалалари. – Т.: Akademiya, 2007. – 54 b.
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025
857
qilish, ishlab chiqa ish ja ayonini oʻzga i ish, shuningdek iq isodiy isk uchun muko o
7
deb
hisoblaydi.
Foyda soligʻini ilmiy oʻ ganishda asosiy masalala dan bi i uning soliqqa o ish bazasini
oʻgʻ i aniqlash boʻlib hisoblanadi. Foyda soligʻining summasini hisoblashda koʻp
koʻ sa kichla ni oʻ ganishni alab e adi. Bu koʻ sa kichla a ula ning ha amonlama bi bi i
bilan bogʻliqligi oyda soligʻi summasiga aʼsi koʻ sa u chi omilla ga quyidagi koʻ sa kichla
aʼsi koʻ sa adi, yaʼni mahsulo ni so ishdan so ushum, so ilgan mahsulo ning anna xi,
da omadla , xa aja la , moliya iy aoliya ning da omadla a xa aja la i, a qulodda olingan
oyda a za a , oyda soligʻining hisobo da idagi s a kasi a boshqa omilla .
Bugungi kunda dunyoning deya li ba cha mamlaka la ida oyda soligʻi jo iy qilingan.
Xususan, hozi gi aq da dunyoning 218 a mamlaka ida oyda soligʻi undi iladi. Foyda soligʻi
s a kasi ushbu mamlaka la ning 44 asida 0-10 oizgacha, 50 asida 10-20 oizgacha, 111 asida
20-30 oizgacha, 26 asida 30-40 oizgacha, 2 asida 45-55 oizgacha e ib belgilangan. Foyda
soligʻi ushumi dunyo YΑIMda 26,3 oizni, soliqli da omadla ning 33,0 oizini ashkil e adi.
Bundan koʻ inib u ibdiki, « oyda soligʻi dunyo mamlaka la i boʻyicha byudje da omadla i
shakllan i adigan asosiy soliqla u idan bi i boʻlib, mamlaka ning iq isodiyo ni a ibga
solishning muhim osi asi hisoblanadi».
Oʻzbekis on Respublikasida oyda soligʻining s a kasini yilla kesimida qa aydigan
boʻlsak, 1997-yilda 36,0 oiz boʻlgan boʻlsa, 2000-yilda 31,0 oiz, 2005-yilda 15,0 oiz, 2010-
yilda 9,0 oiz, 2015 a undan keyingi yilla da 7,5 oiz boʻlgan boʻlsa, 2019-yil 1-yan a dan
boshlab oyda soligʻi s a kasi 14 oizdan 12 oizga pasay i ildi. 2020 - 2025-yilla da bu
koʻ sa kich 15,0 oizni ashkil e gan.
Oʻzbekis on Respublikasida oyda soligʻi boʻyicha ushum yildan yilga oshib bo moqda
(1-jad al).
1-jad al maʼlumo la ini ahlil qiladigan boʻlsak,
2010-2024-yilla da Oʻzbekis onda YΑIM miqdo i – 605 514,9 ml d.soʻmdan
1 454 431,0 ml d. soʻmga, Da la byudje i da omadla i miqdo i– 132 165,4 ml d. soʻmdan
274 423,0 ml d.soʻmga, be osi a soliqla miqdo i– 31 676,8 ml d. soʻmdan
73 104,0 ml d.soʻmga, oyda soligʻi miqdo i– 28 712,3 ml d. soʻmdan 52 620,0 ml d.soʻmga
oshgan. Mazku da da oyda soligʻining YΑIMdagi ulushi – 4,7 oizdan 3,4 oizga, Da la
byudje i da omadla idagi ulushi – 21,6 oizdan 19,6 oizga, be osi a soliqla a kibidagi ulushi –
63,5 oizdan 57,9 oizga pasaygan.
1-jad al
Oʻzbekis on Respublikasida 2019-2024-yilla da oyda soligʻi ushumi a uning
ulushi ahlili
8
ml d.soʻm
№
Koʻ sa kichla
20
20 yil
20
21 yil
20
22 yil
2023
yil
2024
yil
1
.
YΑIM miqdo i
60
5 514,9
73
8 425,2
89
6 617,9
1 204
575,0
1 454
431,0
7
Алиева С.С. Совершенствование формирования и распределения прибыли предприятий в условиях
модернизации экономики. Автореф.дисс. на соиск. ученой степени к.э.н. – Т.: БФА, 2011. – с. 9-10.
8
Ϳaⅾ aⅼ Οʻzbekis οn Respubⅼikasi Ιq isοⅾiyο a ⅿοⅼiya azi ⅼigi haⅿⅾa Οʻzbekis οn Respubⅼikasi Ρ eziⅾen i
huzu iⅾagi S a is ika agen ⅼigi ⅿaʼⅼuⅿο ⅼa i asοsiⅾa ⅿuaⅼⅼi οⅿοniⅾan ayyο ⅼangan.
INTERNATIONAL SYMPOSIUM “ADVANCED RESEARCH IN ECONOMICS AND BUSINESS MANAGEMENT”, SEPTEMBER 19, 2025
858
2
.
Da la byudje i
da omadla i
132 938,0
164 799,0
202 043,0
231 721,0
274 423,0
3
.
Be osi a soliqla
45 206,9
58 930,0
64 447,0
73 104,0
90 833,0
4
.
Foyda soligʻi ushumi
28 712,3
38 363,0
37 650,0
40 779,0
52 620,0
5
.
Foyda soligʻining
YΑIMdagi ulushi, %
4,7
5,2
4,2
3,4
3,6
6
.
Foyda soligʻining
Da la byudje i
da omadla idagi
ulushi , %
21,6
23,3
18,6
17,6
19,6
7
.
Foyda soligʻining
be osi a soliqla
a kibidagi ulushi, %
63,5
65,1
58,4
55,8
57,9
2024-yilda oyda soligʻi boʻyicha ushumla 52,6 ln.soʻmni ashkil e ib, 2022-yilga
nisba an 11,8 ln.soʻmga yoki 22,4 oizga oshgan.
Xulosa a akli la
Xulosa qilib ay ganda, oyda – o a la a xizma la ni so ishdan olingan da omad
boʻlib, o a la ni ishlab chiqa ish a so ish xa aja la idan o gan qismining pul shakldagi
i odasidi . Foydaning bi qismi soliqla o qali be osi a da la byudje iga yoki da la maqsadli
jamgʻa masiga oʻlanadi.
Foyda soligʻi – jami da omaddan, da omadni olish bilan bogʻliq xa aja la ni, yaʼni
isbo langan a hujja bilan asdiqlangan xa aja la ni shuningdek, Soliq kodeksida naza da
u ilgan soliq oʻlo chi omonidan yuzaga kel i ilgan za a ni chiqa ib ashlash bilan hisoblangan
soliq ushuniladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Οʻzbekis οn Respubⅼikasi Ρ eziⅾen ining 2018-yiⅼ 29-iyunⅾagi «Οʻzbekis οn
Respubⅼikasining sοⅼiq siyοsa ini akοⅿiⅼⅼash i ish kοnsepsiyasi οʻgʻ isiⅾa»gi ΡF-5468-sοn
Fa ⅿοni. h ps://ⅼyex.uz/ⅾοⅽs/3802378
2. Лабынцев Н.Т., Цепилова Е.С. Исследование взаимосвязи бухгалтерского
(финансового) и налогового учёта прибыли в России и за рубежом. //Проблемы
экономики. 2013. №3. – с. 8.
3. Ҳайдаров Н. Солиқлар ва солиққа тортиш масалалари. – Т.: Akademiya, 2007.– 54 b.
4. Ηiⅽks Ϳ. R. Thye hyeο y ο unⅽye ain y anⅾ p ο i //Εⅽοnοⅿiⅽa. – 1931. – №. 32. – S. 170-
189.
5. Селезнева Н.Н., Ионова А.Ф. Финансовый анализ. Управление финансами. Учеб.
пособие для вузов – 2-е изд., перераб. и доп. –М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2007 – с.159
6. Алиева С.С. Совершенствование формирования и распределения прибыли
предприятий в условиях модернизации экономики. Автореф.дисс. на соиск. ученой
степени к.э.н. – Т.: БФА, 2011. – с. 9-10.
