9
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
OʻQUVCHILARDA MA’LUMOTLARNI TAHLIL QILISH KOʻNIKMALARINI
RIVOJLANTIRISH
Mualli : Da le o a Hamida Xasan qizi 1
A iliya siya: A.A loniy nomidagi pedagogik maho a milliy ins i u i, Me odik xizma
ko‘ sa ish bo‘limi me odis i 1
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17318142
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada ma’lumo la ni ahlil qilish a dalilla ni ilmiy alqin qilish, ma’lumo la ni
yig‘ish, ozalash, s a is ik ahlil, izualiza siya, model ya a ish a ahlil qilish osi ala idan
sama ali oydalanish, ma’lumo la ni a ibga solishning muhim jiha la i ko‘ sa ilgan. Bundan
ashqa i, jad alla , g a ikla a diag ammala ni ya a ish hamda g a ikla a diag ammala
yo damida ma’lumo la ning endla ini kuza ish, aqqoslash a ula dan oydalanish usulla i
yo i ilgan.
Kali so‘zla : Vizualiza siya, k i ik, end, g a ik, diag amma, jad al.
Ma’lumo la a dalilla ni ilmiy alqin qilish
Ma’lumo la ni ahlil qilish ko‘nikmala i – bu mu akkab ma’lumo la o‘plamla ini
o‘ ganish, uzish, ahlil qilish a ula dan xulosa chiqa ish qobiliya idi . Bu ko‘nikmala
ilmiy adqiqo la , exnologiya a boshqa sohala da ma’lumo la dan sama ali
oydalanish uchun muhimdi . Quyidagi ko‘nikmala ni o‘z ichiga oladi:
1. Ma’lumo la ni yig‘ish a a ibga solish
To‘g‘ i a aniq ma’lumo la o‘plamini ya a ish uchun ma’lumo la ni u li
manbala dan yig‘ish, o‘plash a ke akli o ma ga kel i ish
2.Ma’lumo la ni ozalash (Da a Cleaning):
Ma’lumo la ko‘pincha xa ola , ak o lanishla yoki noaniqlikla bilan o‘lib
ke adi. Ula ni aniqlash a ozalash ma’lumo la ahlili uchun juda muhim.
3.S a is ik ahlil:
Ma’lumo la ning o‘ziga xos xususiya la ini ahlil qilish uchun s a is ik
me odla dan oydalanish. Bu o‘z ichiga o‘ acha qiyma la , dispe siyala ,
o‘zga ishla ni o‘lchash a eg essiya ahlilini oladi.
4. Vizualiza siya:
Ma’lumo la ni g a ik shaklida aqdim e ish (g a ikla , diag ammala , chizmala )
ma’lumo la ning ko‘ inishini yaxshilash a ushunishni osonlash i ishga yo dam
be adi.
5. Model ya a ish:
Ma’lumo la dan kelib chiqib p ognoz qilish yoki xulosala chiqa ish uchun u li
ma ema ik a s a is ik modella ni qu ish.
Bu mashina o‘qi ish yoki sun’iy in ellek me odla ini o‘z ichiga olishi mumkin.
6. Ma’lumo la ni ahlil qilish osi ala i:
“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA
PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI”
10
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Excel, Py hon, SQL, Tableau kabi das u iy osi ala ni bilish a undan sama ali
oydalanish. Ushbu osi ala ma’lumo la ni ahlil qilish ja ayonini ezlash i ish a
sama ali qilish imkonini be adi.
7. K i ik ik lash:
Tahlil qilingan ma’lumo la asosida man qli a asosli xulosala chiqa ish
qobiliya i. Bu o‘z ichiga ma’lumo la ni ahlil qilishda yuzaga kelgan mu akkablikla a
noaniqlikla ni inoba ga olishni oladi.
8. Hisobo ayyo lash:
Tahlil na ijala ini aniq a ushuna li a zda yozma yoki og‘zaki shaklda aqdim
e ish. Bu hisobo la boshqala uchun ushuna li a oydali bo‘lishi ke ak.
9. Ma’lumo la ni in e p e a siya qilish:
Olingan na ijala ni u li nuq ai naza dan ko‘ ib chiqish a ula ga asoslangan
qa o la qabul qilish.
10. T endla dan oydalanish:
Ma’lumo la o qali aq da omida yuzaga kelgan endla dan oydalangan
holda p ognoz qilish a is iqbolni baholash.
Bundan ashqa i o‘qu chila ma’lumo la a dalilla ni ilmiy adqiq qilishda
jad alla dan, g a ikla dan hamda diag ammala dan oydalanishni bilishla i lozim
hisoblanadi.
Jad alla , g a ikla a diag ammala bilan ishlash s a is ik ahlil, ma’lumo la ni
aqdim e ish a ushunishni osonlash i ish uchun juda muhimdi . Quyida jad alla ,
g a ikla a diag ammala ni ya a ish a ula dan oydalanish haqida umumiy
ushunchala be ilgan.
1. Jad alla
Jad al — bu ma’lumo la ni qa o da a us unda a iblangan shaklda ko‘ sa ish
usulidi . Jad alda ha bi us un a qa o da u li ma’lumo la kel i ilgan bo‘ladi.
Jad al ya a ish uchun asosiy qadamla :
Bosh us unla : Jad alda us unla ma’lumo u la i bo‘yicha aj a iladi. Masalan,
"Ism", "Yosh", "Shaha " a boshqala .(1-jad al)
Qa o la : Ha bi qa o da ma’lum bi odam yoki ob’ek haqida ma’lumo bo‘ladi.
1-jad al
2. G a ikla
G a ikla — bu ma’lumo la ni ko‘ sa u chi izual as i la di . G a ikla u li
shaklla da bo‘lishi mumkin, masalan, chiziqli g a ikla , us unli g a ikla , doi a g a ikla i
a boshqala .
G a ik u la i:
Chiziqli g a ikla : Bu g a ikla aq da omida o‘zga ayo gan ma’lumo la ni
ko‘ sa ishda ishla iladi. Masalan, ma ema ik maya nikning aq ga nisba an
eb anishla sonining o‘zga ishini kuza ish, aq ni ezlikka bog‘lanishi, kimyo iy
mu ozana da ha o a ga bog‘liqligi. (1- asm)
Misol:
11
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
1- asm. Chiziqli g a ik
Us unli g a ikla
: Bu ma’lumo la ni us unla yo damida ko‘ sa adigan g a ik u i.
Us unla ning balandligi yoki uzunligi son qiyma ga bog‘liq bo‘ladi. Masalan, u li
mamlaka la dagi aholi sonining aqqoslanishi. (2- asm)
2- asm. Us unli g a ik
Doi a g a ikla i: Bu s a is ik ma’lumo la ni oizla da yoki nisba la da ko‘ sa ish
uchun ishla iladigan g a ik u i. U dumaloq shaklda bo‘ladi a bu un doi a 100% ni
bildi adi. Doi a ichida sek o la (bo‘lakla ) ha bi oi aga egishli ulushni aks
e i adi.Bu g a ikla ma’lumo la ning umumiy qismla ini aqqoslash uchun
ishla iladi, masalan, sin dagi o‘qu chila ning qiziqishla i.(3- asm)
Misol:
3- asm. Doi a iy ga a ik
38%
15%
6%
6%
12%
23%
SINFDAGI O‘QUVCHILARNING QIZIQISHLARI
Fizika Ma ema ika Kimyo Biologiya Geog a iya 6 h q
0
50
100
150
60 sekund 120 sekund 180 sekund 240 sekund
Teb anishla sonini aq ga bog‘lanish g a igi
1-maya nik 2-maya nik 3-maya nik
0
200
400
600
800
1000
1200
1400
1600
2000 2010 2020 2025
Tu li mamalaka la dagi ahaoli sonining aqqoslanishi
AQSH Xi oy Hindis on
12
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
3. Diag ammala
Diag ammala — bu ko‘p oq s uk u alangan a aqamli ma’lumo la ni
i odalash uchun ishla iladi. Ula jad al a g a ikla ning kombina siyasini aqdim e ishi
mumkin.
Diag amma u la i:
Qam o li diag amma (Ba cha ): Bu diag amma us unla yo damida
ma’lumo la ning miqdo ini ko‘ sa adi.
To‘liq diag amma: Bu diag amma ma’lumo la ning hammasi bi aq ning
o‘zida ahlil qilinishi ke ak bo‘lgan hola la uchun ishla iladi.
Bu ko‘nikmala ni i ojlan i ish o qali ma’lumo la ga asoslangan qa o la qabul
qilishda mu a aqiya qozonish mumkin. О‘qu chila bunday da sla na ijasida
aj iba a adqiqo la о‘ kazishni, sa ol be a olishni, ijodiy ik lash a mas’uliya li
bо‘lishni о‘ ganadila . Bundan ashqa i ula hamko likda adqiqo о‘ kazishning u li
usulla ni akli e adila , dalilla ni о‘ ganish a ilmiy izlanishga ki ishadila .
G a ik a diag ammala ni ahlil qilish
G a ik a diag ammala ni o‘g‘ i ahlil qilish o qali ma’lumo la ni yaxshi oq
ushunish mumkin. Misol uchun:
T endla ni ko‘ ish: G a ikla da ma’lum bi da da o‘zga ishla ni ko‘ ish.
Taqqoslash:Diag ammada u li ma'lumo la ni aqqoslash, masalan, u li
gu uhla o asidagi a qla ni ko‘ ish.
Jad al, g a ikla a diag ammala ma'lumo la ni yaxshi oq ushunish a ahlil
qilishda yo dam be adi. Tu li izual osi ala yo damida ma'lumo la ni aqdim e ish
a o‘qish ja ayonini soddalash i ish mumkin. G a ik a diag ammala ning o‘g' i
anlanishi ma'lumo la ni ushunishda yo dam be adi a qa o qabul qilishda
sama ali bo‘ladi.
T endla — bu ma'lumo la ke ma-ke ligini aq da omida qanday
o‘zga ishla ni ko‘ sa u chi endensiyala yoki yo‘nalishla di . T endla ni aniqlash
o qali biz o‘sish, pasayish yoki o‘zga ishning qanday kechishini bilib olamiz.
4- asm. T endla
T endning u la i:
O‘sish enden siyasi (Upwa d end): Ma’lumo la aq o‘ ishi bilan ko‘ a iladi.
Masalan, oylik da omadla i ha yili oshib bo ishi.
Pasayish enden siyasi (Downwa d end): Ma’lumo la aq o‘ ishi bilan
kamayadi. Masalan, mahsulo ning so ilishi pasayishi.
Ba qa o enden siya (S able end): Ma’lumo la aq o‘ ishi bilan deya li
o‘zga maydi, ya’ni doimiy bo‘ladi. Masalan, aholi sonining yildan-yilga sezila li
o‘zga ishsiz qolishi.
Misol bilan endni ushunish
13
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Misol: Fa az qilaylik, sizda yil da omida kompaniyaning oylik da omadla i
ko‘ sa ilgan chiziqli g a ik ma jud. (5- asm)
5- asm. G a ik ma’lumo la ni ahlil qilish
Izoh: (5- asm) Aga g a ikda yan a oyidan dekab oyigacha da omadla o‘shsa,
bu o‘sish endi ekanligini ko‘ sa adi. G a ikning yuqo i qismida kichik pasayish yoki
ez o‘zga ishla bo‘lsa, bula da nimadi o‘zga ganligini (masalan, eklamala ,
mahsulo yangilanishi) izohlash mumkin.
T endla a g a ikla ni ushunish a izohlash o qali biz ma'lumo la dagi
o‘zga ishla ni oson oq kuza ishimiz mumkin. G a ikla ma'lumo la ning qanday
o‘zga ishini ko‘ sa adi, a endla ni aniqlash bizga kelajakdagi o‘zga ishla haqida
aniq oq asa u be adi. G a ikla ni ahlil qilishda ha doim o‘qla ni a ko‘ sa kichla ni
ekshi ib, ma'lumo ni o‘g‘ i alqin qilish muhimdi .
Xulosa qilib ay ganda ma’lumo la ni ahlil qilish ko‘nikmala i o‘qu chila ni ilmiy
a amaliy adqiqo la da mu a aqiya li bo‘lishga ayyo laydi. Bu ko‘nikmala na aqa
ahlil qilish, balki ma'lumo la ni yig‘ish, o‘plash, ozalash, a izualiza siya qilishni o‘z
ichiga oladi. G a ikla , diag ammala a jad alla ni o‘g‘ i ishla ish o qali o‘qu chila
ma'lumo la ni aniq a sama ali a zda ahlil qilish, endla ni kuza ish a qa o la
qabul qilishda yuksak ko‘nikmala ni egallashadi. O‘qu chila ga ma'lumo la ni ilmiy
alqin qilishni o‘ ga ish, ula ning ilmiy izlanishla a ahlil qilish qobiliya la ini
i ojlan i adi, bu esa kelajakda mu a aqiya li adqiqo chila a mu axassisla
bo‘lishla iga yo dam be adi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. PISA–2015 Science F amewo k, OECD, 2017.
www.oecd.o g/abou /publishing/co igenda.h m.
2. Assessing Reading, Ma hema ics and Scien i ic Li e acy: A amewo k o
PISA 2009.OECD, 2009.
3. PISA 2012 Assessmen and Analy ical F amewo k: Ma hema ics, Reading,
Science, P oblem Sol ing and Financial Li e acy, OECD Publishing.
4. OECD (2013), PISA 2012 Assessmen and Analy ical F amewo k:
Ma hema ics, Reading, Science, P oblem Sol ing and Financial Li e acy,
OECD Publishing.
5. PISA 2015 Released Field T ial cogni i e i ems. Doc:
CY_TST_PISA2015FT_Released_Cogni i e_I ems.
6. Примеры открытых заданий по естествознанию. PISA-2015. По
материалам исследования.
14
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
7. Пентин А.Ю., Ковалёва Г.С., Давыдова Е.И., Смирнова Е.С. Особенности
школьного естественнонаучного образования в России в ракурсе
международных исследований TIMSS и PISA. Институт стратегии
развития образования Российской академии образования. 2017.
8. Разумовский В.Г., Пентин А.Ю., Никифоров Г.Г., Попова Г.М.
Естественнонаучная грамотность и экспериментальные умения
выпускников основной школы: некоторые результаты диагностики //
Школьные технологии, 2016, №1, с. 63–91.
