Rus Fütürist Şair Velimir Hlebnikov'un Dilsel Yaratıcılığı

RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR
HLEBNİKOV’UN DİLSEL
YARATICILIĞI
Yul a MUHURCİŞİ
Lyon 2025
RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR
HLEBNİKOV’UN DİLSEL
YARATICILIĞI
Yul a MUHURCİŞİ
Lyon 2025
Rus Fü ü is Şai Velimi Hlebniko ’un Dilsel Ya a ıcılığı
Au ho • D . Yul a MUHURCİŞİ • O cid: 0000-0002-6380-6867
Co e Design • Mo ion G aphics
Book Layou • Mo ion G aphics
Fi s Published • Oc obe 2025, Lyon
e-ISBN: 978-2-38236-900-5
DOI: 10.5281/zenodo.17295758
copy igh © 2025 by Li e de Lyon
All igh s ese ed. No pa o his publica ion may be ep oduced, s o ed in
a e ie al sys em, o ansmi ed in any o m o by any means, elec onic,
mechanical, pho ocopying, eco ding, o o he wise, wi hou p io w i en
pe mission om he Publishe . The au ho o au ho s o he ele an sec ion a e
esponsible o any copy igh in ingemen ha may occu due o he images and
g aphics used in he book. The edi o o publishe does no assume esponsibili y
in his ega d.
Publishe • Li e de Lyon
Add ess • 37 ue ma ie on, 69009, Lyon F ance
websi e • h p://www.li edelyon.com
e-mail • [email p o ec ed]

I
ÖNSÖZ
Bu ki ap, Rus Edebiya ında Fü ü is dönemin önde gelen şai le inden
Velimi Hlebniko ’un dil konusuna ge i diği yenilikle üze ine yapılmış
bi incelemedi . Dilde a olan dil bilgisi ku alla ı e sözcük ü e me
yön emle inin ihlâli eya a klı, alışılagelmemiş amaçla la kullanımı ola ak
adlandı abileceğimiz okazyonalizm ka amı, Hlebniko ’un pence esinden
ak a ılmaya gay e edilmiş; bu kapsamda şai in de inlemesine incelenen şii
ü ündeki yapı la ında bu ka amın önemi e e kisi açığa çıka ılmış ı . Sözcük
ü e imi açısından oldukça e imli bi dönem ola ak sayılabilecek Fü ü is
ha eke içe isinde şai in sadece sözcükle le değil, aynı zamanda sesle, uyakla
e söz dizimi ile deneyle yapmasının ka amın çok ka manlı oluşuna hizme
e mesi sayesinde, çalışmada elde edilen bulgula ın Rusça dil bilgisi e çağdaş
Rus edebiya ı alanla ında dile e edebiya a yönelik ilgiyi a ı mada aydalı bi
kaynak gö e i gö eceği düşünülmek edi .
Rus Fü ü is Şai Velimi Hlebniko ’un Dilsel Ya a ıcılığı adlı bu ese ,
İs anbul Üni e si esi Sosyal Bilimle Ens i üsü Rus Dili e Edebiya ı Ana Bilim
Dalında dok o a ezi ola ak hazı lanmış e jü i üyele i P o .D . Emine İNANIR
(Danışman), P o .D . Hüseyin KANDEMİR (2. Danışman), P o .D . Emine
Zeynep GÜNAL (Üye), Doç.D . Em ah GAZNEVİ (Üye) e D .Öğ .Üyesi
Özge Ba u (Üye) önünde Hazi an 2023 a ihinde sa unula ak kabul edilmiş i .
Ki abın o aya çıkmasına esile olan, des eğini bi an bile eksik e meyen,
se gisini he daim hisse iğim kıyme li ez danışmanım P o .D Emine İnanı ’a
bilhassa eşekkü e mek is e im. Eği im e yazım sü esi boyunca öne ile ini,
ya dımla ını e özellikle a lıkla ını esi gemeyen değe li hocala ım P o .D .
Hüseyin Kandemi ’e, P o .D . Tü kan Olcay’a, Doç.D . Seyyal Kö pe Keme ’e
iç en eşekkü ede im. Çalışmanın başından be i en büyük des ekçisi olan e
bana olan inancını bi an bile yi i meyen çok kıyme li hocam e ilham kaynağım
P o .D . Gönül Uzelli’ye ne kada eşekkü e sem azdı . Son ola ak sahnenin a ka
planında duygusal anlamda en büyük des ekçile im olan öğ e im elemanla ına,
çalışma a kadaşla ıma, çok kıyme li aileme e Rusçayı bana anı an canım
anneanneme sonsuz minne a lığımı bi ke e daha a z e mek is e im.
D . Yul a MUHURCİŞİ
İSTANBUL, 2025
III
İÇİNDEKİLER
ÖNSÖZ ............................................................................................................... I
GİRİŞ ................................................................................................................. 1
I. BÖLÜM. OKAZYONALİZM .................................................................. 5
Okazyonalizm Ka amı ....................................................................................11
Rus Yaza e Şai le in Okazyonel Sözcük Oluşumla ına İlgi e Ka kıla ı ..... 18
Okazyonel Sözcükle in Diğe Kullanım Alanla ı ............................................ 21
Okazyonel Sözcükle in Özellikle i .................................................................. 22
Okazyonel Sözcük Tü e me Yön emle i .......................................................... 24
Neolojizm e Okazyonalizm İlişkisi ................................................................ 27
Sana sal Söylem İncelemesi ............................................................................. 33
II. BÖLÜM. RUS EDEBİYATINDA FÜTÜRİZM VE VELİMİR
HLEBNİKOV .......................................................................... 37
Sembolizm ....................................................................................................... 43
Akmeizm .......................................................................................................... 49
Fü ü izm ........................................................................................................... 54
Kübo-Fü ü izm ................................................................................................. 65
Ego-Fü ü izm ................................................................................................... 68
75
88
91
140
143
149
III. BÖLÜM. VELİMİR HLEBNİKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALİZM...
Hlebniko ’un Okazyonel Sözcük Ya a ım Modelle i ......................................
Okazyonel Sözcükle in Dil Bilimsel İncelemesi .............................................
Şii le deki Okazyonel Sözcükle in Sayısal İncelemesi .................................
Sözcük Tü le ine Gö e Okazyonel Sözcük İncelemesi..................................
Tü e me Yön emle ine Gö e Okazyonel Sözcük İncelemesi .........................
Okazyonel Sözcükle in Tü kçe Eş Değe liği Üze ine ...................................151
SONUÇ.......................................................................................................... 153
KAYNAKÇA ................................................................................................ 159
E-KAYNAKÇA ............................................................................................ 167
OKAZYONALİZM   7
mak) > победи-тель (kazan-an)], -ист [шахмат-ы (sa anç) > шахмат-
ист (sa anç-çı)], -к- [революци-он-ер (de im-ci) > революционер-к-а
(de im-ci (kadın))], -иц- [царь (ça ) > цар-иц-а (ça -içe)], -льник [буди-ть
(uyan-dı -mak) > буди-льник (çala saa / uyan-dı -ıcı?)], -лк- [дроби-ть
(ez-mek) > дроби-лк-а (ez-ici)], -ни(е) [страда-ть (acı çek-mek) > страда-
ние (acı çek-me / acı)], -ени(е) [том-и-ть (bık ı -mak) > томл-ение (bık-ma,
bık-ış)], -ост [нежн-ый (se -ecen) > нежн-ость (se -ecen-lik)], -ств- [автор
(yaza ) > автор-ств-о (yaza -lık)], -еств- [муж (e kek, yiği ) > муж-еств-о
(e kek-lik, yiği -lik)], -изм [авангард (A anga ) > авангард-изм (A anga d-
çı-lık)], -е- [красн-ый (kı mızı) > красн-е-ть (kı mızı-laş-mak, kız-a -mak)],
-и- [мудр-ый (bil-ge) > мудр-и-ть (bil-ge-leş- i -mek)], -а- [обед (öğle
yemeği) > обед-а-ть (öğle yemeği yemek)], -ича- [небрежн-ый (dikka -siz)
> небрежн-ича-ть (dikka -siz-lik e mek)], -нича- [повес-а (uç-a ı) > повесн-
ича-ть (uç-a ı-lık- a bulunmak)], -ова-/-ева- [вор (hı -sız) > вор-ова-ть
(hı -sız-lık e mek, çal-mak) / гор-е (kede ) > гор-ева-ть (kede -len-mek)].9
Rusçada a olan ku al e ilkele çe çe esinde sözcük ü e ili ken kullanılan son
ekleme yön emi, aynı zamanda okazyonel sözcük ü e mede en çok kullanılan
yön emdi .
Ön ekleme + son ekleme yön emi, isim, sı a ya da iilden oluşan ü e ken bi
gö denin önüne e sonuna aldığı ekle yoluyla yapılmak adı . Ö neğin, без-...-
и(е) [без дела (iş-siz) > без-дел-ье (iş-siz-lik)], без-...-иц(а) [без вкуса (ze k-
siz) > без-вкус-иц-а (ze k-siz-lik)], под-…-ник [под окном (pence e al ı) >
под-окон-ник (deniz-lik)], при-...-н- [при море (deniz kena ında) > при-мор-
ск-ий (deniz kena ı)], на-...-н- [на земле (ye üs ünde) > на-зем-н-ый (ye
üs ü)], о-...-и-ть [сложн-ый (ka maş-ık) > о-сложн-и-ть (ka maş-ık-laş- ı -
mak)], у-...-и-ть [глу-бок-ий (de in) > у-глуб-и-ть (de in-leş- i -mek)].10 Bu
yön em ile isim, sı a , za e iil ü e mek mümkündü .
Son ekleme + en son ekleme yön emi, ü e ken gö deye iki son ekin
ge i ilmesi yoluyla yapılmak adı . Ö neğin, -и-…-ся [невест-а (gel-in) >
невест-и-ть-ся (gel-in olmak)], [храбр-ый (cesu ) > храбр-и-ть-ся (cesa e
gös e -mek)].11 Bu yön em ile sözcük ü e ili ken en çok -ся en son ekinden
aydalanılmak adı .
Ön ekleme yön emi, ü e ken bi gö deye ön ek ila e edilmesi yoluyla yeni
bi sözcüğün ü e ildiği yön emdi . Ön ek ile oluş u ulan yeni sözcükle a asında
ha eke iille i çoğunluğu oluş u mak adı . Ö neğin, раз(с)- [ a klı yönlü
9 Dudniko , a.e., s. 188-190.
10 Dudniko , a.e., s. 190-191.
11 Dudniko , a.e., s. 191.

8   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
ha eke anlamında], под- [al ındaki anlamında], от- [uzaklaşma anlamında],
вы- [dışa ıya doğ u anlamında], пере- [bi yandan diğe yana anlamında], с-
[ha eke in bi anlık oluşuna işa e eden anlamda] ön ekle inden bazıla ı ile раз-
рубить [ince ince doğ amak], с-резать [kesip kopa mak], от-пилить [ es e e ile
kesip kopa mak] iille ini; без(с)- [-sız/-siz/-suz/-süz] ön eki ile порядок [düzen]
> бес-порядок [düzen-siz-lik], пере- ön eki ile учёт [muhasebe] > пере-учёт
[değe lendi me, sayım], под- ön eki ile группа [g up] > под-группа [al g up],
дис- [ay ılma, zı lık anlamında] ön eki ile позиция [pozisyon, konum] > дис-
позиция [eğilim, ya adılış], без(с)- ön eki ile человечный [insaniye -li] > бес-
человечный [insaniye -siz] sözcükle ini ü e mek mümkündü .12 Ö nekle den
gö üldüğü üze e kendi başla ına bi anlam aşımayan ön ekle , eklendiği
sözükle e a klı anlamla ka abilmek edi le .
En son ekleme yön emi, Rusçada sını lı bi kullanım alanına sahip olmakla
bi lik e yalnızca beli li du umla da kullanılmak adı . Ö neğin, dönüşlülük eki
-ся ile çekimlenen iille стричь [kesmek (makas ile)] > стричь-ся [kes- i -mek
(saç)] e -то, -либо, -нибудь gibi bazı en son ekle ile ü e ilen beli siz zami le
e za la что-то [bi şey], что-либо [he hangi bi şey], когда-нибудь [bi
zaman] bu yön eme ö nek ola ak gös e ilebili . 13 En son ek, sözcüğün sonuna
eklenen son ek en son a gelmek e e çoğunlukla iille de kullanılmak adı .
Ön ekleme + son ekleme + en son ekleme yön emi, bi sözcüğe aynı
anda ön ek, son ek e en son ek ge i ile ek yapılan sözcük ü e me yön emidi .
Ö neğin, стрелять [a eş e mek, u mak] > перестреливаться [bi bi ine a eş
e mek], менять [değiş i mek] > обмениваться [ akas e mek].14 Bu yön emde
kullanılan ön ek, son ek e en son ekle in ge i ildiği sözcük ü e ken bi köke
sahip olmalıdı .
Bi leş i me yön emi, iki ya da daha azla sözcüğün -о-/-е- a a ekle inin
ya dımıyla eya hiçbi ek almadan bi leş i ilmesidi . Ö neğin, самолетостроение
[uçak yapımı], полевод [ekincilik uzmanı], морозостойкий [soğuğa dayanıklı],
правдолюб [doğ uyu se en kişi], нефтепровод [pe ol bo u ha ı], телеателье
[ ele izyon a ölyesi], благонравие [iyi ahlak], совхоз [So ye çi liği].15 Bu
yön em ile ü e ilen sözcük, bi leşik sözcük halini almak adı .
II. Seman ik-mo olojik yön em, bazı sözcükle in anlamsal e kenle
yüzünden bi sözcük sını ından diğe ine geçmesidi . Bu yön emle bazı sı a la
12 Dudniko , a.e., s. 192.
13 Di ma Elyaşe iç Rozen al, So emennıy usskiy yazık I, Mosk a, Vısşaya Şkola, 1976, s.
181.
14 Üs oğlu, a.g.e., s. 70.
15 Üs oğlu, a.e., s. 73-74.
OKAZYONALİZM   9
e sı a - iille isme; bazı sı a - iille sı a a; bazı sı a la e sı a - iille zami e;
bazı isimle , sı a la e zami le za a dönüşebilmek edi le . Ö neğin, портной
[ e zi], столовая [yemek odası], мороженое [dondu ma], легкие [akciğe ],
подходящий (поезд) [uygun ( en)].16 Ö nekle den gö üldüğü üze e sı a son
eki e e il / dişil akı ge i ilen sözcük, yeni bi anlam e gö ünüm kazanmak adı .
III. Mo olojik-sen ak ik yön em, iki sözcüğün [bazen üç ya da daha azla]
gö desinin bi leş i ilmesi sonucu yeni ü de bi sözcüğün ü e ildiği yön emdi .
Bu yön em uya ınca en azla a a ekle den aydalanılmak adı . Ö neğin,
научный [bilimsel] + исследовательский [a aş ı ma (sı a )] > научно-
исследовательский [bilimsel a aş ı ma (sı a )], лес [o man] + рубить [kesmek,
doğ amak] > лесоруб [oduncu], триста [üç yüz] + лет [yıl] > трёхсотлетний [üç
yüz yıllık], кислый [ekşi] + сладкий [ a lı] > кисло-сладкий [ a lı ekşi], книга
[ki ap] + любить [se mek] > книголюб [ki apse e ], синий [ma i] + глаз [göz]
> синеглазый [ma i gözlü], действовать взаимно [ka şılıklı ha eke e mek]
> взаимодействовать [e kileşmek], употребить во зло [kö üye kullanmak] >
злоупотреблять [suis imal e mek] ö nekle inde gö dele in bi leş i ilmesi a a
ekle olan -о-/-е-/-у- eya eksiz yön em ile; долго [uzun] + жить [yaşamak] >
долгожи-тель [uzun ömü lü], много детей [çok çocuk] > многодет-н-ый [çok
çocuklu], сельское хозяйство [ a ım] > сельскохозяйств-енн-ый [ a ımsal]
ö nekle inde a a ek e son ek yön emi ile; вперёд смотрящий [ile i bakan] >
вперёдсмотрящий [gözcü (denizci), keskin gözlü], быстро растущий [hızlı
büyüyen] > быстрорастущий [hızlı büyüyen], свеже испечённый [ aze pişmiş]
> свежеиспечённый [ aze pişmiş] ö nekle inde bi iş i me [сращение] yön emi
ile ge çekleşmek edi .17 Bu yön em ile sözcük öbekle i bi iş i ile ek sözcüğün
biçimsel yapısı ü e, cinse e ismin halle ine gö e çekime uğ amak adı .
IV. Kısal ma yön emi, sözcükle i ha le ine, sesle ine ya da hecele ine gö e
bi leş i e ek yapılmak adı . Ö neğin, ГУНО [Главное управление народного
образования (Halk Eği imi Genel İda e Ku ulu)], СССР [эс эс эс эр (SSCB)],
продмаг [продуктовый магазин (ü ün mağazası)], сельсовет [сельский
совет (köy meclisi)], завкафедрой [заведующий кафедрой (bölüm başkanı)],
райздрав [районный отдел здравоохранения (bölge sağlık müdü lüğü)].18
Bu yön emle, специалист [uzman] > спец [uzm] ö neğindeki gibi sözcüğün
sondaki ekini kısal a ak da yeni sözcük ü e mek mümkündü .19 Teknoloji, bilim
16 Dudniko , a.g.e., s. 193.
17 Dudniko , a.e., s. 194.
18 Dudniko , a.e., s. 195-196.
19 İgo S epano iç Uluhano , “Uzualnıye i okkazionalnıye yedini sı slo oob azo a elnoy
sis emı”, Vop osı yazıkoznaniya, Sayı I, Mosk a, Nauka, 1984, s. 44.
10   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
e diğe alanla da yaşanan gelişmele in be abe inde ge i diği yeni ka amla ın
anımlanmasında kısal ma yön emi sıkça kullanılmak adı .
V. Leksikolojik-seman ik yön em, üm sözcük ya a ma modelle ini e i ade
e ikle i anlamla ı kapsamakla bi lik e çok anlamlı sözcükle in anlamla ından
bi inin soyu lanması yolu ile ge çekleş i ilmek edi . Ö neğin, мир [dünya, e en]
> мир [ba ış].20 Bu yön em ile sözcüğün za en sahip olduğu anlam değişikliğe
uğ aya ak yeni bi anlama sahip sözcük ü e ilebilmek edi .
VI. Leksikolojik-sen ak ik yön em, sözcük öbekle inin bi iş i ile ek ek
bi yeni sözcüğün ü e ildiği yön emdi . Ö neğin, сей час [bu an] > сейчас
[şimdi], сего дня [bu gün] > сегодня [bugün], с ума сшедший [aklını yi i en]
> сумасшедший [deli].21 Sözcük öbekle ini bi iş i me yön emi ile ü e menin
bi leş i me yön eminden a kı, bi iş i me yön eminde kullanılan sözcükle in
kendi başla ına bi anlam i ade e memele idi .
Gö üldüğü üze e dilde a olan mo emle den, yani hazı haldeki
kökle den, son ekle den e ön ekle den yeni sözcük ü e me sü eci, daha çok
ü e ken yapıya sahip sözcükle üze inden ge çekleşmek edi . Bu modelle
üze inden bi çok benze oluşum ya a mak mümkündü .
Ö neğin, паровоз [buha lı lokomo i ] modelindeki gibi o a a eki ile
ya a ılan model ü emiş bi sözcük ü . Bu yön emle SSCB döneminde теплоход
[mo o lu gemi], тепловоз [dizel lokomo i ], грузовоз [yük eni], атомоход
[nüklee gemi] gibi sözcükle ü e ilmiş i . Bununla bi lik e ilk kısmı emi
kipinden, ikinci kısmı isimden oluşan сорвиголова [gözü pek], держиморда
[budala], перекати-поле [gezgin], горицвет [a cı o u] ü emiş sözcükle i
Rusçada a olmala ına ağmen ü e ken değildi le e yeni sözcük oluş u mada
model eşkil e mezle .22 Bu şekilde yeni sözcük ü e me özellikle ini yi i en
başka son ekle de bulunmak adı .
Ö neğin, -от(а): высота [yüksek-lik], теплота [sıcak-lık], красота
[güzel-lik]; -ын(я): пустыня [çöl]; -изн(а): голубизна [ma i-lik], белизна
[beyaz-lık]; -ин(а): вышина [yüksek-lik], тишина [sessiz-lik]; -арь:
звонарь [zangoç], лекарь [hekim], пекарь [ekmek-çi] son ekle i yeni sözcük
ü e emezle . Buna ka şılık, -тель: увлажнитель [nemlendi -ici] son eki; -ск(ий)
e -ическ(ий) sı a son ekle i: крейсерский [seyi (sı a )], идеологический
[ideolojik], растениеводческий [bi ki ye iş i iciliği (sı a )], ö nekle üze inden
20 Dudniko , a.g.e., s. 196.
21 Rozen al .d., a.g.e., s. 208.
22 Ana oli Veniamino iç Kalinin, Leksika usskogo yazıka, Mosk a, Mosko skiy uni e si e ,
1978, s. 112.
OKAZYONALİZM   11
de gö ülebileceği gibi e kin bi şekilde yeni sözcük ü e ebilmek edi le .23 Bu
ü e ken son ek modelini İngilizcede de gö mek mümkündü : -i y, -ca ion e
-a ian mo emle i bi sözcüğe eklendiğinde yeni anlamla ü e ebilmek edi le .
Ö neğin, -i y son ekinin pu e [sa ] sı a ına eklenmesiyle pu i y [sa -laş- ı -mak]
iili; -ca ion son ekinin eklenmesiyle pu i ica ion [sa -laş- ı -ma, emizleme
sü eci] ismi ü e ilebilmek edi .24
Öze le, bi dilde a olan ku alla çe çe esinde yeni sözcük oluş u ma
yön emle i çeşi lilik gös e mek edi . Bi dilin gelişim sü eci içe isinde ü e ilen
eya ü e ilmesi a zu edilen yeni sözcükle e ka amla bu yön emle a acılığıyla
ge çekleş i ilmek e; dilin sözcük dağa cığını şüphesiz geliş i mek edi le . Kabul
gö müş bu yön emle in dışına çıka ak e ku alla ı ihlâl ede ek ya a ılan yeni
sözcükle ise bu dağa cığı daha da geliş i mek edi le . Rusçada a olan, kabul
gö müş sözcük ü e me yön emle ini incelediğimiz bu başlığın, okazyonalizm
ka amının e okazyonel sözcük oluş u ma yön emle inin daha iyi anlaşılmasına
ka kı sağlayacağı kanısındayız.
Okazyonalizm Ka amı
Daimî bi değişim e gelişim içe isinde olan dilin yeni sözcükle le
gelişmesi öznel ge çekliğin bi dışa u um a acı olması sü ecinin sonucudu .
Dilde yeni sözcük ü e me, oplumun ge eksinimle inden başlaya ak bilimde,
ıp a, eknolojide, kül ü el yaşamda e oplumsal ilişkile de yaşanan gelişimin
bi ge i isidi . Bu alanla ın içe isinde daha çok yazın ü ünde e ilen yapı la da
yeni sözcükle e as lanmak adı . Bunun sebebi bi yaza ın yapı ında kendini
daha iyi i ade e mek is emesi, bi konu ya da olaya kendi düşüncele ini e
hisle ini doğ udan ka abilmesi, konuşmaya duygusallık ekleyebilmesi e i ade
gücünü güçlendi mek is emesiyle bağlan ılı olabili . Bu gibi e kenle sayesinde
he dilde yeni sözcükle doğa ya da ya a ılı .
Dilde yaşanan bu ya a ım sü ecinin bi aşaması olan okazyonalizm, dil
bilimci İ ina Vladimi o na Ye seye a’ya gö e alışılagelmemiş dil modelle ine
gö e ya a ılan, biçimi e anlamıyla bi oyunmuş gibi me ak uyandı ma amacıyla
dilin ku alla ını bilinçli ola ak ihlâl eden, güdümlü e beli li bi niye içe en
ya a ıcı bi yeniden ya a ımdı .25
23 Rozen al, So emennıy usskiy yazık I, s. 165-166.
24 Vic o ia F omkin .d., An In oduc ion o Language, 10. bs., Wadswo h, Cengage Lea ning,
2014, s. 44.
25 İ ina Vladimi o na Ye seye a, “Okkazionalnoye slo o o çes o kak s eds o ı azi elnos i”,
E ek i noye eçe oye obşçeniye (Bazo ıye kompe en sii), K asnoya sk, Sibi skiy ede alnıy
uni e si e , 2014, s. 358.
12   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
La ince occasio [du um] sözcüğünden gelen okazyonalizm ka amı, ilk
ola ak XVII. yüzyılın ikinci ya ısında Desca es’in an ının a lığı e uhun
ölümsüzlüğü üze ine kaleme aldığı else i çalışması İlk Felse e Üze ine
Te ekkü [Medi a iones de P ima Philosophia] ki abında zihin-beden
so unsalına ge i ilen bi çözüm a ayışı ola ak o aya a ılmış ı . Bu ka ama gö e
zihin e beden a asındaki bü ün e kileşim, zihnin i adesi doğ ul usunda bedeni
ha eke e i en e bedenin somu nesnele ile ka şılaşması du umunda zihne
düşünce gönde en Tan ı a a ından yöne ilmek edi . Ö neğin, insan bi elmayı
dalından kopa ma a zusunu ge çekleş i diğinde bedenin doğ udan ha eke e
geçmesi zihnin i adesinin değil, Tan ının kolunu uza ı masının bi sonucudu ;
elmayı eliyle ka adığında zihinle e kileşime geçen elma değildi , elmanın
se inliği e yumuşaklığı hakkında iki sahibi olunması yine Tan ı’nın a acı
olmasının bi sonucudu . 26 Ka amın düşünsel a ka planının ö esindeki dil bilim
alanında, okazyonalizm ka amı al ında bazı dil bilimcile hem öznel / yaza a
özgü emelin hem de olayla ın öznel yanının önemine u gu yapa ken diğe dil
bilimcile okazyonel sözcükle in a lıkla ının de amlılığının olmayışına dikka
çeke le .27 Dil bilimci Nikolay Feldman’a gö e bu sözcükle in de amlılıkla ının
olmamasının sebebi, sözcükle in bağlam ile sıkı ilişkili olması, bağlamın onla ı
yalnızca kullanıldıkla ı ye de i adeli hale ge i mesidi . Bu yüzden okazyonel
sözcükle in bağlam dışında yaşam bulmala ı mümkün değildi .28 Çok az
du umla da bazı okazyonel sözcükle azlaca anınmışlık kazanmala ından
dolayı genel kullanıma dahil olmuş u .
Kullanım alanı açısından büyük bi çeşi lilik gös e en okazyonel sözcükle
iş Rusçası ha iç edebi yapı la da, adyo e konuşma dilinde kullanılı ken
özellikle Pe es oyka [перестройка = yeniden yapılanma]’dan son a gaze ede
dilinde de yaygın bi şekilde kullanılmış ı .29
Rusya’da Yelena And eye na Zemskaya, Roza Yusu o na Nami oko a,
İgo S epano iç Uluhano sözcük ü e me açısından; Olga İ ano na
Aleksand o a, Ma ina Alekseye na Bakina, Aleksey Geo giye iç Lıko
sözcük bilimsel açıdan; Ruben Aleksand o iç Budago , Leonid Pe o iç
26 Bkz.: B ian Duignan, “Occasionalism in philosophy”, (Çe imiçi) h ps://www.b i annica.
com/ opic/occasionalism#:~: ex =Occasionalism%20was%20de eloped%20p ima ily%20
by,body%20is%20passi e%2C%20un hinking%20ex ension., 19 Mayıs 2023.
27 Anas asiya Aleksand o na Se geye a e Alina Yu ye na İ le a, O soo noşenii e mino
“neologizm”, “okkazionalizm” i “po en sialnoye slo o”, No aya nauka: o idei k ezul a u, Cil
II, Sayı II, U a, Agens o mejduna odnıh issledo aniy, 2017, s. 100.
28 Yelena And eye na Zemskaya, So emennıy usskiy yazık. Slo oob azo aniye, 7. bs.,
Mosk a, Flin a, 2012, s. 238.
29 Yelena And eye na Zemskaya, Russkiy yazık kon sa XX s ole iya (1985-1995), 2. bs.,
Mosk a, Yazıki usskoy kul u ı, 2000, s. 128.

OKAZYONALİZM   13
K ısin oplumsal dil bilim açısından; Olga Aleksand o na Ga inskaya, Yelena
Samuilo na Kub yako a onomas ik açıdan; Dmi i Vale ye iç Guguna a çağdaş
edebiya eleş i isi açısından; Olga Akseno a, Ma ia Vladimi o na Ka yakina,
Yulya Vladimi o na Ma ınenko, Na alia G igo ye na Babenko sana sal
me inle üze inden; Joze Jacko, Joze Sipko, İ ina Amino na Ne lyaşe a,
Yelana Nikolaye na Go eglyad, Olga Nikolaye na Kuliye a, S e ania Ami idi
basın me inle inde; Venedik S epano iç Vinog ado , Joze Sipko, Yeka e ina
Vladimi o na Pozdeye a, Da ina An onako a okazyonel sözcükle in çe i i
so unu üze inden incelemele de bulunan dil bilimcile a asında ye almak adı la .
İlk de a Feldman’ın 1957 yılında yayımladığı Okazyonel Sözcükle
e Leksikog a i [Okkazionalnıye slo a i leksikog a iya] adlı makalesinde
kullanılan okazyonel sözcük Feldman’a gö e az ü e ken olan ya da ü e ken
olmayan bi dil modeline e okazyonel / as lan ısal konuşma modeline gö e
oluş u ulmuş, sı adan bi ile işim ya da sana sal bi amaçla beli li bi du um
hakkında ya a ılmış sözcük ü . Po ansiyel sözcüğe benze şekilde okazyonel
sözcük dilin değil, konuşmanın ü ünüdü .30 Bu yüzden sözcük dağa cığında
ye almaz, yeniden ya a ılı e konuşmada kullanılı . Po ansiyel sözcükle
sözcük oluş u ma yasala ının ge çekliğe dökülmesi, okazyonel sözcükle ise bu
yasala ın ihlâl edilmesidi .31 Bi diğe i ade ile açıklamak ge eki se po ansiyel
sözcükle dilde a olan sözcük ü e me ku alla ı e a ında oluş u ulabili ken,
okazyonel sözcükle bu ku alla ın dışına çıkıla ak oluş u ulu . Bu du uma ö nek
ola ak bi isim olan крылышка [kana çık] sözcüğünü kabul gö müş ku alla
çe çe esinde za - iile dönüş ü mek için хлопая крыльями / крылышками
[kana çıkla ını çı pa ak] i adesini kullanmak ye ine, za - iil ü e me son ekini
ismin sonuna ekleye ek iil ya dımı olmadan крылышкуя [kana çıklana ak]
za - iilini ü e en Hlebniko gös e ilebili .
Po ansiyel sözcüğün okazyonel sözcük en a kını daha iyi anlayabilmek
için dil bilimci Me lü E dem’in ak a dığı anımlamaya bakılabili . E dem’e
gö e po ansiyel sözcük anlamsal, biçim bilimsel e ses bilgisel yapısı dilin
ku alla ına uygun olan e anlamı ahmin edilebilen sözcük ola ak anımlanabili .
Ge çek e po ansiyel sözcük a asındaki a k, -cil yapım eki ile ü e ilen bencil,
e cil (ge çek sözcükle ) e sencil [po ansiyel sözcük] sözcükle i üze inden
gö ülebili . Sencil sözcüğü dilin sözcük yapım ku alla ına uygun olduğu e
anlamı aynı ekle ü e ilmiş ge çek sözcükle den ha eke le ahmin edilebildiği
30 Se geye a e İ le a, a.g.e., s. 100.
31 Vik o Ce ula, “P oblema ika okkazionalnogo slo a”, Yazık i kul u a, Sayı IV, P ešo ,
Uni e si y o P ešo , 2010, s. 3.
14   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
için po ansiyel sözcük sını ına dahil edilebili .32 Po ansiyel sözcük he ne kada
bilinen ku alla üze inden ü e ilse de çoğu dil bilimcile , iki e imi eş anlamlı
ola ak kullanmak adı .
Dil bilimci Ta yana Vi alye na Popo a’ya gö e okazyonel sözcük,
ü e kenlik en yoksun olduğu için he hangi bi a ihsel boyu an yoksun olan
ek se e lik bi sözcük bi imidi . Bu sözcük eskiyemediği için a kaizme de
ka şı ı .33 Yunanca ἀρχαϊκός [a khaïkós = eski, a kaik] sözcüğünden gelen
a kaizm, güncel nesnele in, olgula ın eskide kalmış adlandı mala ıdı . A kaik
sözcükle in eş anlamlı ka şılıkla ı bulunu . Ö neğin, виктория [za e ] – победа
[za e ], зерцало [ayna] – зеркало [ayna], сей [bu] – этот [bu], хладный [soğuk]
– холодный [soğuk]. A kaik sözcükle köken ola ak Rusça очи/око [göz],
перст [pa mak], Eski Kilise Sla cası длань [el], хладный [soğuk] ya da diğe
dille den ödünç alınmış ретирада [ge i çekilme] – отступление [ge i çekilme],
фортеция [kale] – крепость [kale] olabili .34 Ve ilen anımlama üze inden
okazyonel sözcüğün, a kaik sözcük en a klı ola ak he hangi bi e imolojik e
a ihsel a ka plana sahip olmadığı için genel kullanıma gi mediği; dolayısıyla da
eskiyemediği söylenebili .
Popo a’ya gö e ü e kenlik en yoksun olan okazyonel sözcük ü e ilmez;
kullanıldığı he bi somu du um için yeniden ya a ılı , böylece kendi anlamını
bi bağlam üze inden kazanı . Sı adan [kabul gö müş] sözcük bağlam dışında
kullanılabili ken okazyonel sözcük amanen bağlama bağımlıdı ; onun dışında
kullanılamaz.35 Bağlama, me ne olan bu bağımlılığı okazyonel sözcüğün en
beli gin özellikle inden bi idi .
Sı adan isimlendi meyi okazyonel isimlendi meden ay ı u an dil
bilimci Nikolay Danilo iç Gole ’e gö e okazyonalizm çeşi liliği ile ön plana
çıkmak adı ; yani aynı nesne a klı du umla da a klı [ya da aynı] konuşmacıla
a a ından a klı ü de isimlendi ilebili . Okazyonel isimlendi mede he zaman
bi bi ey, bi konuşmacı ye alı ; sı adan isimlendi me ise konuşan, yazan,
dinleyen e okuyan opluluğun kolek i aaliye inin bi sonucudu .36
Dil bilimci S e ania Ami idi’ye gö e okazyonel sözcükle , çoğu du umda
dil sis eminde ye edinmeyen, öncelikle i ade gücü işle ini ye ine ge i en,
32 Me lü E dem, “Tü kçede Tü e kenlik e Tü e kenliği Ölçme Yön emle i”, Tü kbilig, Sayı
XXXII, Anka a, Hace epe Üni e si esi, 2016, s. 172-173.
33 Ta yana Vi alye na Popo a, Russkaya neologiya i neog a iya, Yeka e inbu g, GOU VPO
UGTU-UPI, 2005, s. 18.
34 Di ma Elyaşe iç Rozen al e Ma ga i a Alekseye na Telenko a, So emennıy usskiy
yazık, Mosk a, Vısşaya Şkola, 1984, s. 61-62.
35 Popo a, a.g.e., s. 20.
36 Ce ula, a.g.e., s. 5.
OKAZYONALİZM   15
düzenli ola ak kullanılan alışılagelmiş benze bi imle in değiş i ilmesinin bi
sonucu olan bi eye özgü alışılagelmemiş konuşma bi imle idi .37
Dil bilimci Olga Se geye na Ahmano a’nın, Dil Bilim Te imle i Sözlüğü
(Slo a ling is içeskih e mino ] adlı çalışmasında e miş olduğu anımlamaya
gö e ise okazyonalizm, sı adan olmayan, o ak kabul gö en kullanıma denk
düşmeyen, bi eysel üslup ile ası landı ılan, beli gin bi kullanım içe iği
ile şa landı ılmış ola ak anımlanmak adı .38 Ve ilen anımlama üze inden,
okazyonel sözcüğün beli gin bi kullanım içe iğine sahip olmasının a ka planda
güdülen beli li bi amaç doğ ul usunda olduğunu söyleyebili iz.
Yaza la ı e şai le i bi eysel okazyonel sözcük oluşumla ına i en sebeple i
dil bilimci Na alia G igo ye na Babenko’ya gö e şu şekilde sı alamak
mümkündü :
I. Düşünceyi kesin bi şekilde i ade e me ge eksinimi [sı adan sözcükle
bu du um için ye e siz kalabili ].
II. Yaza ın, şai in düşüncesini kısaca i ade e me gay e i [yeni oluşumla
sözcük öbekle inin, ha a cümlele in ye ini alabili ].
III. Konuşmaya konu olan nesneyle ilişkiyi u gulama ge eksinimi,
sözcüğe kendine ai yo um e değe lendi me ka ma.
IV. Sözcüğe kendine has bi gö ünüm e e ek anlamına dikka çekme.
V. Sözcüğün i mini ko uma, sözcüğe uyum ka ma ge eksinimi.39
Popo a’ya gö e bu nedenle e, konuşmacının sı adan sözcüğün anlamını
bilmemesi ya da konuşma esnasında sözcük anlamının aklından çıkması gibi
psikolojik e kenle de eklenebili .40 A aş ı macının bu i adesi, şai in konuşma e
yazma esnasında adını ha ı layamadığı sözcüğün ye ine muh emelen başka bi
sözcük uydu abileceğine işa e e mek edi .
Konu hakkında dil bilimci Nadya Aleksand o na Yanko-T ini skaya, he
sözcüğün okazyonel aşamadan geç iğini söyle . Okazyonel olma du umu, he
yeni sözcüğün yaşamının başlangıç e esidi . Okazyonel sözcük oluşumu he
canlı dilin doğal bi olgusudu ; he hangi bi biçimlendi ici a a ından sözcük
ü e menin mümkün kılındığı anlamsal sını la a işa e ede .41
37 Ce ula, a.e., s. 7.
38 Olga Se geye na Ahmano a, Slo a ling is içeskih e mino , 2. bs., Mosk a, So e skaya
en siklopediya, 1969, s. 284.
39 Na alya G igo ye na Babenko, Okkazionalnoye hudojes ennom eks e. S uk u no-
seman içeskiy analiz, Kalining ad, Kalining adskiy uni e si e , 1997, s. 2.
40 Popo a, a.g.e., s. 28.
41 Se geye a e İ le a, a.g.e., s. 100.
16   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Yuka ıda sı alanan e şai le i okazyonel sözcük ü e meye i en sebeple e
bakıldığında en çok ö neğe as lanan alanın edebi me inle olduğu söylenebili .
Şai le , edebi me inle üze inden bi nesneye eya olguya dai düşüncele ini
e duygula ını oku a en ya a ıcı yoldan ak a ma gay e i içe isinde olu la .
Bu da edebi me inle i, okazyonel oluşumla ı inceleyen dil bilimcile in e
a aş ı macıla ın başlıca kaynağı haline ge i mek edi .
Bu açıdan okazyonel sözcükle in sana sal değe i me a o ile benze lik
gös e mek edi . Oluş u ulma sü ecinin emelinde sözcük e yeni anlamsal
sını la açmak, kısı lı a açla ile i ade dolu bi imge ya a mak ya mak adı .
Me a o gibi okazyonel sözcük de kendine has ı e ek a edilemez. Bu sebeple
şai , ica e iği sözcüğü kullanıma sokma gö e ini üs lenmez; bu sözcükle in
gö e i, somu bi du uma yönelik i ade a acı olmak ı .42 Bu bakımdan şai le in
ü e ikle i sözcükle i kullanıma sokma amaçla ının olmaması, okazyonel
sözcükle in he hangi bi sözlüğe gi mele inin önünde engel oluş u mak adı .
Dil bilimci S e lana Vladimi o na Ki içenko’ya gö e “Ay ı bi bi eysel
e ya a ıcı dilin ni elikle ini o aya çıka an okazyonel sözcük ü e imi, yaza ın
bilinç çe çe esinden ge çekliğin yansı ılmasına olanak sağlayan, bi eysel e
yaza a özgü dünya gö üşünün ya a ılmasına yönelik beli gin bi yön emdi .”43
Yaza Valen in Pe o iç Ka aye ’in Elmas Tacım [Almaznıy moy ene s],
Ku sal Kuyu [S ya oy kolode s], Ku ak Haliç [Suhoy liman] gibi edebi yapı la ı
üze inden ö nek gös e en Ki içenko, yaza ın yapı la ında kullandığı okazyonel
sözcükle i, bi leşik sı a la al ında g uplandı a ak şu şekilde sı ala :
I. Yaza ın kendi gö üşünü i ade e me a acı ola ak: головокружительно-
высокие купы цветущих каштанов [çiçek e en kes ane ağaçla ının baş
döndü ücü yükseklik eki kümesi];
II. Be imlenen ge çeklik eki olumlu eya olumsuz yanla ı, oku da ilgili
duygula ı uyandı ma amacıyla kullana ak: аристократически-маленькая
черноволосая головка Наташи [Na aşa’nın a is ok a ik küçük siyah saçlı
ka ası];
III. Anlam ola ak bi bi ine zı psikolojik ni elikle i, insan doğasının
çelişkili du umunu ak a ma a acı ola ak: саркастически-благостный взгляд
из-под очков [gözlüğün al ındaki alaycı a lı bakış] ya da ge çekliğin gö sel
ola ak algılanmasını sağlama a acı ola ak iki ya da daha azla engi kullana ak:
42 Rozen al .d., a.g.e., s. 100.
43 S e lana Vladimi o na Ki içenko, “V.P. Ka aye i yi o indi idualno-a o skaya ka ina mi a”,
Mi usskogo slo a, Sayı III, Sank -Pe e bu g, Sank -Pe e bu gskiy gosuda s ennıy uni e si e ,
2017, s. 1.
OKAZYONALİZM   23
yön emi ile ya a ılan, bi eysel kullanıma ai ] ola ak iki g uba ayı a ak okazyonel
sözcükle in dokuz özelliğine dikka çeke . Bunla ı şu şekilde sı alamak
mümkündü : konuşmaya ai olma, okazyonel ya a ım [ ek a edilemezlik],
sözcük ü e kenliği, düzgüsüzlük [no mla dan bilinçli kopuş], işle sel ek
se e lik, bağlam ilişkisi, dışa u um gücü, nomina i is eğe bağlılık, eş zamanlı
– a zamanlı yayılma gücü, bi eysel aidiye [somu bi yaza a ai olma].60
Lıko , sı aladığı bu özellikle i Rusça Neoloji e Neog a i [Russkaya
neologiya i neog a iya] adlı çalışmasında şu şekilde öze le :
I. Konuşmaya ai olma – okazyonel sözcüğün en önemli özelliğidi .
Okazyonel sözcük e konuşmanın çık ısıyla dil ku alla ı a asında bi zı lık
bulunu zi a okazyonel sözcük, sözcük ku alla ının ihlâlidi . Bu sözcükle
beli gin dil biçimle inde uygun olan du umla alakalı azla somu luk içe i .
Okazyonel sözcük çık ısı konuşmanın bi çık ısıdı .
II. Okazyonel ya a ım – söz edimi esnasında yeni sözcük ü e me. Kanonik
sözcükle in ü e kenliğine, yani dil bi iminin işle sel ek a lanabili liğine ka şı
bi zı lık ba ındı ı . Okazyonel sözcük alışılagelmiş [узуальный] sözcük en
a klı ola ak ü e ilmez, ya a ılı ; he de asında he bi somu kullanım du umuna
gö e yeniden yapılı .
III. Sözcük ü e kenliği – Nispe en se bes bi bi leşim ü ünü olduğu için
okazyonel sözcük özü i iba i ile en az iki mo emden ü emiş sözcük olmak
zo undadı .
IV. Düzgüsüzlük – Tümüyle düzenlenmiş e planlanmış bi du um olan
güdülenmiş yanlışlık, yani dili bilinçli bi şekilde yanlış kullanma, şii sel dilin
en geniş anlamda ezahü le inden bi idi . Vinoku ’un i adesine gö e şii dilinde
yalnızca mekanik olan he şey canlandı ılmaz, aynı zamanda key i e as gele
olan he şey meş ulaş ı ılı .61
V. İşle sel ek se e lik – Okazyonel sözcüğün konuşmacı a a ından
yalnızca ek se e lik kullanımını i ade eden özellik.
VI. Bağlam ilişkisi – Bi den azla anlama sahip olan sözcükle konuşma
esnasında ek bi anlamı i ade ede . Sı adan sözcükle hem konuşma esnasında
hem de bağlam dışında ele alınabili ken okazyonel sözcükle i bağlam dışında
değe lendi mek çoğunlukla mümkün olmamak adı .
VII. Dışa u um gücü – Okazyonalizm bi dışa u um a acı ola ak
konuşmanın e kisini güçlendi i e konuşmaya ek a edilemeyen bi ni elik
60 Se geye a e İ le a, a.g.e., s. 101-102.
61 Bkz.: “Neno ma i nos okkazionalnogo slo a” (Çe imiçi) h ps://s ud ile.ne /
p e iew/3962920/page:108/, 8 Nisan 2023.

24   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
kazandı ı . He okazyonel sözcüğün dışa u um gücü bi bi inden a klıdı .
Okazyonel sözcük ü e ili ken dilin biçim e anlam bilimsel sözcük oluş u ma
ku alla ı ne kada çok ihlâl edili se sözcüğün okazyonel olma du umu, yani dışa
u um gücü o kada azla olu .
VIII. Nomina i is eğe bağlılık – Açıklamalı bi sözlük e beli li bi
sözcüğün anlamını oku ken sözcüğün kendisini anımlayabilmek eyiz. Bu,
insanla ın o ak konuşma p a ikle i sonucu pekiş i dikle i sözcükle i adlandı ma
zo unluluğunun bi çık ısıdı . O ak edebi dil a acılığı ile he hangi bi okazyonel
sözcüğün anlamını kesin e ay ın ılı bi şekilde anımlayamadığımız sü ece
bi ey, sözcüğün ya a ıcısı a a ından yüklenilen anlamını ka ayamaz.
IX. Eş zamanlı – a zamanlı yayılma gücü – Okazyonel sözcükle in
eskimemesi, anlamsal e biçimsel açıla dan a ihsel değişimle e ma uz
kalmaması.
X. Bi eysel aidiye – Somu bi yaza a ai olma, okazyonel sözcüğün anlam
bilimsel e anla ım bilimsel ni elikle inin açıklanabilmesini sağla . Bu yüzden
okazyonel sözcükle in yapısal-anlamsal açıdan incelenmesi şai in bi eysel
dilinin e daha geniş anlamda bi eysel a zının a aş ı ılmasında önemli bi ye
kapla . Başka bi bi eye ai olma okazyonalizmin en beli gin özellikle inden
bi idi . Bu yüzden sık sık bi eysel yeni oluşumla ola ak da adlandı ılı la .62
Okazyonel Sözcük Tü e me Yön emle i
Okazyonel sözcükle in özellikle i e oluş u ulma yön emle i hakkında
sı alanan a aş ı mala a bakıldığında, günümüz dil bilim çalışmala ında hala
güncel bi a aş ı ma alanı ola ak ka şımıza çıkan okazyonalizm olgusunun
günbegün geliş iğini e yeni a aş ı mala a konu olduğunu söylemek mümkündü .
Bu yüzden, okazyonel sözcükle in am anlamıyla sını landı ma yön eminin
bulunmadığına dikka çeken Se geye a e İ le a, okazyonel sözcük ü e me
yön emle ini üç başlık al ında oplamak adı :
I. Sözcük bilimsel ü e me – bilinen modelle üze inden dilde a olan
mo emle le yeni sözcük oluş u ma. Son ekleme, ön ekleme, ön ekleme + son
ekleme, bi leş i me, bi iş i me, kısal ma, a a ek, dönüş ü me gibi yön emle
okazyonel sözcük ü e mede daha yaygındı .
II. Anlam bilimsel ü e me – a olan bi sözcük üze inde yeni bi anlam
geliş i me.
62 Aleksey Geo giye iç Lıko , “Russkoye okkazionalnoye slo o aspek e eo ii i me odiki”,
Leksikologiya: ezisı 2-y mej uzo skoy kon e en sii, Mosk a, y.y., 1990, s. 76-80.
OKAZYONALİZM   25
III. Diğe dille den ya da dilin diyalek , gündelik konuşma, ja gon gibi
kodlanmamış al sis emle inden sözcük ödünç alma.63
Okazyonel sözcükle e ge i ilen üm bu anımlamala e g uplandı mala
a asından öze lemek ge eki se, bunla ı şu şekilde sı alamak mümkündü : I.
Dilin sis emine ai olmamak, konuşmaya ai olmak, II. Bi bi eye ai olmak, III.
Bağlama dayanmak, IV. Alışılagelmemiş olmak, V. İ ade gücü aşımak.
Dil bilimci Zemskaya, sözcük ü e mede yapılan ihlâlle üze inden de
okazyonel sözcükle i üç g uba ayı mak adı : I. Tü e ken sözcük oluş u ma
ku alla ının ihlâl edilmesiyle ü e ilen okazyonel sözcükle ; II. Deneysel
ü e kenliğin ku alla ının ihlâl edildiği, ü e ken olmayan ya da az ü e ken olan
modelle üze inden oluş u ulan okazyonel sözcükle ; III. Tü e ken olmayan
lakin bölünebilen sözcükle üze inden oluş u ulan okazyonel sözcükle .64
I. Bi inci g up oluş u ma yön eminde Zemskaya, ekillik anlamı ba ındı an,
küçül me eki ile bi leş i ilen e bi şeyin bölünemez pa çasına işa e eden
-инк(a) son eki ile ü e ilen sözcükle e işa e ede : горошинка [bezelyecik],
соломинка [kamışçık], изюминка [üzümcük] b. Şai Rimma Fyodo o na
Kazako a’nın şii inden ö nek gös e en Zemskaya, şai in başka bi anlam
içe en сирень [si en (deniz kızı)] sözcüğüne aynı son eki ekleye ek сирен-
инка sözcüğünü ü e iğini beli i [Bkz. В воду талую / в хвою палую / и
в сиренинку / пятипалую].65 Va olan e kabul gö en ku alla çe çe esinde
son ekleme yön emi ile Rusça sözcük ü e me ku alla ının ihlâl edile ek yeni
okazyonel sözcükle in ü e ilmesi, şai le a asında da en çok baş u ulan
yön emle a asındadı .
II. İkinci g up oluş u ma yön eminde okazyonel sözcükle : a) biçim
e anlam ola ak yeni okazyonel sözcükle ; b) biçim ola ak yeni okazyonel
sözcükle ola ak ikiye ay ılı .
a) Biçim e anlam ola ak yeni okazyonel sözcüğe Zemskaya, беситься
[ö kelenmek, çıldı mak] iili üze inden ö nek e i :
- Профессор побывал в бесильне? [P o esö ö kehanede bulundu mu?]66
Bu adaki sözcük hem biçim hem de anlam ola ak sı a dışıdı ; ö kelenmek
iilinden gelen bi mekân ismi bulunmamak adı . Bu ada беситься iili üze inden
ü e ilen бесильня okazyonel sözcüğü, Rusçadaki красить [boyamak] –
красильня [boyahane], париться [buha banyosu yapmak] – парильня [buha
63 Se geye a e İ le a, a.g.e., s. 102.
64 Zemskaya, So emennıy usskiy yazık. Slo oob azo aniye, s. 240.
65 Zemskaya, a.g.e., s. 241.
66 Zemskaya, a.e., s. 244.
26   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
odası] modelle ine gö e oluş u ulmuş u .67 Bu yön em ile ü e ilen okazyonel
sözcük hem yapı bilimsel hem de anlam bilimsel ola ak yeni bi gö ünüm
kazanmak adı .
b) [...] [...]
Видишь, как в реке вода Su nehi de nasıl da
не находит места. yolunu bulamıyo , gö üyo sun.
Та вода идёт, идёт O de in g iliğe doğ u,
к седоте глубинной akıp gidiyo
[...] [...]
[Ye geni Aleksand o iç Ye uşenko, “Gelin (Ne es a)” Şii i]68
Bu ö nek üze inden de gö ülebileceği gibi седота [g ilik] okazyonel
sözcüğü sadece biçim açısından yenidi . Bu adaki oluşum da Rusçadaki
высокий [yüksek] – высота [yükseklik], широкий [geniş] – широта [genişlik]
modelle ine gö e oluş u ulmuş u .69 Bu yön em ile ü e ilen okazyonel sözcük
sadece yapısal ola ak yenilik aşımak a; bü ündüğü yeni yapı sözcüğün
anlamının oku a a ından anlaşılmasına olanak sağlamak adı .
III. Tü e ken olmayan ama bölünebilen sözcükle üze inden okazyonel
sözcük oluş u ma yön emine ö nek ola ak Zemskaya -ландия son eki ile bi en
uydu ma ülke adla ını gös e mek edi .
В глазах ваших, карих и серых, есть Новой Желандии берег.
Elalı g i gözle inde, Yeni A zulandiya’nın kıyısı a .
[Ki sano , “A ayış (Poisk)” Şii i]
Bu okazyonel ö nek bize Yeni Zelanda [Новая Зеландия], Finlandiya,
Laplandiya gibi ülke adla ını anımsa mak adı .70 Bu yön em ile ü e ilen
okazyonel sözcük ile sözüğün anlamı, uyandı dığı one ik çağ ışım ile
anlaşılabilmek edi .
Ö nekle den gö üldüğü üze e okazyonel sözcükle i, ku al dışı ya a ımla ı
e sı a dışılıkla ı ile sözcük dağa cığına dahil olmayan e sözlüğe gi memiş
yeni bi imle ola ak adlandı abili iz. Bu bakımdan okazyonel sözcükle , sözcük
67 Zemskaya, a.e., s. 244.
68 Bkz.: Ye geni Aleksand o iç Ye uşenko, “Ne es a”, (Çe imiçi) h ps://coollib.ne /b/290507-
e geniy-aleksand o ich-e ushenko-ka e -s yazi/ ead, 4 Mayıs 2023.
69 Se geye a e İ le a, a.g.e., s. 100.
70 Zemskaya, a.e., s. 248.
OKAZYONALİZM   27
ü e me ku alla ı çe çe esinde ya a ılan e ya a ıldıkla ı andan i iba en geniş
kullanım ki lesine sahip ola ak sözcük dağa cığına, ha a sözlüğe eklenebilen
neolojiden ay ılmak adı .
Neolojizm e Okazyonalizm İlişkisi
Okazyonalizm e imi ile sıkça ka şılaş ı ılan neolojizm e imini bi bi inden
daha ne bi şekilde ayı abilmek için Se geye a e İ le a, Zemskaya’nın şu
anımına ye e i :
“Neolojizmden a klı ola ak okazyonel sözcükle , ya a ıldıkla ı
zamandan bağımsız ola ak yenilikle ini e azelikle ini
ko umak adı .”71
Eski Yunancada νέος [néos = yeni], λόγος [lógos = deyi] anlamına gelen
neolojizm, yeni bi nesnenin eya olgunun anlamlandı ılabilmesi için ya a ılan
sözcük ü . Neolojizm, sözcük yaygın kullanıma gi diği andan i iba en neolojizm
olmak an çıka [колхоз].72 Bu yüzden, bi sözcüğün neoloji ola ak kalabilmesi
uzun sü eli değildi . Sözcük başa ılı bi şekilde oluş u ulabilmişse e i ade
e iği olgu yaşamın içe isinde kök salmışsa bu olgu a ık neoloji olmak an
çıka ; alışılagelmiş bi sözcük haline geli . Bi başka deyişle, neolojinin beli gin
bi özelliği olan azelik e yenilik, sözcük yaygın kullanıma gi dik en son a
yi i ili .73 Bu du uma ö nek ola ak здравница sözcüğü e ilebili . Ya a ıldığı
aki ak i dağa cığa geçen sözcük, günümüzde kullanılan санаторий
[sana o yum] sözcüğünün eş anlamlısı ola ak geçmiş e kalmış ı .74 Böylelikle
yeniliğini yi i miş, neoloji olmak an çıkmış ı .
Dil bilimci Ana oli An ono iç Gi u ski, Dil bilime Gi iş [V edeniye
yazıkoznaniye] adlı ki abında neolojinin ya a ılmasına ge ekçe ola ak he çağın e
neslin kendi yeni sözcüğünü ya a ığını beli i . Neoloji ya a ma ge eksiniminin
bilimin e kül ü ün o aklaşa gelişmesinden, eknolojinin e oplumsal yaşamın
ile lemesinden kaynaklandığını beli e ek bu sayede; Rönesans’ a bilimsel
bilginin hızla gelişmesi e büyük coğ a i keşi le ile; XIX. yüzyılda buha e
elek iğin yaşama dahil olması ile; XX. yüzyılda da a om iziği e bilişimin
71 Se geye a e İ le a, a.g.e., s. 100.
72 Di ma Elyaşe iç Rozen al e Ma ga i a Alekseye na Telenko a, Slo a -sp a oçnik
ling is içeskih e mino : posobiye dlya uçi elya, 3. bs., Mosk a, P os eşçeniye, 1985, s. 143.
73 Kalinin, a.g.e., s. 114.
74 Di ma Elyaşe iç Rozen al .d., a.g.e., s. 101.
28   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
sayesinde bi çok dünya diline yeni sözcükle in ak ığını, neolojile in dille a ası
geçiş yapa ak bilimsel dilin gelişmesine ayda sağladıkla ını söylemek edi .75
Bi bakıma neolojizm, bi dilin kök e ekle inden ya a lana ak, o dilin
yaşayan e ölü sözcükle indeki yapıya baka ak yapılan eya ağız e lehçele den
alına ak kullanıma sokulan sözcük ü . Ö neğin, basın, yayın, basınç, bi ikim,
de gi, du um, göçmen, işlem, kazı, gezi, konu , sözlük, apınak, ya a ık, ya gı,
yanı sözcükle i bu du uma ö nek ola ak gös e ilebili .76 Bu anımlamala
üze inden bakıldığında neolojik sözcüğün okazyonel sözcük en a klı ola ak
oplumsal yaşamın ge i diği yeni olgula ı adlandı mak e gündelik yaşamda
kullanılmak üze e ya a ıldığını; okazyonel sözcüğün ise belli bi kişinin ya a ıcı
e düşünsel eyleminin bi i adesi ola ak o aya çık ığını söyleyebili iz. İki olgu
a asındaki ilişkiyi aşağıdaki şema üze inden daha açık bi şekilde anlamak
mümkündü :
Şekil I. Neolojizm e Okazyonalizm İlişkisi.
Dil bilimci Nikolay Maksimo iç Şanski’nin anımına gö e neologizm,
beli gin anlamsal bi bi im ola ak dilde o aya çıkan, dilin ak i sözcük dağa cığına
henüz gi memiş ya da asla gi meyecek olan sözcük ü .77 Bi sözcüğün neolojik
mi, yoksa okazyonel mi olduğunu me ak ediyo sak, sözcük ela uz edildiğinde
onu kullanan şai akla geliyo sa, sözcük oplum dilinin bi pa çası olmamış ı ;
75 Ana oli An ono iç Gi u ski, V edeniye yazıkoznaniye, 2. bs., Minsk, Te asis ems, 2003,
s. 149.
76 Zeynep Ko kmaz, G ame Te imle i Sözlüğü, Anka a, Tü k Dil Ku umu Yayınla ı, 1992, s.
172.
77 Nikolay Maksimo iç Şanski, Leksika i azeologiya so emennogo usskogo yazıka,
Mosk a, RSFSR, 1957, s. 106.

OKAZYONALİZM   29
dolayısıyla okazyoneldi diyebili iz.78 Okazyonel sözcük oluşumla ının onla ı
ya a an şai le ile bu şekilde doğ udan çağ ışım ya a ması, şai le in bi eysel
dille i hakkında bilgi e mek e; böylece bu oluşumla ın somu bi kişiye ai
olma nok asında en beli gin özellikle den bi i ola ak ye ini almak adı .
Bu özellikle in dışında neolojizm, yakın e uzak çağ ışımla a sahip i .
Yakın çağ ışım, neoloji ilk algılandığında akla gelen sözcük ü ; uzak çağ ışım ise
bu ü de sözcükle in ya a ılabileceği modeli ahmin e mek i . Ö neğin, Go ki’de
стихокрад [şii hı sızı], İlya İl e Ye geni Pe o ’da гусекрад [kaz hı sızı]
ü emiş sözcükle ini gö düğümüzde aklımıza Rusçada a olan коноград [a
hı sızı] e казнокрад [zimme ine geçi en] sözcükle i gelmek edi .79 Yaza la ın
bu sözcükle i a olan modelle üze inden benze lik oluş u ması açısından
ü e mele i, sözcükle in oku a a ından kolayca anlaşılmala ını sağlamak adı .
Neolojile in ya a ıldıkla ı andan i iba en kullanım alanla ına gö e aldıkla ı
değişime ö nek ola ak Gi u ski, de im son ası ilk on yılda oluş u ulan буржуйка
[göbekli soba], выдвиженец [ e i almış işçi], губком [eyale komi esi], комбед
[yoksulla komi esi], избач [köy kü üphanesi işçisi], ликбез [cehale i kaldı ma],
рабфак [işçi akül esi], шкраб [okul işçisi] gibi neolojile in a ık eskimiş sözcük
sayıldıkla ı için dilin pasi dağa cığına geç iğini; космонавт [kozmono ],
космонавтика [uzay gemiciliği], космодром [uzay üssü], спутник [uydu],
программирование [p og amlama], компьютер [bilgisaya ], универсам
[süpe ma ke ], экскаватор [ekska a ö ], экскалатор [yü üyen me di en],
дизайн [dizayn], хобби [hobi] gibi neolojile in de dilin ak i dağa cığına hızla
geç ikle i için uzun sü e neoloji ola ak kalamadıkla ını beli i .80
Daha açıklayıcı bi ö nek olması açısından Şanski şu ö nekle i sı ala :
XVIII. yüzyılın son çey eğinde neoloji olan кругозор [u uk], будущность
[gelecek], гражданин [ a andaş] sözcükle i [ilk sözcük Ku gano , ikincisi
Ka amzin, üçüncüsü Radişçe a a ından ilk de a kullanılmış ı ]. Aynı şekilde
Vladimi İlyiç Lenin a a ından Rusça sözcük dağa cığına eklenen партийностъ
[pa izanlık] sözcüğü günümüzde neolojizm ola ak gö ülmemek edi – sözcük ilk
de a Lenin a a ından 1894 yılının sonunda S u e’nin Ki abında Halkçılığın
Ba ındı dıkla ı e Eleş i i [Ekonomiçeskoye sode janiye na odniçes a i
k i ika ego knige g. S u e] adlı çalışmasında Rusça sözcük dağa cığına
eklenmiş i –.81
78 Kalinin, a.g.e., s. 115.
79 Kalinin, a.e., s. 116.
80 Gi u ski, a.g.e., s. 149-150.
81 Şanski, a.g.e., s. 106.
30   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Ko nienko, bazı du umla da şai le a a ından ya a ılan okazyonel
sözcükle in sıkça kullanılmala ı sonucu neolojiye dönüş ükle ini, son asında ise
bu yenilikle ini kaybede ek kullanımda ye ini pekiş i dikle ini beli mek edi .
Ko nienko’nun ak a dığına gö e атмосфера [a mos e ], материя [ma e yal],
маятник [sa kaç], насос [pompa], притяжение [çekim], созвездие [ akımyıldız],
рудник [maden], чертёж [çizim], вязкость [akışmazlık], кристаллизация
[billu laşma, k is alleşme] sözcükle i Mihail Vasilye iç Lomonoso ;
промышленность [sanayi], будущность [is ikbâl], общественность
[ oplumsallık], человечность [insancıllık], влюблённость [se dalanma],
рассеянность [dalgınlık], трогательный [dokunaklı], общеполезный
[he kes için aydalı], достижимый [ulaşılabili ], усовершенствовать
[geliş i mek] sözcükle i Nikolay Mihaylo iç Ka amzin; головотяп [bece iksiz],
головотяпство [bece iksizlik], пенкосниматель [kaymağı sıyı an] sözcükle i
Mihail Ye g a o iç Sal ıko -Şed in; обломовщина [Oblomo luk] sözcüğü
İ an Aleksand o iç Gonça o ; карамазовщина [Ka amazo luk], стушеваться
[gözden kaybolmak] sözcükle i Fyodo Mihaylo iç Dos oye ski; громадьё [de
mik a da], медногорлый [bakı boğazlı], бесконечночасый [sonsuz saa li],
стихачество [şii sana ı], пианинить [piyano çalmak], легендарь [e sane
(kişi)], сиюминутый [anlık] sözcükle i Mayako ski; бездарь [ye eneksiz
(kişi)], популярить [popüle leş i mek], листвеют [yap aklanıyo la ], солнится
[güneşleniyo ], нео-поэзный [neo-şii sel], вуалится [ö ünüyo ] sözcükle i
Se e yanin; нимфетка [çekici kız] sözcüğü Vladimi Vladimi o iç Naboko ;
общество [ oplum], искусство [sana ], благодарность [minne a lık],
дальновидность [öngö ü], практика [uygulama], температура [ısı de ecesi],
полнолуние [dolunay], гласность [açıklık] sözcükle i Vasili Ki illo iç
T ediako ski; широкошумные дубровы [yükseksesli meşele ] sözcüğü
Aleksand Se geye iç Puşkin; громкокипящий кубок [gü leyen kadeh]
sözcüğü Fyodo İ ano iç Tyu çe ; удилозакусный [gemi ısı an] sözcüğü
İ an Se geye iç Tu genye ; светлозмейный [açık yılansı] sözcüğü Aleksand
Aleksand o iç Blok; стихокрад [şii hı sızlığı] sözcüğü Maksim Go ki; березь
[kıyı], цветь [çiçeklenmek] sözcükle i Se gey Aleksand o iç Yesenin gibi büyük
Rus yaza la ı e şai le i a a ından Rusçaya kazandı ılmış sözcükle a asındadı .82
Ö nekle üze inden gö üldüğü üze e, sıkça kullanım sonucu neolojiye dönüşen
okazyonel sözcükle in az mik a da oluşu, neolojik sözcükle in oplumsal e
82 Oksana Oleksand i na Ko nienko, İg o aya poe ika li e a u e, Kie , NPU im. M.P.
D agomano a, 2017, s. 44.
OKAZYONALİZM   31
gündelik yaşamın ge eklilikle ine gö e ya a ıldıkla ının bi gös e gesi ola ak
yo umlanabili .
Bu sebeple, e ilen ö nekle üze inden Şanski, okazyonalizmi bi eysel-
s ilis ik neolojizm ola ak anımlamak a; Rusçanın sözcük ü e me ku alla ının,
yasala ının, anlam bilimsel sis eminin e dil bilgisi yapısının dışında ya a ılan
he hangi bi yeni oluşumu ölü doğmuş bi sözcük, ge eksiz e anlamsız sesle
opluluğu ola ak gö mek edi .83
Aynı gö üşü paylaşan dil bilimci Yose Milosla Ko jinek’e gö e bi ey
dilde yeni hiçbi şey ya a amaz çünkü somu söz eylemle indeki üm bi eysel
çeşi lilik söz dizimi, yapı e hece açısından dil a a ından daha önce beli lenmiş
olanakla e ön a sayımla üze ine ku uludu .84
Dil bilimci Vladimi Vladimi o iç Lopa in de Rusçada a olan akıla ın
dil e sözcük ü e me ku alla ından sapmış sözcükle de a klı bi işle de
kullanıldığını beli i . Lopa in’e gö e dilde bi çok sözcük ü e me ipi e al
iple i me cu u . Bu iple in ü e kenliği okazyonalizm ola ak o aya çıka , yani
bu iple e gö e ü e ilen yeni sözcükle amamen esadü i sözcükle den iba e i .
Ö neğin, кирпично-красный [ki emi kı mızısı]. 85 Bu bağlamda Şanski,
Ko jinek e Lopa in’in, kabul edilmiş ku alla çe çe esinde oluş u ulmamala ı
e genel kullanıma dahil olmamala ı sebebiyle okazyonel sözcükle i anlamsız
oluşumla ola ak gö dükle ini söylemek mümkündü .
He ne kada Şanski e Ko jinek okazyonel sözcükle i ölü doğmuş,
anlamsız e ge eksiz sözcükle opluluğu ola ak gö se de Aleksand Se geye iç
Puşkin’in meşhu “кюхельбекерно [Küchelbecke gibi, Küchelbecke ’ce]”
sözcüğü, şai in me ne ka ığı anlamsal i ade gücü e честный [dü üs ] – честно
[dü üs çe] ö neğindeki gibi bi sı a kökünden değil de özel bi kişinin soyadı
olan şai in lise a kadaşı Wilhelm Küchelbecke ’den ü e ilen bi za olması
dolayısı ile önem a z e mek edi .86
Bi gün Vasili And eye iç Juko ski, da e edildiği bi akşama
ka ılmadığında, neden gelmediği so usu ka şısında şu yanı ı e i : “E elki gün
midemi bozdum, bi de üze ine Küchelbecke gelince e de kaldım.” Bu yanı
ka şısında kahkahaya boğulan Puşkin doğaçlama ola ak şu dizele i kaleme alı :87
83 Se geye a e İ le a, a.g.e., s. 101.
84 Ce ula, a.g.e., s. 4.
85 Ce ula, a.e., s. 4.
86 Anna Aleksand o na Si o a, S uk u no-seman içeskiye osobennos i okkazionalnıh slo
publi sis ike posledney e i XX – naçala XXI . (na ma e iale gaze ı «Komsomolskaya
p a da»), (Yayımlanmamış dok o a ezi), Nijniy No go od, Nijego odskiy gosuda s ennıy
pedagogiçeskiy uni e si e , 2006, s. 23.
87 Ko nienko, a.g.e., s. 57.
32   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
“Akşam yemeğini azla kaçı dım,
Yako da kapıya bilmeden kili u unca,
Dos la ım,
Hem Küchelbecke a i hem has a düş üm.”
(За ужином объелся я, / Да Яков запер дверь оплошно. / И стало мне,
мои друзья, / И кюхельбекерно и тошно)88
Tüm bu gö üşle in ışığında Se geye a e İ le a’ya gö e neolojizm,
okazyonalizm e po ansiyel sözcük a asında bugüne kada açık bi ilişki
ku ulamamış ı . Bu üç e imi ek bi genel adlandı ma al ında bi leş i mek
mümkün değildi zi a neolojizm bi bi ey a a ından başka bi dilden ödünç
alınmış ya da oluş u ulmuş, sözlük e ye edinmiş, yani dilin bi ü ünü haline
gelmiş i . Pos ansiyel sözcük ge çek e a olmayan ancak bi eyin konuşma
esnasında oluş u abileceği e a olan dil sis eminde po ansiyel gelişim
olanağını yansı an sözcük ü . Okazyonalizm ise bi eyin a olan sözcük ü e me
yön emle ine gö e konuşma esnasında oluş u duğu ya da başka bi dilden ödünç
aldığı, amamen yeni bi biçime, ek se e liğe sahip, somu bi bi ey a a ından
oluş u ulmuş, amamen me ne dayanan e sı a dışılığı, i ade gücüyle dikka
çeken sözcük ü .89
Okazyonel sözcükle konusunda bi başka a aş ı ma alanı ise bu
sözcükle in diğe dille deki eş değe liği e bu dille e yapılan çe i ile de yaşanan
zo luk u . Başka bi dilden ödünç alınan ön ek, son ek b. ekle le ü e ilen ya da
doğ udan alınan okazyonel sözcükle in çe i ile i esnasında yaşanan so unla ,
sözcükle in me inden bağımsız ola ak yo umlanıp anlamlandı ılamamasından
kaynaklanmak adı .
Bi g up öğ enci üze inde yap ığı çalışmasında dil bilimci Anas asia
And eye na H omıh, öğ encile in çoğunun anlamını bilmediği e me inden
bağımsız ola ak yo umlayamadıkla ı okazyonel sözcükle in Rusçaya çe ilmesi
esnasında ansli e asyon e yo um ka a ak anlamlandı ma yön emle ini
benimsedikle ini gözlemlemiş i .90 Bu so unun Rusça okazyonel sözcükle in
Tü kçeye çe ilmesi esnasında da yaşanacağı düşünülebili . Bilindiği üze e he
88 Aleksand Se geye iç Puşkin, Sob aniye soçineniy 10 omah, Mosk a, GİHL, Cil I, 1959,
s. 107.
89 Se geye a e İ le a, a.g.e., s. 102.
90 Anas asia And eye na H omıh, “Okkazionalnıye slo a i udnos i ih pe e oda”, Ak ualnıye
op osı ilologiçeskoy nauki XX eka, Yeka e inbu g, U alskiy Fede alnıy Uni e si e , 2016, s.
199.
RUS EDEBİYATINDA FÜTÜRİZM VE VELİMİR HLEBNİKOV   39
yayımlanması e sembolis F ansız yaza Paul Ve laine’den yap ığı Sözsüz
Romansla [Romansı bez slo ] çe i isinin çıkışına a ihlendi ilebili .101
Gümüş Çağ e iminin Rus edebiya ına an ik çağla dan, Rus kül ü üne de
an ik genle den ak a ıldığını söyleyen ilozo , kül ü bilimci e sana a ihçisi
Vyaçeşla Pa lo iç Şes ako , a ihin bu “me alü jik” ipolojisini bilinen değe li
me alle üze inden inşa e me geleneğinin an ik Yunanla a ai olduğunu öne
sü e . Yine düşünü ün ak a dığına gö e Yunan şai Hesiodos’un al ın, gümüş,
bakı , b onz e kah amanlık çağla ından bahse iğini, Romalı şai O idius’un
ise ne eden çık ığını bilmediği kah amanlık çağını eddede ek ipolojiyi
sadeleş i diğini öğ enmek eyiz.102
Gümüş Çağ e imi özellikle ba ıdaki Sla is le e Rus edebiya a ihçile i
a a ından kullanılı . Bu e imi Rus şii i e edebiya ı için kullanan ilk kişi, şai
e eleş i men Nikolay A deye iç O sup’ u . 1933 yılında bi Pa is gaze esi olan
Sayıla 103 [Çisla]’da Rus Şii inin Gümüş Çağı [Se eb yanıy ek usskoy poezii]
adlı bi makale yayımla . Makalede ka amsal bi çe çe e olmadığı için O sup’u
Gümüş Çağ’ın eo isyeni e ku ucusu ola ak adlandı mak emelsizdi . Çağ
hakkında ku amsal emeli daha çok ilozo Nikolay Aleksand o iç Be dyaye
sağla lakin o da gümüş e al ın çağ e imle inden ziyade XX. yüzyılın başı
için Mane i Rönesans [Duho nıy enessans] e imini kullanı . Bu e imi
kullanması, Rusya’da kül ü el, dini e sana sal bi yeniden doğuşun yaşandığını
bi ne i asdik ede .104
Filolog Nina Vladimi o na Ba ko skaya ise a aş ı macıla ın son
zamanla da Gümüş Çağ e imini kullanmak an im ina e ikle ini söyleye ek
bu me a o ik e imin yanıl ıcı e bulanık bi anlam aşıdığını dile ge i ip XX.
yüzyıl şii inin Puşkin döneminin bi yansıması olmadığını, sana sal anlamda en
az o kada iyi olduğunu öne sü e .105
Çağ hakkında he ne kada bu ü de değişken anımlama e gö üş dile
ge i ilse de o ak olan kanı, dönemin be abe inde ge i diği uhsal uyanış ı .
Be dyaye , XX. yüzyıl Rus kül ü ünü Sembolizm e es e izmin emsil
e iğini söyleye ek Rus Dini Düşüncesi e De im [Russkaya eligioznaya mısl
i e olyu siya] adlı makalesinde Gümüş Çağ’ı şu şekilde anımla :
101 Nikolay Alekseye iç Bogomolo , Vok ug se eb yanogo eka. S a yi i ma e ialı, Mosk a,
No oye li e a u noye oboz eniye, 2010, s. 11.
102 Şes ako , a.g.e., s. 8.
103 1930-1934’lü yılla da Pa is’e göç eden Rus göçmenle e ai edebiya , sana e else e de gisi.
Bkz.: (Çe imiçi) h p://emig an ica. u/i em/chisla-pa izh-1930-1934, 17 Ocak 2023.
104 Şes ako , a.g.e., s. 9.
105 Nina Vladimi o na Ba ko skaya, Poeziya se eb yanogo eka, 3. bs., Yeka e inbu g,
U alskiy gosuda s ennıy pedagogiçeskiy uni e si e , 2010, s.7.

40   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
“Yüzyılın başı Rusya için büyük bi zihinsel e mane i uyanış zamanı
olmuş u . En elek üel bilincin hüküm sü en biçimle inin al ında uzun
sü e bas ı ılan mane i kül ü ün ya a ıcı içgüdüsü uyanmış ı . Biz,
bize has bi else i, sana sal e mis ik önesans yaşıyo uz.”106
Şes ako ’a gö e Gümüş Çağ, he ne kada hayal ü ünü e ge çeklik en
soyu lanmış bi kül ü ola ak gö ülse de bu du um pek de doğ u değildi .
Özellikle Gümüş Çağ döneminde diğe kül ü le ile olan ile işim e e kileşim
üs se iyededi . Rus kül ü ü, müziği, balesi e esmi A upa e Ame ika’da
yılla ca hay anlık uyandı mış, akli edilmiş i . Tam da bu dönemde Rus
kül ü ünde bi çok değişim meydana gelmiş, geleneksel değe le yeniden
yo umlanmış, yeni sana ü le i e s ille i o aya çıkmış ı . Dünyada e ülkede
yaşanmak a olan ça ışmala ın ka şısında güzelliğin e insanlığın dik bi şekilde
ayak a du abildiği, de le in engelle ini ye le bi eden, zo balığın e kö ülüğün
ka şısında güzelliğin sonsuz za e ine dai inancı insanla a aşılayan bi kül ü
ha eke i ola ak insanla ın ha ızasında kalmış ı .107
1890’dan 1920’le in o ala ında dek ülkede sana sal anlamda o aya çıkan
pek çok de im a klı doğ ul ula da ile leyip dünyanın ge i kalanındaki sana
akımla ıyla o ak yönle paylaşsa da Rus kül ü ünün Gümüş Çağ’ı, a ihçi
Paul Bushko i ch’e gö e XIX. yüzyılın Al ın Çağı’na kıyasla dünya çapında
daha az oku e dinleyici ki lesine ulaşabilmiş i . Bunun nedeni ise dönemin en
ye enekli sana çıla ın şai , yani başka bi dile çe ilmesi en zo sana ın us ala ı
olmala ıdı .108
Bununla be abe , 1910 yılında o aya çıkan, solcu sana ola ak anılan e
Rusya’da uzun yılla “Fü ü izm” gibi genel bi e ike le anılan küçük g upla
olmuş u : Te li Bale [Bubno ıy bale ], Gençlik Bi liği [Soyuz molodeji], Eşek
Kuy uğu [Oslinıy h os ] gibi g upla a üye olan Kazimi Male iç, Vladimi
Ta lin, Pa el Filono , Mihail La iono gibi essamla Rus A anga dı ola ak
Ba ı’da ünlenmişle , dünyayı e kilemişle , Ba ılı kül ü a ihçile inin ilgisini
çekmişle di .109
1890’la da olgunluğa e işmiş şai le e essamla , edebiya a Ge çekçile
e Sembolis le , gö sel sana la da ise Sana Dünyası [Mi iskuss a] a klı e
106 Nikolay Aleksand o iç Be dyaye , “Russkaya eligioznaya mısl i e olyu siya”, Ve s ı, Sayı
III, Pa is, Dni, 1928, s. 40.
107 Şes ako , a.g.e., s. 14.
108 Paul Bushko i ch, Rusya’nın Kısa Ta ihi, çe . Mehme Doğan, İs anbul, Boğaziçi
Üni e si esi Yayıne i, 2016, s. 326.
109 Solomon Volko , Büyülü Ko o. Le Tols oy’dan Aleksand Soljeni sin’e XX. Yüzyıl Rus
Kül ü Ta ihi, çe . Sab i Gü ses, İs anbul, Yapı K edi Yayınla ı, 2010, s. 72.
RUS EDEBİYATINDA FÜTÜRİZM VE VELİMİR HLEBNİKOV   41
ka maşık bi yapıyı oluş u mak aydı. 1910’la a gelindiğinde ise yeni dalgala
yayılmaya başladı. Şii de Fü ü izm e Akmeizm akımla ı, Rus balesinde yeni
dans biçimle i e İgo S a inski’nin adikal gö ünen yeni müziği o aya çık ı.
Ressam Vasili Kandinski 1911’e gelindiğinde yalnızca soyu yapı la ü e iyo du,
Pe e bu g’da Kazimi Male iç, meşhu Siyah Ka e [Çyo nıy k ad a ] adlı
ablosunu 1915’ e ya a ı. De im e iç sa aş Rus kül ü ünü de ikiye bölmüş ü.
Şai le in e sana çıla ın çoğu yu dışına göçmüşle di e bi bakıma eski a zla ını
sü dü mek ele di. Bolşe ikle e yakınlık duyanla ise ülkede kalıp daha ka maşık
bi hal almış ı. De imin e yeni düzenin kendi sana sal de imle iyle aynı özü
aşıdığını sa unanla da a dı, daha adikal gö üşle i sa unup mode nizm ile
sosyalis ge çekçiliği bi leş i enle de.110
Se le in özgü leşmesi ile Rus yayıncılık kolu büyük o anda gelişmiş;
yaza la yazdıkla ıyla geçinebilmeye e zenginleşmeye başlamışla dı. 1905’e
gelindiğinde Maksim Go ki, Rusya’nın en çok kazanan yaza ıydı. An on
Pa lo iç Çeho ’un oyunla ı büyük üne ka uşmuş u zi a oyunla ı Mosko a
Sana Tiya osu’nda sahneleniyo du.111
Pe e bu g’un sana o amı Se gey Diyagile ’in önde liği al ında büyük
değişim gös e miş, gö sel sana la konusunda yayın yapan Sana Dünyası
de gisi e opluluğa ai essamla , Gezgincile [Pe ed ijniki] ekolünün eski
essamla ından a klı ola ak köylü yaşan ısını, manza ayı e aydın po ele ini
ele almak an uzaklaşıp daha deko a i iç mekân as i le ine, gö ün üyü e
a zı u gulayan po ele e yönelmiş, Rönesans e XVIII. yüzyıl gibi geçmişin
A upa a zla ına değe e mişle di .112 Aynı adı aşıyan de ginin ilk sayıla ında
g ubun emel gö üşle i ne bi i ade ile beli ilmiş; sana ın bağımsızlığının,
çağdaş kül ü ün so unla ının özellikle sana sal biçemin so unu olduğunun e
sana ın asıl amacının dünyadaki sana ese le ini anıma yolu ile Rus oplumunun
es e ik ze kle inin geliş i ilmesi olduğunun al ı çizilmiş i .113
Sana aleminde bu gelişmele yaşanı ken 1905 de imi ge çekleşi .
De im, sana çe ele i a a ından a klı epkile gö se de sana çıla ın çoğu
a a ından des eklenmez. Zi a sana çıla , de le in daya ığı çeşi li engelle e
ekelle den bunalmış ı . Tols oy’un Di iliş [Vosk eseniye] omanı Rusya’da
yayımlanamaz e eksi makinesiyle çoğal ıla ak öğ encile a asında elden ele
110 Bushko i ch, a.g.e., s. 326.
111 Bushko i ch, a.e., s. 327.
112 Bushko i ch, a.e., s. 329.
113 Ta yana Vale iano na İlyina, İs o iya iskuss . Russkoye i so e skoye iskuss o, Mosk a,
Vısşaya şkola, 1989, s. 247.
42   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
dolaş ı ılı .114 Ancak omanın ilk kez Ni a’da basılmasının a dından bi çok Rus
yayıne i ki abı yayımlamaya başla . Kısa sü e içe isinde yaza ın ana a anında
40’a yakın “Di iliş” baskısı o aya çıka ; F ansa’da ise 1900 yılının içe isinde
omanın am 15 a klı yayıne inden basımı yapılı .
Ressamla ın ile leyişi de hızlı olu . Özellikle Mosko a’da Kübizm e kisi
al ındaki essamla ge çekçi eknik en amamen kopa . Kazimi Male iç
bü ünüyle soyu lamaya yöneli . O aya a ığı Süp ema izm ka amına gö e
sana çı, geome ik şekille le iş gö meli, dünyanın gö ünüşünün a dında saklı
ge çekliğin anah a ına akı olmalıdı .115 Süp ema izmde engi esas alan sana çı,
enkli pigmen in somu maddeselliğini biçim e çizgiyle bi lik e ana i ade a acı
e sana çının malzemesi ola ak anımla .116
1905’ en son ası yaza la a a ından da değişim coşkusuyla geçe . Yeni
nesil yaza la ın en önemlile inden Belıy 1913’ e Pe e bu g adlı omanında,
de im döneminde geçen Pe e bu g’u kaleme alı . Yaza , İki Yüzyılın A asında
[Na ubeje d uh s ole iy] adlı ki abında yüzyıl hakkında şu sözle i kaleme alı :
“Sını çocukla ı olan bizle , bi çok açıdan anlaşılmazız: yüzyılın
ne sonu ne de başıyız, yüzyılla ın uh a meydana gelen sa aşıyız.
Yüzyılla a asındaki makasız […]. […] Bizi ne eskinin ne de yeninin
ölçü le ine gö e açıklayabili siniz.”117
Şai cephesi ise daha aal e ka gacıdı , he sene yeni bi opluluk
ku ulu e mani es o yayımlanı . Bi sü e son a, başlığı içe iğine uygun bi
mani es o yayımlayan Fü ü is le o aya çıka . Toplum Beğenisine Şama
[Poşçyoçina obşçes ennomu kusu] adlı mani es oda Fü ü is le , dünyaya dai
değe lendi mele inde Sembolis le kada ekale ellallığı yapıyo aka yaklaşan
ka gaşaya daha olumlu bi gözle bakıyo la dı. Teknolojiye hay anlık duyuyo ,
eski sana biçimle inin sona e mesini özgü leş i ici bi unsu sayıyo la dı.
Fü ü is le in en önemli emsilcisi şai Mayako ski, sadece sana de imcisi
değil, ge çek haya a da de imciydi. Bolşe ik pa ide çalışmış ı e 1917’den
son a Kızılla ın en ünlü şai sözcüsü olacak ı.118
Öze lemek ge eki se, 1900’le de edebiya , aydın sını ının önemli bi
bölümünü sa malayan e aynı zamanda Nie zsche’nin ahlak dışılığının eşiğine
114 Bushko i ch, a.g.e., s. 330.
115 Bushko i ch, a.e., s. 331.
116 Ana oli Vladimi o iç Rıko , “P oblemı o mı i ma e iala so emennom iskuss e”, Ves nik
SPBGU, Sayı II (III), Sank -Pe e bu g, SPBGU, 2012, s. 116.
117 And ey Belıy, Na ubeje d uh s ole iy, Mosk a, Hudojes ennaya li e a u a, 1989, s. 180.
118 Bushko i ch, a.g.e., s. 331-332.
RUS EDEBİYATINDA FÜTÜRİZM VE VELİMİR HLEBNİKOV   43
gelen yeni bi dinsel bilinç a ayışını yansı mak aydı. Bu dönemde Rus kül ü ü
hem dekadan [ge ilemiş] hem de Rönesans ola ak adlandı ılmak aydı. Çeşi li
yaza la ın yapı la ında Neo- oman izmin izle i açıkça hissediliyo du. Annenski,
B yuso , Balmon , Sologub e diğe dekadanla , kendi dışında hiçbi hede i
olmayan, yalnızca es e ik a ayışla a adanmış, kendi kendine ye en bi sana
ya a ma çabasındaydıla .119
Dekadan edebiya ın önde gelen akımla ından bi i olan Sembolizm akımına
ai Balmon , Sologub e Me ejko ski gibi isimle ge çekle i yansı mak an
kaçına ak oku la ı hayali bi dünyaya sü üklemeye çabalıyo la ; e a la ındaki
dünyanın ge çekçi as i i ye ine kapalı e beli siz sembolle i kullanmayı e cih
ediyo la dı. Sembolis akımın en beli gin özellikle i gizemlilik, bi eysellik,
ka anlık e ça esizce bi ka amsa lık ı. Sembolis le , Akmeis le e Fü ü is le
benze şekilde sana için sana gö üşünü sa unup, Rus edebiya ının ge çekçi e
yüksek üslupla ından kaçınıyo la dı. Böylece, XX. yüzyılın başla ında o aya
çıkan bu dekadan akımla ın bulunduğu dönem, bilindiği üze e edebiya a ihinde
Gümüş Çağ ola ak adlandı ıldı.120
Gümüş Çağ ola ak adlandı ılan dönemde meydana gelen üm bu
gelişmele in ışığında, döneme damgasını u an edebiya akımla ından söz
e mek, akımla ı, sa undukla ı gö üşle i e sana dünyasına ge i dikle i bakış
açıla ı açısından aydalı olacak ı . Bu akımla ın başında, Gümüş Çağ’ın uyanma
a i esinde o aya çıkan e geleneksel edebi biçimle den keskin bi şekilde
ay ıla ak bi eyin kişisel deneyimine ilgi duyan Sembolizm gelmek edi .
Sembolizm
Yunanca σύμβολον [symbolon] sözcüğünden ü eyen sembol,
A is ophanes’in anımına gö e bi a aya gelene kada amamlanamayan bi
bü ünün iki ya ısıdı .121 Nispe en gö eceli sayılabilecek bu anımın yanında
sembol sözcüğü aslen simge e işa e anlamla ını aşımak adı . Se gey İ ano iç
Ojego e Na alya Yulye na Ş edo a’nın hazı lamış olduğu Açıklamalı Rusça
Sözlük’ e [Tolko ıy slo a usskogo yazıka] sembolün anlamı he hangi bi
ka ama, olguya, ik e işa e eden şey ola ak geçe .122 Edebi yapı la a konu olan
119 Vadim Solomono iç Baye ski, İs o iya usskoy li e a u ı XX eka, Mosk a, Yazıki usskoy
kul u ı, 1999, s. 268.
120 Es a Elmacıoğlu, “So ye -Rus Edebiya ının Şekillenme Sü ecine Genel Bi Bakış”, ASEAD,
Cil VI, Sayı I, Anka a, TÜBİTAK ULAKBİM, 2019, s. 85.
121 “Pla on ’Şölen’ Diyaloğu Üze ine Çözümleme”, (Çe imiçi) h ps://medium.com/@em e_
else e01/pla on-şölen-diyaloğu-üze ine-çözümleme-2993 ce53aa, 5 Şuba 2023.
122 Se gey İ ano iç Ojego e Na alya Yulye na Ş edo a, Tolko ıy slo a usskogo yazıka, 4.
bs., Mosk a, RAN, 2009, s. 717.
44   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
sembol ise bilindiği üze e doğ udan gös e mek ye ine anla ılmak is enilen şeyin
işa e le , simgele a acılığıyla anla ılmasıdı .
Edebiya a sembolün aşıdığı anlam hakkında daha ay ın ılı bilgi
edinebilmek için Cassou’nun Sembolizm Sana Ansiklopedisi’nde e diği
açıklamaya bakabili iz:
“Bu sözcük e bi eşim (sen ez) sözcüğünün bi benze ini gö en e
eleş i el bi yo um yapmaksızın sembolün canlı e zengin bi bi eşim
olduğunu düşünen Malla mé özellikle sembolden söz eden kişidi .
[…] Malla mé, şii i, dünyayı be imlemeye yönelik bi gi işim ola ak
değil, aka doğ udan doğ uya şai in uhundan kaynaklanan bi e en
düzenleyici eylem ola ak anlıyo du. […] Malla mé’ye gö e is ia e
(alego i) e sembol çoğu kez ka ış ı ılmış ı , oysa is ia e önceden belli
soyu düşüncele in asa ımıdı ; sembol ise bilinmezden kaynaklanı ,
düşüncenin gizine ya da şai in kendi benliğinin de inlikle inden
dile ge i meye çalış ığı uhsal du uma yöneli . […] Bi imge ya
da bi imgele dizisi, bi sözcük bağlaşımı, bi müzik ınısı, bize
bi düşünceyi sen ezle i se, bu düşünceyi sanki kendi içimizden
doğuyo muşçasına bulgulamamıza olanak sağla sa, yazma sana ında
bi sembol söz konusu olabili .”123
Mü ü e Özlem Pa e ’in Rus Biçimciliği e Şklo ski adlı ki abında
ak a dığı üze e Belıy da 1910 yılında yayımladığı Sembolizm adlı yapı ında ye
alan Kül ü So unsalı [P oblema kul u ı] adlı makalesinde sembol için benze
bi anım e e ek sembolü doğadan alınan e ya a ıcılıkla yeniden şekillendi ilen,
şai in kendi içinde yaşadığı duygula ıyla doğadan aldığı özellikle i bi leş i diği
imge ola ak yo umla .124
Bu imgede işa e ile işa e edilen a asında başlangıç an be i bi kıyas ya da
benze lik bulunu . Puşkin’in şii le inde güneş mu luluğun e se incin; Go ki’nin
yapı la ında ı ına de imin sembolü olu . Bununla bi lik e zaman içe isinde
sembolle in işa e e iği anlamda değişiklikle meydana gelebili . Ö neğin beyaz
gü e cin baş a uysallığın simgesiyken, günümüzde ba ışın simgesidi .125
İlk ola ak 1870-1880’li yılla da F ansa’da o aya çıkan Sembolizm akımı,
baş a A upa ülkele i olmak üze e Rusya’yı da e kisi al ına alı . S éphane
123 Cassou, a.g.e., s. 295.
124 Mü ü e Özlem Pa e , Rus Biçimciliği e Şklo ski, Anka a, T.C. Kül ü e Tu izm
Bakanlığı Yayınla ı, 2004, s. 35.
125 Pa e , a.e., s. 30.

RUS EDEBİYATINDA FÜTÜRİZM VE VELİMİR HLEBNİKOV   45
Malla mé’nin en önemli emsilcisi sayıldığı akımın Rusya’ya e kisi 1890’lı
yılla da başla .
Akımın bağımsız bi edebi akım ola ak ye edinmesi 1880’li yılla ın
o ala ına doğ u Sembolizm adının o aya çıkması e mani es onun
yayımlanmasıyla başla . İnnoken i Fyodo o iç Annenski konu hakkında şunla ı
dile ge i i :
“Paul Bou de, 6 Ağus os 1885 a ihli Le Temps gaze esinde şai le
için Dekadan e imini ilk de a kullanan kişidi . Bi kaç gün son a Jean
Mo éas ise XIX siécle gaze esinde he hangi bi e ike ge ekiyo sa
bu yeni şai le i Sembolis ola ak adlandı manın daha adil olduğunu
beli e ek ka şılık e miş i .”126
Bi yıl son a 18 Eylül 1886 a ihli Le Figa o gaze esinde Mo éas,
Sembolizm Mani es osu’nu yayımla .
F ansız Sembolizmini daha son a gelişen Alman e Rus Sembolizminden
ayı an özellik, else i değil es e ik ilkele in esas alınmasıdı . Öncülle i olan
Roman izmden sana sal kişiliğin bi eysel başkaldı ısını mi as alan Sembolis le ,
bunu sa es e ik alana aşı la . Sembolis le e gö e eğe bi Roman ik üm dünyayı
ka şısına alıyo sa, bi Sembolis bunu kendi iç dünyası e sana sal ze kle ini
sı adan insanın sana sal gö üşle inin ka şısına ala ak sını landı ı . Sembolis le e
gö e sana çının bi eysel iç dünyası, imgele , me a o la , ka şılaş ı mala gibi
geleneksel e asyonel sana sal a açla ile ye e li ka şılığını bulamaz. Bunun için
yeni bi a aca ih iyaç a dı ; bu da semboldü . Sembolis le e gö e sana sal bi
yapı a he şeyin bi anlamı, bi sembolü bulunu ; ablonun enkle i sembolik i ,
müziğin sesi sembolik i , şii in ınısı sembolik i .127
F ansız Sembolis le şii de melodiye e müzikali eye önem e mişle di .
Müzik onla için en önemli sana dalıdı . Sembolis le i imde, ses ek a la ında
şii in müzikali esini gö müşle , yeni biçimle ü e e ek A upa şii ine, önceki şii
ölçüle inden bağımsız, me nin canlı de iniminden doğan, hiçbi dış koşul e
sını landı ma ile bağı olmayan se bes nazım [ e s lib e] ü ünü anı mışla dı .128
Sembolizmin müzik ile de inden bağlan ılı olduğunu Belıy da
sa unmak adı . Sana Dünyası’nın beşinci sayısında yayımlanan Dünya
Algılaması Ola ak Sembolizm [Sim olizm kak mi oponimaniye] adlı
126 Mihail Yu ye iç Lo man e Za a Gi şe na Min s, “Sim olizm”, Russkaya li e a u a XX
eka. Şkolı, nap a leniya, me odı o çeskoy abo ı, ed. Anna Mihaylo na Be ezina, Sank -
Pe e bu g, LOGOS, 2002, s. 13.
127 Lo man e Min s, a.e., s. 13-14.
128 Lo man e Min s, a.e., s. 14.
46   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
makalesinde akımın din e müzik ile olan ilişkisine dikka çeke ek sembolün
he zaman müzikal olduğunu, müziğin sembolden aş ığını, müziğe ya kın
olmayanla ın sembolden anlayamayacağından bahsede .129
Rusya ayağında Cha les Baudelai e, Paul Ve laine, Mau ice Mae e linck,
S éphane Malla mé, Osca Wilde, Hen ik İbsen, F ied ich Nie zsche’nin yanı
sı a Fyodo Mihaylo iç Dos oye ski’nin omanla ı, Fyodo İ ano iç Tyu çe e
A anasi A anasye iç Fe ’in şii le i e Alman edebiya ındaki S u m und D ang130
akımının e kisi al ında gelişen akımın üze inde aynı zamanda Vladimi Se geye iç
Solo yо ’un idealis else esinin de e kisi olmuş u . Bu else eyi benimseyen
Kons an in Dmi iye iç Balmon , Me ejko ski, Zinaida Nikolaye na Gippius,
Fyodo Kuzmiç Sologub, Blok, Belıy, Vyaçesla İ ano iç İ ano Sembolizmin
önde gelen emsilcile inden olu . Daha son a bi inci (yaşlı) e ikinci (genç)
kuşak ola ak ikiye ay ılan g ubun bi inci kuşağında Me ejko ski, B yuso ,
Balmon , Gippius e Sologub bulunu ken ikinci kuşak a Belıy, İ ano , Blok,
İnnoken i Fyodo o iç Annenski e Solo yo ye alı . Sana Dünyası akımın
ilk de gisidi . Daha son a B yuso ’un yayımladığı Te azi [Vesı] (1904-1909)
de ginin ye ini ala ak g ubun ana yayım o ganı olu . Rusya’da İ ano ’un Kule
[Başnya] diye anılan e inde ge çekleş i ilen oplan ıla la şekillenen g ubun
amacı üm iç enlikle iyle yaşamın anlamını a ayıp bulmak, bi eysel e gizemli
de olsa ge çek değe le i elde e mek i .131
Aslında Sembolis le in sözcüğe olan de imci sayılabilecek bakış açıla ı,
Me ejko ski, Gippius, B yuso , Balmon , Nikolay Aleksand o iç Dob olyubo
gibi şai le in imgelemi çok zo layıcı saydıkla ı bi geleneğin boyundu uğundan
ku a mak is emele inde ya a . Belıy bu konuda anıla ında şunla ı yazmak adı :
“Genç Sembolis le i bi leş i en şey, bi o ak p og am, gelecekle ilgili
bi e e değil, ama geçmişin olumsuzlanması e eddi bağlamında bi
o ak ka a , babala ının su a ına ı la ılan bi hayı idi.”132
He ne kada geçmişin olumsuzlanması konusunda hem iki olsala da
edebiya a ihçile i Yu i Mihaylo iç Lo man e Za a G igo ye na Min s’e gö e
Pe e bu glu e Mosko alı bi inci kuşak Sembolis le a asındaki coğ a i sını
129 Pa e , a.g.e., s. 34-35.
130 Fı ına e baskı (Almanca), XVIII. yüzyıl Alman edebiya ında e kisini gös e mekle bi lik e
özünde yüksek duygusallık e oplumun adale sizlikle ine ka şı bi eysel başkaldı ı içe en akım.
Bkz.: “S u m und D ang” (Çe imiçi) h ps://www.me iam-webs e .com/dic iona y/S u m%20
und%20D ang, 8 Şuba 2023.
131 Pa e , a.g.e., s. 31-32.
132 Cassou, a.g.e., s. 169.
RUS EDEBİYATINDA FÜTÜRİZM VE VELİMİR HLEBNİKOV   47
büyük önem aşımak adı . Pe e bu glu mis ikle , B yuso ’un e a ında oplanan
Mosko alı yaza la a ka şı ı la .133
Yaşam algıla ı öznel olan Sembolis le den olan Balmon , Sembolik
Şii Üze ine Temel Sözle [Elemen a nıye slo a o sim oliçeskoy poezii] adlı
makalesinde dünya algılamala ını Ge çekçile le ka şılaş ı a ak Ge çekçile in
he zaman sı adan bi gözlemci olduğunu, Sembolis le in ise he zaman bi e
düşünü olduğunu beli i . Ge çekçile ö esinde hiçbi şey gö emedikle i
somu dünyaya bi dalgaya kapılı gibi kapılmışla dı ; Sembolis le ise eel
ge çekliği eddede le , bu ge çeklik e yalnızca kendi düşle ini gö ü le , yaşama
kendi pence ele inden baka la . Balmon dışında B yuso da Rus Sembolis le
[Russkiye sim olis ı] adlı çalışmasında Sembolizmin amacının imgele
dizisiyle ade a oku u hipno ize e mek, beli li bi uh hali uyandı mak olduğunu,
bilinçle inde ye eden ek eel öz olan kendi yaşadıkla ını dile ge i menin
sana çının gö e i olduğunu beli i .134
Sembolis şai genelde anlaşılı olmak is emez, he kese seslenmez. Oku da
al ıncı hissi uyandı mak, şai inkine eş sezgile i geliş i mek hede i aşını . Yalın,
anlaşılabili , ka anabili olan kimse B yuso ’a gö e sana çı değildi . Sana çı,
e eni algılamanın daha başka, daha mükemmel yolla ını a ayanla için kendi
gizemini aydınlığa ka uş u duğunda gö e ini ye ine ge i i .135
Akımın özellikle inden biçim e içe ik ilişkisine u gu yapan Belıy, a klı
dönemle i ka şılaş ı a ak Roman izmde içe iğin egemen olduğundan e biçimin
içe iği i ade e me a acı ola ak kullanıldığından, Klasisizmde am e sinin,
içe iğin biçimi beli lediğinden bahsede . Belıy’a gö e biçim e içe ik bü ünlüğü
ancak Sembolizmle sağlanabili .136
Bi inci kuşağa özgü bu özellikle den son a o aya çıkan ikinci kuşak,
bi inci kuşağın sahip olduğu ka amsa uh halinden, kendini sını sızca se me
çağ ısından, yaşam ka şısındaki pasi lik en, kendi ku dukla ı düş dünyasına
kapılmak an, ölüm düşüncesinden e e o izme düşkünlük en ay ılıp dini
else eye yönelmiş, olgula ın ge çek özü bilimsel deneyle le değil ö e dünyada
a anmış ı lakin bu gibi amaçla la yüce duygula ın i adesi haline ge i ilen sembol
zamanla hem maddi özünü hem de soyu içe iğini yi i miş, boş bi me a izik
işa e haline gelmiş i .137
133 Lo man e Min s, a.g.e., s. 17.
134 Pa e , a.g.e., s. 32.
135 Pa e , a.e., s. 33.
136 Pa e , a.e., s. 36.
137 Pa e , a.e., s. 37-38.
48   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Cassou’nun ak a dığına gö e akım ola ak Rus Sembolizminin sona e işi
1910 yılında, bi i İ ano ’un, ö eki Blok’un kaleminden çıkan iki makalenin
Apollon de gisinde yayımlanması ile ilişkilidi . İ ano ’un Sembolizmin İlkele i
[Za e ı sim olizma], Rus Sembolizminin dini gö e ini doğ ulamak aydı.
Blok’un Rus Sembolizminin Güncel Du umu Üze ine [O so emennom
sos oyanii usskogo sim olizma] başlıklı yazısı da aynı doğ ul uyadı. Bunun
üze ine bi a ışma çık ı. B yuso , Sembolizmin sana an başka bi şeyle
ilgisinin bulunmadığını e bulunmasını is emediğini ile i sü e ek ka şılık e di.
1905 de imini coşkuyla ka şılayan e 1917 de imiyle sü güne gönde ilen g up
üyele i zamanla ay ı ay ı yapı la e meye başladı. G ubun yayın o ganı olan
Te azi de gisi 1909 yılında kapandı e bazı öykünmecile dışında Sembolizm
Rusya’da 1910 yılında e kisini kaybe i.138
Edebiya bilimcisi Yelena Vladimi o na Ye milo a da Rus Sembolizminin
Teo isi e İmge Dünyası [Teo iya i ob aznıy mi usskogo sim olizma] adlı
çalışmasında Kule’de oplanan g ubun uzun soluklu olmadığını e Te azi
de gisinde ı ınalı e şidde li a ışmala la son bulduğunu beli e ek çok sayıda
a ışmalı makalele e yansıyan ka şılıklı i işme e çekişmele in, akımın emel
ilkele i e gö e le ini gölgede bı ak ığını beli i .139
Akımın üm bu a ihsel gelişimi al ında dil bilimsel çalışmala ı
incelediğimizde, ХХ. yüzyılda Rusya’daki Sembolis ha eke in, dilin gücüne
e daha de in anlam e duygula ı edebi düzeyin ö esinde ak a madaki olüne
büyük önem e diğini söyleyebili iz.
Sembolizm ile şii de biçim e eknik önem kazandığından dil çalışmala ı
a klı bi boyu kazanmış ı . Sembolizmden önce dil yalnızca bilgilendi me işle i
gö ü ken akım ile sözcük, yalnızca anınan bi nesneye, bilinen anlamsal içe iğe
işa e e mez. Sözcük adlandı mak an çok mis ik çağ ışımla uyandı mak, sözün
büyüsü ile başka şekilde dile ge i ilemeyen duygula uyandı mak çağ ısında
olu . Böylece daha önceden bilinen e alışılmış sözcük, deşi e edilmesi
ge eken bi ü mis ik kod ola ak o aya çıka . Bu kodun o aya çıka ılması
için şai a a ından kullanılan imge, sözcük, i m, ölçü, ses uyumu, me a o la
incelenebili .140
Sonuç ola ak, XX. yüzyılın başla ında Rusya’daki Sembolis edebiya
ha eke i, insan deneyiminin uhani e mis ik yönle inin keş ine yap ığı u guyu
yansı an bi dizi yeni me a o ik sözcük oluşumuna [neoloji] yol açmış ı . Bu
138 Cassou, a.g.e., s. 169.
139 Yelena Vladimi o na Ye milo a, Teo iya i ob aznıy mi usskogo sim olizma, Mosk a,
Nauka, 1989, s. 12.
140 Pa e , a.g.e., s. 34.
RUS EDEBİYATINDA FÜTÜRİZM VE VELİMİR HLEBNİKOV   55
V. Ruhunun mız akla ını Dünya’nın dö bi yanına gönde en di eksiyondaki
adama ilahile okuyo uz.
VI. Şai kendini gay e keşlik, gö kem e bonkö lükle üke meli, üke meli
ki emel öğele in he esli, ha lı a eşini üze ine çekebilsin.
VII. Mücadele yoksa güzellik de yok u . Saldı gan olmayan hiçbi yapı ,
başyapı me ebesine yükselemez. Şii , bilinmez güçle e ka şı şidde li bi saldı ı
gibi yazılmalı, o şidde li güç, insanı bi kin e bi ik düşü ene kada saldı ı
du mamalıdı .
VIII. Yüzyılla ın son kalesinde du uyo uz! Amacımız İmkânsız’ın gizemli
kapıla ını ye le bi e mekse, o halde neden geçmişe bakalım? Zaman e Mekân
dün ölmüş ü . Sonsuz e he ye de me cu hızı ya a an bizle , çok an mu lak a
yaşamaya başladık bile.
IX. Sa aşı, dünyanın ek emizlik olanağı olan sa aşı, mili a izmi,
a anse e liği, özgü lük sa aşçıla ının yıkıcı eylemle ini e ölmeye değe güzel
idealle i yücel en bizle , kadınla ı ho gö üyo uz.
X. Müzele i, kü üphanele i e he ü lü akademiyi yıka ak, ahlakçılık,
eminizm e he ü lü ı sa çı e işle selci ap allıkla mücadele edeceğiz.
XI. Çalışmakla, hazla e ayaklanmayla heyecanlanan büyük ki lele
için şa kıla söyleyeceğiz; mode n başken le de de imin çok enkli e çok
sesli dalgala ının; cephanelikle in e e sanele in şidde li elek ik ışığıyla
meh aplana ak pa lamış gece ö kesinin; dumanla saçan yılanla ı yu an açgözlü
en is asyonla ının; bulu la üze inde dumanla ıyla asılı du an ab ikala ın; de
jimnas ikçile gibi nehi le i bi ucundan bi ucuna bi leş i en, güneş e bıçakla
gibi pa ıldayan köp üle in; u ku koklayan se ü enci apu la ın; eke lekle i
ayla ı üple le gemlenmiş de çe ik a la gibi dö en i i lokomo i le in;
pe anele i üzgâ da bay akla gibi, ezahü a yapan kalabalıkla gibi ses çıka an
uçakla ın za i uçuşla ının şa kısını söyleyeceğiz.
Şidde li başkaldı ımızı dile ge i en bu mani es oyu İ alya’dan dünyaya
duyu uyo uz. Bununla bi lik e biz, bugün, Fü ü izmi ku duğumuzu ilan ediyo ,
op akla ımızı, p o esö le in, a keologla ın, cice oni’le in e an ika uzmanla ın
kokuşmuş kang eninden ku a mayı is iyo uz. İ alya a ık elden düşmele i
paza lamak an ku ulmalı. İ alya’yı onu meza lıkla gibi kaplayan sayısız
müzeden ku a mak is iyo uz. Müzele : meza lıkla ! […]163 Mani es odan da
anlaşılacağı üze e oplumda a olan üm o o i e , kül ü el e e ik değe le e son
e me is eği Fü ü is le in bi leş iği o ak nok a olmuş u .
163 Ahu An men, 20. Yüzyıl Ba ı Sana ında Akımla , 3. bs., İs anbul, Sel Yayıncılık, 2013, s.
73-74.

56   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Bununla be abe , Fü ü izmin bu iddialı söylemine ka şın Ahu An men’in
beli iği üze e sana mani es ola ında yeni bi dünya için yeni bi sana öne mesi
ye alan akım hiçbi zaman am anlamıyla a i edilememiş i . Geçmişin sana ıyla
üm bağla ın kopa ılmak is enmesine ka şın ye ine ne konulacağı o kada açık
değildi .164
1910’da yayımlanan e Rus Fü ü izminin başlangıcı ola ak ni elendi ilen
Ya gıçla Kapanı I’in a dından akımın ilkele inin açıklandığı, 1912’de Kübo-
Fü ü is [Gileya] üyele inden Hlebniko , Bu lyuk, K uçyonıh e Mayako ski
a a ından imzalanan en önemli mani es o Toplum Beğenisine Şama
[Poşçyoçina obşçes ennomu kusu] yayımlanı . Mani es oda akademinin e
Puşkin’in dilinin hiye ogli le den daha anlaşılmaz olduğu; Puşkin, Dos oye ski,
Tols oy e diğe le ini çağdaşlığın gemisinden a mak ge ek iği beli ili . Olumsuz
gö üşle ini sadece klasik ese le le sını lamazla ; şama ı babala ı sayılabilecek
öncülle inin yanında çağdaşla ı olan Go ki, Aleksand İ ano iç Kup in, Blok,
Sologub, Aleksey Miyahlo iç Remizo , A kadi Timo eye iç A e çenko, İ an
Alekseye iç Bunin e diğe le ine de hiçbi ay ım yapmadan indi e ek konu
hakkındaki gö üşle ini şu şekilde dile ge i i le : “İlk aşkını unu amayan son
aşkını anıyamaz.”165
Kamenski de edebiya a ya a ıkla ı bu yeni çağın emelini g ani aşla la
bezedikle ini söyleye ek Ya gıçla Kapanı I hakkındaki yo umla ını e üze inde
ka a kıldıkla ı maddele i şöyle açıkla :
I. Eski yazım ku alla ını yok e mek, bık ı an ять e ъ [se leş i me
işa e i]’ni ı la ıp a mak;
II. Baskıla ı dai ele deki ucuz du a kâğı la ının a kasına yapmak
[gös e işli bu ju a yayınla ına ka şı p o es o ola ak];
III. Yoksul dai ele den du a kâğıdı desenle i seçmek e bu desenle i bi
süs ola ak say anın sol a a ında emiz bı akmak; [...]
VII. Ki abın çıkışı ile he kese ulaşmak e elimizde Ya gıçla Kapanı I’den
pa çala okuya ak geleceğin insanının gelişi hakkında p opaganda yapmak.166
Va olan üm düzeni eddeden g up Rusya’da Sembolizm ile de sa aş
halindedi . Sembolis le in gizemli, mis ik, else i e sembolik sözcükle ine ka şı
sözcüğün bağımsızlığını sa una ak onu kendine özgü bi olgu ola ak ele alı la .
164 An men, a.e., s. 66.
165 Vladimi Nikolaye iç Al onso , “Poe ika usskogo u u izma”, Russkaya li e a u a XX
eka. Şkolı, nap a leniya, me odı o çeskoy abo ı, ed. Anna Mihaylo na Be ezina, Sank -
Pe e bu g, LOGOS, 2002, s. 63.
166 Galina Mihaylo a, Ranniy u u izm, Vilnius, Vilniaus Uni e si e o Leidykla, 2017, s. 10.
RUS EDEBİYATINDA FÜTÜRİZM VE VELİMİR HLEBNİKOV   57
Bu bağlamda biçimi de içe iğin üze inde u a ak biçimin içe iği beli lediğini
beli i le .167 Rus şii inde hiç denenmemiş yenilikle i sa unan e bunla ı şii e
uygulayan bi akım olan Fü ü izm, Sembolizmden a klı ola ak şii deki dilin
önemini akılö esi dil e sal sözcük ku amla ıyla ele alı , dil olgula ının iç
dinamiğine dikka çeke .168 Rus Fü ü izmini beli gin kılan bi diğe özellik de
akımın, İ alya’da ek bi adamın lide liği – Ma ine i’nin – al ındayken bi bi iyle
daimi bi edebi sa aşın içinde olan Rusya’da he e ojen bi yapıda oluşmasıdı .169
1913’ e K uçyonıh e Hlebniko a a ından Sal Sözcük [Slo o kak
ako oye] adlı bildi i kaleme alını . Bildi ide dil bilgisinin sını la ına e gündelik
düşünce kalıbına bağlı olmaksızın yeni bi şii dilinin ya a ılması ge ek iği
u gulanı . Ha a K uçyonıh a a ından akılö esi dil ile yazılan meşhu Dı bul
şçıl adlı şii in Puşkin’in üm şii le inden daha çok ulusallık içe diği beli ili .170
Дыр бул щыл Dı bul şçıl
убеш щур ubeş şçu
скум skum
вы со бу ı so bu
р л эз e el ez171
Şii de gö üldüğü üze e geleneksel şii biçiminden azgeçiş dâhil akılö esi
dil sayesinde sadece sesle in uyumu ile daha e kili bi i ade gücü yakalandığı
düşünülmek edi . Şai , üç şii den oluşan de lemenin başında şu açıklamaya
ye e mek edi : “Kendi dille inde yazılan bu üç şii diğe le inden aklıdı .
Sözle inin beli li bi anlamı yok u .”172 Şii le inde g a ik e sembolle e ye
e en, aynı şii de a klı pun ola kullanan Fü ü is le in biçimde gö sel bi e ki
uyandı mak is edikle i söylenebili .173 Hlebniko ’a gö e sal sözcüğün gündelik
yaşamın e bu yaşamın ge i diği aydala ın dışında olması, kendi değe ini,
anlamını ih i a eden bi sözcük olması sayesinde seman ik gönde geden, dilin
e ki alanından sıy ılmış, sa sese ya da g a iğe dönüşmüş Fü ü is sözcük,
167 Pa e , a.g.e., s. 46.
168 Pa e , a.e., s. 52.
169 Anna Law on e Eagle He be , Russian Fu u ism h ough I s Mani es oes, New Yo k,
Co nell Uni e si y P ess, 1988, s. 11.
170 Za a Gi şe na Min s, Poe ika usskogo sim olizma, Sank -Pe e bu g, İskuss o-SPB, 2004,
s. 381.
171 Aleksey Yeliseye iç K uçyonıh, Pomada, Mosk a, G.L. Kuzmin e S.D. Dolinski Yayıne i,
1913, s. 12.
172 K uçyonıh, a.e., s. 12.
173 Pa e , a.g.e., s. 53.
58   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Fü ü is le a a ından duygusal e sezgisel ola ak bağlam a a ından öne sü ülen
anlam dolu bi konuşma ola ak algılanmış ı .174
Şai e edebiya eleş i meni Vladisla Feli siano iç Hodase iç’e gö e
opluluk üyele inin gös e dikle i çabala o onom, bi eysel, kendi i adele i
ile “kendini oluş u an” bi biçimin o aya çıkmasına neden olsa da bu u um
anlamsal ilkele in dışında sözcük oluşumla ına sebep olmuş u . K uçyonıh’ın
babası sayıldığı akılö esi dil ile yazmaya başlayan Fü ü is le , bi bi inden hiçbi
a kı olmayan anlamsız ses oluşumla ı ya a mış ı . Ha a meşhu dı bul şçıl’dan
son a öz i iba i ile yazacak bi şey kalmamış ı. Bundan son a yazılan he şey
bi e ek a olacak ı.175
Rus Mode nizm a ihçisi e şai Vladimi Fyodo o iç Ma ko da şii in
önce, Rusçayı ya da Uk aynacayı anımsa an ha eke li ek heceli sözcükle le
başladığını, son a da madağın e kaba saba bi sözcüğün geldiğini, son a sanki
bi sözcüğün pa çasıymış gibi bi sesin geldiğini, son iki sa ı ın hecele den
e ay ı ha le den oluş uğunu e kulağa Rusça gelmeyen bi heceyle ga ip bi
şekilde sonlandığını beli mek edi .176
Fü ü is le için akılö esi dil, anlamdan yoksun bi dil değildi . Aksine,
akılö esi dilin ya dımıyla, genel kabul gö müş man ık e dil a a ından
silinip bozulan en de in, e ensel insani anlamla ı i ade e menin mümkün
olduğuna inanıyo la dı. Akılö esi sözcükle i oluş u ma yön emle inden bi i,
Hlebniko ’un, akılö esi sözcükle i genel kabul gö müş sözcükle kullana ak
açıkladığı aşağıdaki şii ö neğinde gö ülmek edi .177 Filolog Maksim İlyiç Şapi
E ken Dönem Hlebniko ’da Ses Sembolizmi Hakkında [O z ukosim olizme
u annego Hlebniko a] başlıklı makalesinde sol a a a akılö esi sözcüğün, sağ
a a a da onun “man ıklı” çe i isinin ye aldığı bu şii i iki dilli bi sözlük ola ak
ni elemek e; sol e sağ a a aki pa alellik hissinin oku u “ u alde” be imlenen
yüzün yaşamını içe en bi ü ahengi a amaya i iğini beli mek edi .178
Бобэоби пелись губы,/ Вээоми пелись взоры,/ Пиээо пелись брови,/
Лиэээй – пелся облик,/ Гзи-гзи-гээо пелась цепь./ Так на холсте
каких-то соответствий./Вне протяжения жило Лицо.179
174 Mihaylo a, a.g.e., s. 229.
175 Vladisla Feli siano iç Hodase iç, Sob aniye soçineniy çe ı yoh omah, Cil II, Mosk a,
SOGLASİYE, 1996, s. 160.
176 “Dı bul şçıl kon eks e epohi” (Çe imiçi) h ps:// k.com/@dy bulshshyl-n-a-bogomolo -
dy -bul-schyl- -kon eks e-epohi, 22 Ma 2023.
177 Min s, a.g.e., s. 381.
178 Maksim İlyiç Şapi , “O z ukosim olizme u annego Hlebniko a”, Kul u a usskogo
mode nizma, Sayı I, Mosk a, O ien al Li e a u e Publishe s, 1993, s. 299.
179 Hlebniko , Sob aniye soçinenii şes i omah, Cil I, s. 198.
RUS EDEBİYATINDA FÜTÜRİZM VE VELİMİR HLEBNİKOV   59
Bobeobi ö ü dudakla ,/ Veeomi ö ü bakışla ,/ Pieeo ö ü kaşla ,/
Lieeey ö ü su a ,/ Gzi-gzi-geeo ö ü zinci ./ İş e böyle bi yazışma
u alinde/ Uzamın ö esinde, yaşamak aydı Yüz.
Bu şii inde Hlebniko ’un esme oldukça azla önem e diği söylenebili .
Konu hakkında şai : “A ık sözcüğün, esmin a dına özgü ce geçmesini is iyo uz”
de .180 Ya a ıcılığı boyunca po e, peyzaj, na ü mo gibi gö sel sana ü le ini
andı an şii yapıla ı ku an şai bu şii de, bi yüzü, özel yo umlama e enk
sözlüğü ge ek i en uzanımın dışında as i e meye çalışı . Açlık [Golod] e Volga
[Volga] adlı şii le inde de 1921’de Volga bölgesinde yaşanan ajediyi po e e
peyzaj unsu la ını bi leş i e ek anla ı .181Şii e döndüğümüzde Hlebniko ’un ses
unsu la ından bolca ya a landığı gö ülebili . Бобэоби sözcüğündeki б ha i ünlü
ha le ile bi leş i ile ek ela uz edilebili hale ge i ilmiş i . Hlebniko , б ha ini
kı mızı enk ile bağdaş ı dığından – muh emelen губы [dudakla ] sözcüğündeki
б ha i yüzünden – Rusçadaki kı mızı sözcüğü ye ine бобэоби bu ada kı mızı
anlamını aşı .182 Bu du umda enk psikolojisine183 gö e heyecan e ici, sıcak,
ak i , ene jik duygula uyandı an kı mızı enk ile ses unsu la ının bi leş i ildiği
şii de çok ka manlı bi ahengin ya a ıldığı söylenebili . Вээоми sözcüğündeki
в ha i голубой [ma i]; пиээо sözcüğündeki п ha i чёрный [siyah]; лиэээй
sözcüğündeki л ha i белый [beyaz]; yüzdeki zinci de [цепь] dişle i emsil
e mek edi . Hlebniko ’un hazı lamış olduğu e adına Ses Kaydı [Z ukopis]
dediği küçük sözlüğe gö e yine м ha i laci e , г ha i sa ı, з ha i al ınsı, к
ha i gök ma isi, н ha i soluk kı mızı, в ha i yeşil, с ha i g i enge denk
gelmek edi .184 Böylece şai , me ni enk e ses çağ ışımla ı e a ında ku muş
olu .
Fü ü izmin bi diğe önemli mani es osu, 1913’ e Yelena Gen iho na
Gu o, Mayako ski, Hlebniko , Li şi s, K uçyonıh e Bu lyuk ka deşle
a a ından imzalanıp yayımlanan Ya gıçla Kapanı II [Sadok sudey II]’di . Bu
mani es oda da ya a ıcılığın ilkele i yeniden düzenlene ek sözcük ku gusunu
180 Vyaçesla İ ano iç İ ano , İzb annıye udı po semio ike i is o ii kul u ı, Cil II, Mosk a,
Yazıki usskoy kul u ı, 2000, s. 375.
181 Al onso , a.g.e., s. 105.
182 “Velimi Khlebniko – Pionee o T ans-Sense Language” (Çe imiçi) h ps://blogs.bl.uk/
eu opean/2014/12/ elimi -khlebniko -pionee -o - ans-sense-language.h ml, 26 Ma 2023.
183 Bo is Alekseye iç Bazıma’nın hazı lamış olduğu enk psikolojisine gö e kı mızı enk
heyecan e ici, sıcak, ak i , ene jik, nü uz eden, o ganizmanın üm işle le ini e kin hale ge i en
bi enk olmakla bi lik e kısa sü eli bakıldığında kas kasılmasına, ansiyon yükselmesine e ne es
alış e işinde hızlanmaya sebep olabili . Bkz.: Bo is Alekseye iç Bazıma, Psihologiya s e a.
Teo iya i p ak ika, Mosk a, Reç, 2005, s. 38.
184 Şapi , a.g.e., s. 300.
60   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
e imlâsını, dil bilgisi ku alla ına uygunluk an çıka ıp söz dizimi ku alla ını
yık ıkla ını beli i le . Sözcükle e one ik özelliğine gö e anlam e meye,
Rusçadaki ön ek e son ekle in önemine değinili . Doğ u yazım ku alla ı
eddedili .185 Sözcükle in içe ikle ini one ik özellikle ine gö e e dikle ini
söyleye ek sözcüğü düşüncenin oluş u madığını, düşünceyi doğu duğunu
beli i le .186 İsimle i sadece sı a la değil, diğe konuşma ü le i, ha le e
sayıla ile ka ak e ize e ikle inden ünlü ha le i zaman e mekân; ünsüz ha le i
enk, ses e koku ola ak algıladıkla ından bahsede le .187 Sesli ha le i zaman e
mekân, sessiz ha le i ise enk, ses e koku ola ak gö dükle inden, nok alama
işa e le ini kaldı dıkla ından, el yazısının şii de ilham kaynağı olduğundan,
bu sebeple Mosko a’da el yazması ki apla yayımladıkla ından, sonuç ola ak
şöh e i küçümsedikle inden e yeni yaşamın yeni insanla ı oldukla ından
bahsede le .188
Akımın İ alya e Rusya’daki ayakla ı ideolojik ola ak bi bi le ine zı
olmakla bi lik e şii e olan bakış açıla ında da a klılıkla me cu u . Şai le in
yöneldiği neoloji e Sla yanizmin yanında – Hlebniko kendile ini bu sebeple
Fü ü is le ye ine geleceğin insanı [bude lyane]189 ola ak adlandı mayı e cih
ede – Rus Fü ü izminde o aya a ılan akılö esi dil190 [zaumnıy yazık] bu
kapsamda önem a z e mek edi . Özellikle Hlebniko e K uçyonıh a a ından
bilinçli bi şekilde anlamsızlaş ı ılmış, sana sal bi dil ola ak kabul gö en
akılö esi dil ile dili kabul edilmiş şablonla dan ku a mak amaçlanı . K uçyonıh’a
gö e sana çının coşkusunu dile ge i mede bilinen dil ye e li değildi .191 Yine
Hlebniko a a ından ya a ılan yıldız dilini [z yozdnıy yazık] akılö esi dilden
[Бобэоби şii i gibi] ayı mak ge ekse de Hlebniko bu iki e imi eş anlamlı
ola ak da kullanmış ı .192
185 Pa e , a.g.e., s. 45.
186 Al onso , a.g.e., s. 63.
187 Ve a Nikolaye na Te yohina, Russkiy u u izm, Sank Pe e bu g, Polig a , 2009, s. 67-68.
188 Law on e He be , a.g.e., s. 54.
189 Hlebniko , akılö esi dil [zaumnıy yazık] bağlamında, bu sapkın akıma ka ılan şai le için
geleceğin insanı, bude lyane e imini ya a mış ancak 1913’ e basının onla ı İ alyan Fü ü izminin
bi uzan ısı ola ak gö üp yakış ı dığı Fü ü is e imini de kabul e miş i . Bkz.: Ma cus Mülle ,
“Rus A anga dı e Kübo-Fü ü izm”, Rus A anga dı. Sana e Tasa ımla Geleceği Düşlemek,
İs anbul, Sabancı Üni e si esi Sakıp Sabancı Müzesi, 2018, s. 78.
190 Rus Fü ü is le in öne sü düğü anlamı ile ses öykünmesine, gelişigüzel ses bileşmele ine
e man ığa aykı ı sözcük dönüşümle ine dayalı deneysel şii sel dil. Bkz.: “Zaum” (Çe imiçi)
h ps:// u.wik iona y.o g/wiki/заумь, 8 Ma 2023.
191 Pa e , a.g.e., s. 47.
192 Vik o Pe o iç G igo ye , Oçe ki is o ii yazıka usskoy poezii XX eka, Mosk a, Nauka,
1990, s. 130.

RUS EDEBİYATINDA FÜTÜRİZM VE VELİMİR HLEBNİKOV   61
Bu husus a önemli bi nok a, Hlebniko ’un söz ka şısındaki, sözcük
ka şısındaki, dilsel yapı ka şısındaki bazı u umla ının Rus olklo una çok yakın
olmasıdı .193 Bu sebepledi ki şai , ü e miş olduğu sözcükle in kökle ini Eski
Kilise Sla casından seçmiş i .
Rus Fü ü izmini İ alyan Fü ü izminden ayı an e günümüzde bile hala
a ışma konusu olan zaum [akılö esilik] sözcüğünün köküne bak ığımızda
zekâ, akıl anlamına gelen ум e Замоскворечье [Mosko a Neh i’nin ö esi,
a dı] ö neğindeki gibi opoğ a ik ola ak ö esinde, a dında anlamına gelen за
ön eki ile oluş u ulan bi neoloji olduğu gö ülebili . He ne kada bu ön ek ile
oluş u ulan sözcükle aslında somu , opoğ a ik bi adlandı maya işa e e se de
ya da he hangi bi iile ön ek ola ak gelip bi ha eke in başlangıcına işa e e se
de zekâ, akıl, man ık gibi soyu bi ka amın önüne geldiğinde sını la ı beli siz
e a ışmaya açık bi ka am haline geli .194 Bu sebeple, zengin sesle den
oluşan ancak geleneksel anlamdan yoksun olan akılö esi dil, dil bilgisi e söz
diziminden ziyade eone ik analoji e i m duygusu ile ya a ılmış ı . Böylelikle
oku un, ile ilen mesajı algılayabilmesi için man ık an sezgiye doğ u kendi
zihinsel id akini yeniden yapılandı ması ge ekmek edi .195 Yani akılö esi
dil, biçimin anlamla değil, am e sine anlamın biçim ile olan sa aşı ola ak
yo umlanabili .196
1913’ e sözün kendi a oluşunu ilan ede ek man ıkla e emsiliye le hiçbi
ilişkisi olmayan bu sını sız akılö esi dili o aya a an K uçyonıh, konu hakkında
şunla ı söyle :
“Düşünce e konuşma, esinlenmiş bi insanın duygula ına ayak
uydu amaz, dolayısıyla sana çı kendini yalnızca o ak dille
(ka amla la) değil, ama aynı zamanda kişisel bi şekilde (bi ey
ola ak ya a ıcı) e kesin bi anlamı olmayan (donmuş olmayan) bi
dille, akılö esi bi dille i ade e mek e özgü dü .”197
193 Mehme Ri a , XX. Yüzyılda Dilbilim e Gös e gebilim Ku amla ı. 2. Temel Me inle ,
İs anbul, Yapı K edi Yayınla ı, 2013, s. 51.
194 Ge ald Janecek, The T ans a ional Poe y o Russian Fu u ism, San Diego, San Diego
Uni e si y P ess, 1996, s. 1-2.
195 Law on e He be , a.g.e., s. 13.
196 Kseniya Dubiel, P oblema i ma eo ii i poe içeskoy p ak ike usskogo i uk ainskogo
u u izma, (Yayımlanmamış dok o a ezi), K ako , Yagellonskiy uni e si e , 2020, s. 106.
197 Mülle , a.g.e., s. 78.
62   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Hlebniko da akılö esi dilin emb iyo halinde bi dünya dili olduğunu,
sadece bu dilin insanla ı bi leş i ebileceğini; akıllı dille in insanla ı ay ış ı dığını
dile ge i e ek bu dili aklın sını la ının ö esinde a olan bi dil ola ak anımla .198
Hlebniko e K uçyonıh gibi isimle in dışında çocuk dili üze ine dayalı
akılö esi bi dil ya a an Gu o e şii le inde sözcükle le oynaya ak yenile ini
ü e en Kamenski ye alı . Ö neğin ha acılığın, uçuş mo i inin önemli ol
oynadığı Улетан [Ule an] adlı şii inde Kamenski, летать [uçmak] iilinin
kökünden dokuz ane isim [летайность, летимость, летан, летокеан], sı a
[леткий, летивый, летинный] e za [летисто, летайно] ü e i . Bunla ın
yanı sı a yine uçuşu anımsa ması açısından крыло [kana ] sözcüğünden sekiz
ane isim [раскрыленность, крылованиях], iil [укрылят, крыловать], za
[крылисто], sı a [окрыленные], za - iil [укрыляя, крыловая] ü e i .
Sözcük seçimle inden e oyunla ından da gö üldüğü üze e me nin me o-
i mik o ganizasyonu, ade a bi uçağın ha eke ini – hızın a masını e azalmasını,
yükselişini e alçalışını – canlandı ıyo gibidi .199
Bunun dışında sözcükle i bi leş i e ek ek sözcük en oluşan, Rusça iil
çekimle inde dişil cins ay ımının e nok alama işa e le inin göze ilmediği
Горастояль / наберегонебе_ / наберегонебе_ / горастоял ya da ilk sözcükle
ikinci sözcüğü o adaki ha ile bi leş i diği РыбаКидали / сетИЗладок_ /
сетИЗладок_ / РыбаКидали sözcükle i Pa e ’e gö e Ya gıçla Kapanı II’deki
maddele e amamen uygun ö nekle di .200 Ö nekle üze inden gö üldüğü gibi
Hlebniko ’un, o aya a mış olduğu bu akılö esi ka amla yeni sözcükle üze inde
oynamala ı için diğe şai le e de ilham kaynağı olduğunu söyleyebili iz.
Rus Fü ü is ha eke i bi leş i en bi me kez olmamakla bi lik e aaliye
gös e en dö a klı g up bulunmak adı . Bunla :
I. Pe e bu g Müjdecisi [Pe e bu gskiy glaşa ay] Yayıne i e a ında
oplanan e ya a ıcılıkla ıyla Se e yanin, İ an Vasilye iç İgna ye , Kons an in
Kons an ino iç Olimpo e Vasili İ ano iç Gnedo gibi Akmeis le e yakın
du an Pe e bu glu Ego-Fü ü is le ;
II. Kendile ini yayıne inin de adı olan Şii in A a Ka ı [Mezonin poezii]
ola ak adlandı an e Vadim Gab iele iç Şe şene iç, Le Vasilye iç Zak,
198 Al onso , a.g.e., s. 101.
199 “Pya s iho o eniy i poem Vasiliya Kamenskogo s kommen a iyami”, (Çe imiçi) h ps://
p osodia. u/ca alog/s ikhi/pya -s ikho o eniy-i-poem- asiliya-kamenskogo-s-kommen a iyami/,
16 Ma 2023.
200 Mü ü e Özlem Pa e , “Rus Edebiya ında Fü ü izm”, Anka a Üni e si esi Dil e Ta-
ih-Coğ a ya Fakül esi De gisi, Sayı XLII, Anka a, 2002, s. 57.
RUS EDEBİYATINDA FÜTÜRİZM VE VELİMİR HLEBNİKOV   63
Kons an in A is a ho iç Bolşako e Ryu ik İ ne (Mihail Aleksand o iç
Ko alyo ), Bo is And eye iç La ene gibi isimle den oluşan Mosko alı Ego-
Fü ü is le ;
III. 1913’ e Mosko a’da o aya çıkan, Fü ü is oluşumla a asında beli gin
bi ye e sahip olan e Pas e nak, Nikolay Nikolaye iç Aseye , Se gey Pa lo iç
Bob o e İ an Aleksand o iç Aksyono gibi isimle den oluşan Mosko alı
opluluk San i üj [Tsen i uga];
IV. En e kili e ü e ken g up olan, adını K uçyonıh, Bu lyuk ka deşle ,
Hlebniko , Mayako ski, Vasili Vasilye iç Kamenski, Benedik Kons an ino iç
Li şi s, Gu o gibi şai le in de ziya e e meyi se dikle i Ta ida Gube niyası’nın
eski adından alan Gileya [Kübo-Fü ü is le ].201
G ubun emel aldığı ilkele ise şu şekilde sı alanabili : I. Söz dizimini
e e imolojiyi pa çalayan, a olan dile yönelik uzlaşmacı olmayan ne e ; II.
Sözcük dağa cığının genişle ilmesi e zenginleş i ilmesi; III. Şii ku alla ının
yıkımı e yeni bi şii ölçüsünün ku uluşu.202
Bu bağlamda Hodase iç’in, Fü ü is le in e imolojiyi yıkmasına yönelik
gö üşle i kayda değe di . Hodase iç’e gö e a olmayan kökle den yeni
sözcükle ya a mak gülünç ü zi a bu sözcükle bizde he hangi bi izlenim
ya a maz, sözcüğün uhunu, anlamını ih i a e mez. Bu ada Fü ü izm, şii in
anlam ih i a e mek zo unda olmadığını söyleye ek ka şı çıkabili zi a esim
nasıl enk sana ı, müzik ses sana ıysa, şii de sözcük sana ıdı .203
Sana a ihçisi John Ellis Bowl , Rus A anga Sana ı. Ku am e
Eleş i i [Russian A o he A an -Ga de. Theo y and C i icism] adlı ki abında
1909’da Rusya’da yayımlanan Ma ine i’nin Fü ü is Mani es osu’nun e
İ alyan Fü ü izminin Rus sana çıla a a ından özgü bi şekilde yo umlandığını,
emelde ise Rus e İ alyan Fü ü izminin dinamizm e mekanik ha eke konsep ini
paylaş ığını beli i .204
Bu açıdan sana la e essamla la da iç içe olan opluluk o ak çalışmala
yü ü ü . Ö neğin Hlebniko ’un Rya ! Eldi enle ! [Rya ! Pe ça ki!] e Kıs ak
Sü ü [Moloko kobıli s] gibi Fü ü is ki apla ının illüs asyonla ı dönemin
201 Ye im Solomono iç Rogo e , Russkaya li e a u a XX eka, 2. bs., Sank Pe e bu g – Mos-
k a, Saga – Fo um, 2011, s. 97.
202 Hodase iç, a.g.e, Cil I, s. 426.
203 Hodase iç, a.e., s. 427.
204 John Ellis Bowl , Russian A o he A an -Ga de. Theo y and C i icism, Lond a, Thames
& Hudson, 2017, s. 27.
64   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
essamla ı D. Bu liuk, Kazimi Male iç, A. Eks e gibi essamla a a ından
yapılı .205
Hem de imden önce hem de son a Rus Fü ü izminde Ma ine i
Fü ü izmini a amak boşunadı . Ma ine i ile ilişkili olmamala ı bi yana, açık
açık ona ka şıdı la . Öyle ki 1913’ e şai le onu p o es o e ikle i bi gös e i
düzenle le . Ma ine i Mussolini ile lö ede ken Rus Fü ü is le i Bolşe ikle i
des eklemek edi .206 İki a a akılö esi dil konusunda da zı gö üşle paylaşı .
Ma ine i, Rusya’yı ziya e inde akılö esi dilin, kendi özgü leş i ilmiş sözcük
ka amının bi Rus kopyası olduğunu beli i ; Li şi s ise akılö esi dilin opyekûn
a klı bi ka am olduğunu öne sü e ek ka şı çıka .207
I. Dünya Sa aşı’nın başlaması ile güç kaybedip Sembolis le ile ile işim
halinde kalmaya gay e eden Fü ü is le , o ak bi de leme olan Yay [S ele s]’i
çıka sala da 1915 A alık a ihli Onu Aldım. Fü ü is le in Da ulu [Vzyal.
Ba aban u u is o ] adlı almanak a yayımlanan Mayako ski’nin Ka an
Damlası [Kaplya dyog ya] başlıklı makalesinde şai , Fü ü izmin Rusya’yı ölüm
kıskacına aldığından bahsede lakin aynı zamanda Fü ü izmin bi ana şi e eski
kül ü ü yıkmaya yönelik aşama ola ak son bulduğunu kabul ede :208
“Fü ü izm, Rusya’yı ölüm kıskacına almış ı . Bu nunuzun ucundaki
Fü ü izmi gö emeden e kendinize dahi bakamadan ölüm çığlıkla ı
a ınız. E e ! Kendine özgü bi opluluk olan Fü ü izm ölmüş ü ancak
hepinizi sula al ında bı akmış ı . <...> Bununla be abe Fü ü izm,
seçkinle in ik i ola ak öldüğüne gö e a ık bize ge ekli değildi .
P og amımızın ilk bölümü olan yıkımı ge çekleşmiş sayıyo uz.
Bu yüzden, bugün elimizde çıngı ak ye ine bi mima ın çizimini
e daha dün hayal ku manın e diği duygusallık an yumuşamış
Fü ü izmin sesinin bugün bakı dan aazla a akı ıldığını gö ü seniz
şaşı mayın.”209
Öze le Rus Fü ü izmi, XX. yüzyılın başla ında o aya çıkan, geleneksel
sana ü le ini eddeden; dinamizme, yenilikçiliğe e çağdaş yaşama u gu
yapan önemli bi kül ü el ha eke i. Köklü deneyle i, poli ik e sosyal meselele e
205 And ey Dmi iye iç Sa abyano , Neiz es nıy usskiy a anga d muzeyah ças nıh
sob aniyah, Mosk a, So e skiy Hudojnik, 1992, s. 23.
206 Ali A un, Sana ın İk ida ı. 1917 De imi, A anga d Sana e Müzecilik, İs anbul, İle işim
Yayınla ı, 2015, s. 46.
207 Law on e He be , a.g.e., s. 17.
208 Al onso , a.g.e., s. 72.
209 Mihaylo a, a.g.e., s. 21.
RUS EDEBİYATINDA FÜTÜRİZM VE VELİMİR HLEBNİKOV   71
окалошить231 [galoşlamak < калоша/галоша [galoş]], онездешниться232
[yabancılaşmak < нездешний [yabancı]], озерзамок [göl kalesi < озеро [göl]
+ замок [kale]], лесофея [o man pe isi < лес [o man] + фея [pe i]], грёзерка
[hayal ku an, düşleyen kadın < грезить [hayal ku mak] + -ка, [dişil isim ü e me
eki]], весенеют [baha lanıyo la < весна > весенеть [baha > baha lanmak]]
gibi isimden ü e ilmiş iille i e sı a - iille i e mek edi .233
Öze lemek ge eki se Ego-Fü ü izm, bi eyselciliğe, yeniliğe, ya a ıcı hayal
gücüne önem e en; dilde, biçimde e s ilde deneyle yapa ak pa çalanmış,
soyu e yo umlanması güç yapı la ya a an bi opluluk olmuş u . Faaliye
sü esi kısa olsa da Rus edebiya ı, de amında gelen şai e sana çıla üze inde
önemli bi e ki bı akmış ı .
Ego-Fü ü is le e yakın du uşuyla 1913 yazında o aya çıkan Mosko alı
opluluk Şii in A a Ka ı [Mezonin poezii] da a lığını uzun sü e de am
e i emeyen oplulukla dandı . 3 almanağa sığdı dıkla ı a ihçele i ile 1914
Ocak ayında dağılan opluluğun aaliye sü esi boyunca yayımladıkla ı
almanakla A a Ka ın Açılışı [Ve nisaj mezonina], Veba Vak i Ziya e [Pi o
emya çumı], Akıl Sağlığı K ema o yumu [K ema o iy zd a omısliya]’du .
Şe şene iç a a ından ku ulan opluluk aynı zamanda Ölü Ay [Dohlaya luna]
de lemesinin e Rus Fü ü is le inin İlk De gisi [Pe ıy ju nal usskih
u u is o ]’nin yeniden basımında ye alı .234 A ala ında Zak, Bolşako , İ ne ,
Se gey Mihaylo iç T e yako e La ene ’in de bulunduğu opluluğun en
önemli igü ü olan Şe şene iç’in Fü ü is dönem şii le inde Se e yanin e
Mayako ski’nin izle ini gö mek mümkündü . Ha a Al onso ’un ak a dığına
gö e kendisi de konuşma onlamasına dayalı se bes nazım ü ünde
Mayako ski’nin üze inde ka şı e ki ya a mış olabili .235 Ancak Se e yanin’den
bu denli e kilenmiş olması Şe şene iç’in aynı zamanda başa ılı bi akli çi
ola ak gö ülmesine de sebep olu . Şai Se gey Alekseye iç K eçe o ’a gö e
Şe şene iç, Se e yanin’in maymunudu ; Bob o da Şe şene iç’in Baha
Çözünmele i [Vesenniye p o alinki]’nin San i üj üyesi me hame li bi şai
a a ından baş an sona düzel ildiğini ima ede .236 Şai hakkında bu denli söylem
e imala da bulunulması aslında sı a dışı bi du um değildi . Gümüş çağ
231 […] Чтоб ножки не промокли, их надо окалошить […] Bkz. Карета куртизанки
[Ka e a ku izanki = Fahişenin Fay onu] adlı şii i.
232 […] Верю: ты измучилась… Надо онездешниться […] Bkz. Мисс Лиль [Miss Lil =
Bayan Lil] adlı şii i.
233 Hodase iç, a.g.e., s. 422.
234 Mihaylo a, a.g.e., s. 36.
235 Al onso , a.g.e., s. 69.
236 Te yohina, a.g.e., s. 33.

72   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
dönemi içe isinde bi bi i a dına ku ulan oplulukla , yayımlanan mani es ola
e şai le in içe isinde bulundukla ı ka gacı uh hali, döneme has bi a mos e
ola ak yo umlanabili .
He hangi bi g up mani es osu ile yola çıkmayan opluluk, kendile ine
Zak’ın Kübo-Fü ü is le e Eldi en [Pe ça ka kubo u u is am] e Şe şene iç’in
M.M. Rossiyanski’ye Açık Mek up [O k ı oye pismo M.M. Rossiyanskomu]
adlı çalışmala ını esas alı . Sözcük ile olan ilişkile in ele alındığı bu çalışmala da
sözcüğün anlamını man ığa e bilime bı akmak ge ek iğinden, ses açısından
sözcüğün Kübo-Fü ü is algılanışına yönelik memnuniye sizlikle inden
bahseden Zak e Şe şene iç, çağ ışım yoluyla zenginleş i ilmiş, kokuya dayalı
sözcük e ile ide İmajinizmin p og amına öncülük edecek olan imge-sözcük
ka amla ını öne i le .237 Bu bağlamda Rus kökle ine e ba ının es e izminden
bağımsız olmayı sa una ak Ma ine i ile he ü lü ile işimi p o es o eden Gileya
opluluğunun aksine Şe şene iç, İ alyan Fü ü izminin bazı mani es ola ını,
Ma ine i’nin T ablusga p Sa aşı [Bi a u T ipoli] şii ini e Fü ü is Ma a ka
[Fu u is Ma a ka] adlı omanını Rusçaya e cüme ede .238
Topluluk üyele inin a asında göze ça pan bi diğe isim Bolşako ’du .
Bolşako ’un şii le i, oplulukla ın a klılığına ağmen üm Fü ü is yayın
o ganla ı a a ından yayımlanı zi a şii le i, Fü ü izme has olan he şeyi –
yenilikçilik, kabalık, e o izm, ü banizm, akılö esi dil, neolojizm, i m bozma,
bileşik uyakla – ba ındı ı .239 Şai aynı zamanda okazyonel sözcük oluşumla ı da
dene . Se e yanin’in isimden iil ü e iği ya da kökü çekimleye ek oluş u duğu
okazyonel sözcük oluş u ma yön emle inden e kilenen şai , şii denemele inde
bu ilkele den aydalanı . Ö neğin, Se e yanin gibi крыло [kana ] isminden iil
ü e e ek крылили [kana lanıyo dunuz] haline ge i i e bu sözcüğü 1913 a ihli
Be ba Bi Çay İç im [Pil beznadyojnıy çay]240 şii inde kullanı .
Şii in A a Ka ı’nın üm bu aaliye alanının sonucunda, akımın sona
e mesiyle şii de daha bi eysel e deneysel biçimle e geçiş yapılmış ı . Akımın
kolek i a zından kopuşun yaşanması; kişisel e öznel deneyime daha azla
u gu yapılması bu geçişin en beli gin özellikle indendi . Bununla be abe
akımın mi ası, şii sel dilin e biçimin sını la ını zo lamaya gay e eden son aki
nesil Rus şai le ini e kilemeye de am e miş i .
237 Al onso , a.g.e., s. 70.
238 Te yohina, a.g.e., s. 35.
239 Te yohina, a.e., s. 37.
240 […] Крылили вы, желаний мотыльки […] Bkz. Пил безнадёжный чай [Pil beznadyojnıy
çay = Ümi siz Bi Çay İç im] adlı şii i.
RUS EDEBİYATINDA FÜTÜRİZM VE VELİMİR HLEBNİKOV   73
1914’ e o aya çıkan San i üj [Tsen i uga], 1920’li yılla ın başına
kada diğe Fü ü is g upla dan daha uzun sü e a lığını sü dü müş ü . G ubun
üyele i a asında Bob o , Pas e nak, Aseye , Aksyono , G igo i Nikolaye iç
Pe niko , Bojida [Bogdan Pe o iç Go deye ], Fyodo Fyodo o iç Pla o ,
Bo is Ab amo iç Kuşne ye alı . Bolşako da Şii in A a Ka ı aaliye le ine
son e ince g uba ka ılı .241 Mihaylo a’nın ak a dığına gö e hiçbi g up, sa aş
zamanının e a dından de imin ge i diği zo lu koşulla a ağmen San i üj kada
ö gü bi liğini e yayım aaliye le ini ko umaya gay e e memiş i .242 Daha çok
Kübo-Fü ü is le e yakın olan San i üj üyele i, uyga lık mi asının yenilenmesi
ge ek iğini u gula ken geçmişi edde medikle i için diğe le ine gö e daha
ılımlı bulunu la . G up üyele inin hede i şii sel yön emle in; me a o la ın e
bü ünüyle imge dilinin yenilenmesidi .243
Bu bağlamda San i üj üyele inin geleneğe bağlı kaldığını söylemek
mümkündü zi a Bob o , Puşkin dönemi şai le i üze ine çalışı ; li ik alan
[li içeskiy p os o ] ka amını oluş u u . Bu ka am uya ınca i mi boza ak,
ka iyeyi yeniden aya laya ak, ma ema iksel olanla dâhil çeşi li e imle i dizele e
dahil ede ek şii alanını yapılandı ı . Pas e nak söz diziminden aydalanı ; şii i
bi a ada u maya ya ayan söz dizimi sayesinde pa çalanmış, bi bi i ile man ıksal
ilgisi olmayan imgele in ka maşası ile uğ aşmak zo unda kalmaz.244
Miyahlo a’ya gö e opluluk üyele inin şii sel biçime ge i dikle i
yenilikle in çeşi liliği gibi es e ik gö üşle inde de a klılıkla me cu olduğu için
o ak bi olumlu pla o m oluş u mak zo du ; opluluğun bi leş iği ek cephe
diğe edebi oplulukla ile gi dikle i anlaşmazlıkla olu . Üyele , Rus Fü ü izmine
has kül ü el Nihilizmin aşı ılıkla ını kabul e memiş, XIX. yüzyıl şii geleneğine
e Sembolizme ılımlı yaklaşmışla dı . Edebiya bilimci e eleş i men Vik o
Bo iso iç Şklo ski, opluluğunun edebi e kinliğini şöyle anımla : “San i üj,
sözcüğün de inimi, sözlü imgele in iç içe geçmesi, sözcükle i a klı algılama e
onla ı aydınla ma ile coşan bi opluluk u. Sözle i sezgisel empa i e de in bi
id ak içe isinde ya a ıyo la dı.”245Yapı la ında uçuş, dinamizm, dai esel ha eke
ka ego ile ini ka amsallaş ı mışla dı. G ubun adı da sonsuz gökyüzünde uçan
an as ik bi makineden geliyo du.246
241 Al onso , a.g.e., s. 70.
242 Mihaylo a, a.g.e., s. 40.
243 Pa e , a.g.e., s. 42.
244 Al onso , a.g.e., s. 71.
245 Mihaylo a, a.g.e., s. 40.
246 Mihaylo a, a.e., s. 40-41.
74   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
1917 ı ınası, a ala ında San i üj de olmak üze e bi çok opluluğun
dağılmasına sebep oldu. San i üj baskısı ile bi kaç yıl daha bi kaç ki ap çıksa
da opluluk a ık a lığını sü dü müyo du. De im öncesi Fü ü izm ölmüş ü.247
Çalışmamızın ikinci bölümünde XX. yüzyıl Rus edebiya ına bi çok açıdan
damgasını u muş, sı a dışı ya a ıcılığın e deneyselliğin ön planda olduğu
Gümüş Çağ dönemi; dönem içe isinde aaliye gös e en çeşi li edebi akımla
e emsilcile i, Al onso , Mihaylo a, Şklo ski, Pa e , Te yohina, Hodase iç,
Rogo e , G igo ye e daha nice edebiya eleş i menle i e ku amcıla ının
kaleme aldıkla ı a aş ı mala ışığında ele alınmış ı . Gümüş Çağ dönemi
içe isinde aaliye gös e en akımla ın, geçişken sını la a sahip olmamala ı
sebebiyle bi bi le iyle de amlı e kileşim içinde olmala ı, o aya kül ü el,
edebi, dil bilimsel e daha nice a aş ı ma konula ı açısından zengin bi kaynak
çıka mak adı . Hlebniko e dahil olduğu Kübo- ü ü is opluluk a a ından
ya a ılan ku amla e dilsel i ade a açla ına yönelik ge i ilen yenilikçi bakış
açıla ı, çalışmamızın üçüncü e son bölümünü oluş u an, şai in okazyonel
sözcükle üze inde yap ığı çalışmala a şüphesiz ışık u mak adı .
247 Law on e He be , a.g.e., s. 33.
75
III. BÖLÜM
VELİMİR HLEBNİKOV’UN
ŞİİRLERİNDE OKAZYONALİZM
Hlebniko ’un Dilsel Ya a ıcılığı
“Sözcükle i, bize konuşma yoluyla e ildikle i gibi şeklen kabul
edenle , dağ a ukla ının masaya se is edildikle i gibi e eyağına e
ekşi k emaya bulanmış, yolunmuş bi halde o manda yaşadıkla ına
inanan insanla a benze .”248
Günümüzde Hlebniko ’un yapı la ı üze ine yapılan dil bilimsel
a aş ı mala hâlâ de am e mek e olup bunla ın a asında göze ça pan bi kaç
önemli ismi ha ı la mak aydalı olacak ı . Şai hakkında yapılan ilk kapsamlı
çalışma, Yakobson a a ından 1921’de yayımlanan, şai in sözcük ü e me
so unla ına değinen En Yeni Rus Şii i [No eyşaya usskaya poeziya] başlıklı dil
bilimsel a aş ı ma; G igo ye a a ından 1986’da yayımlanan, şai in okazyonel
sözcük ü e me yön emle inin a aş ı ıldığı Sözcük Tü e me e Şai Diliyle
Bağlan ılı So unla [Slo o o çes o i smejnıye p oblemı yazıka poe a] başlıklı
monog a i; Dugano a a ından 1990’da yayımlanan, şai in es e ik so unla ına
değinen Velimi Hlebniko . Ya a ımın Doğası [Velimi Hlebniko . P i oda
o çes a] başlıklı çalışma e Na alya Nikolaye na Pe so a a a ından 1995’ e
yayımlanan Velimi Hlebniko ’un Neoloji Sözlüğü [Slo a neologizmo
Velimi a Hlebniko a] başlıklı sözlük çalışmasıdı .249 Bunla ın yanında şai in
yaşamı, anıla ı, dünya gö üşü, uzay-mekân algısı e akılö esi dil gibi ku amsal
keşi le i, yapı la ındaki anlam bilimsel, dil bilimsel e daha nice açıla dan
incelenmiş a aş ı mala mec u u .
Şai in dil konusundaki yenilikçi çalışmala ı hakkında edebiya eleş i meni
Mihail Mihailo iç Bah in’in Ka na aldan Romana. Edebiya Teo isinden
Dil Felse esine Seçme Yazıla başlıklı çalışmasında beli iği üze e, e ili
248 Velimi Hlebniko , Sob aniye soçinenii şes i omah, yay.haz. Rudol Valen ino iç
Dugano , Cil VI (II), Mosk a, İMLİ RAN “NASLEDİYE”, 2006, s. 48.
249 Ta yana Vladimi o na Semi skaya, “Okkazionalizmı s semoy emeni p oiz edeniyah
Velimi a Hlebniko a”, Vesnik BDU, Sayı I, Minsk, Belo usskiy gosuda s ennıy uni e si e ,
2005, s. 46.
76   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
edebi dille ye inmek is emeyen bi şai in iilen me cu , e işilebili oplumsal
lehçele i kullanmak ansa özellikle şii için suni ola ak yeni bi dil ya a ma
yoluna gi mele i kayda değe bi nok adı . Yaza a gö e oplumsal dille ipik,
oplumsal ola ak ye i belli e sını lı özgül nesnele le doludu oysa şai in suni
ola ak ya a ılan dili üni e e ekil, doğ udan doğ uya amaçlı bi dil olmak
du umundadı . Dolayısıyla XX. yüzyılın başla ında özellikle Hlebniko ’un da
a ala ında bulunduğu Fü ü is le özel bi şii dili ya a manın düşünü ku a ak
yeni bi dil ya a maya yönelik deneyle yapmış ı .250
Edebiya eleş i meni Emin Özdemi de şii in bilgi ak a mak için
yazılmadığını, şii in ak a dığı şeyin bilgi değil, yaşan ı olduğunu beli i . Şii in
asıl işle i dış dünyayı duyula a acılığıyla bize anı mak, duyula ımızı çalış ı ıp
incel mek i .251 Bu yüzden, biçimden ö e anlama önem e en Hlebniko ’un
kendine has bi a zda algıladığı dış dünyayı insanla a ak a mak için ya a ıcılığın
en e kili i ade şekli olan şii den aydalandığını söyleyebili iz.
Hlebniko ’un bi şai ola ak sözcük ya a ma se ü eni, a aş ı macıla a
gö e dö döneme ay ılmak adı :
- Şai in sözcüğe ilişkin emel ilkele i oluş u maya başladığı 1910’la ın
başı;
- Akılö esi dil e yıldız dili üze ine çalışmala yap ığı 1912-1913 yılla ı;
- Temel ilkele de he hangi bi değişiklik yapmadığı “sözcüğün zap ı
[осада слова]” yılla ı [1914-1918];
- Dil bilimsel, a ihsel e sosyal ideolojisini bi leş i diği 1920’li yılla .252
Filolog Ma ina Vyaçesla o na Akimo a, Hlebniko ’un sözcüğe olan bakış
açısını, şai in bu dönemle içe isinde kaleme aldığı yazıla üze inden de leye ek
şu ana ha la ı o aya koymak adı :
1- Bundan böyle bi yapı ek bi sözcük en oluşabili . Sözcük e ye kin bi
şekilde değişiklik yapa ak sana sal imgede amamlanmışlığa e e kin bi i ade
gücüne e işilebili [Sal Sözcük, 1913].
2- [...] Sözcükle in dili dışında bi de zihin bi imle inden oluşan ka amla ın
sessiz dili me cu u . [...] Sözcüğün anlamından bağımsız bi şekilde büyük
sesin, ismin sesinin özel doğasını konuşuyo , keş ediyo ; ona kade ini ayin
250 Mihail Bah in, Ka na aldan Romana. Edebiya Teo isinden Dil Felse esine Seçme
Yazıla , çe . Cem Soydemi , 2. bs., İs anbul, Ay ın ı Yayınla ı, 2014, s. 63.
251 Emin Özdemi , Yazınsal Tü le , 6. bs., Anka a, Bilgi Yayıne i, 2007, s. 56.
252 İ ina Se geye na Klimas, “Ling os ilis içeskiy analiz s iho o eniya V. Hlebniko a «Komu
skaza enki»”, Nauçnıy ju nal Ku skogo gosuda s ennogo uni e si e a, Sayı II, Ku sk,
Ku skiy gosuda s ennıy uni e si e , 2015, s. 2.

VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   77
ediyo uz. İlk sessiz ha e kade in ayin edicisini; sözcüğe önemli bi anlam
a eden i adenin yolunu gö üyo uz. [...] Bu nedenle, sözcüğün üç doğası a dı .
Bunla işi me, akıl e kade yoludu . [...] Sözcükle deki ses yap akla ı e anlam
kökle inin yanından [öndeki ses en son a] kade in ipliği geçe . Bu yüzden bo u
şeklindedi [Yayımlanmamış makale, 1913].
3- Sana sal eknik, bi kök e bulunan ka ama başka bi kök eki sözcüğün
ana ha la ını e mek i . Bi inci sözcüğe ikinci sözcüğün yüzü gö ünümünde bi
gö ün ü e ili [Sözcük Ya a ma Üze ine el yazmala ından, 1908].
4- [...] He sessiz ha a dında bi akım imge e isim aşı [Temelimiz].253
Hlebniko ’un sözcükle in e ha le in a kasında gizlenen anlamla ı
keş edip o aya çıka maya bu denli ilgili olmasının, şai in konu üze ine
daha son a çeşi li ku amla geliş i mesi için ilham e ici olduğunu söylemek
mümkündü .
Şai in belli bi amaç doğ ul usunda ha eke e mesi edebiya a ihçisi Bo is
Yako le iç Buhş ab’a gö e sadece şii sel dile değil, genel ola ak dile yönelik i ;
şai in a aş ı mala ı sözcükle in anlamsal özellikle i üze inedi .254
Bu çalışmala dan bi i olan Temelimiz [Naşa osno a, 1919] adlı makalesinde
sözcük ü e me konusunu ele alan Hlebniko , şu açıklamala da bulunu :
“Sözcük ya a ımı dilsel sessizliğin, dilin sağı e dilsiz ka manla ının
pa lamasıdı . Eski sözcük eki bi sesi başka bi ses ile değiş i diğimizde bi dil
adisinden diğe ine doğ u bi yol ya a mış olu uz e ade a bi demi yolu işçisi
gibi dilsel sessizliğin sı la ından geçe ek sözcükle diya ında yeni bi ile işim
yolu aça ız. <...> Двор [sa ay, a lu] e твор [творить = ya a mak iilinin
kökü] sözcük çi ini ele aldığımızda, дворяне [soylu] sözcüğünün anlamını
biliyo sak yaşamın ya a ıcıla ı anlamında творяне sözcüğünü de ya a abili iz.
Землероб [ op ak işçisi, çi çi] sözcüğünün anlamını biliyo sak времяпахарь
[zaman çi çisi], времяроб [zaman işçisi] sözcükle ini ya a abili iz, yani bi
çi çinin op ağı işlemesi gibi zamanı işleyen insanla ı dolaysız sözcükle le
isimlendi ebili iz. Bu ü e bi diğe ö nek ola ak миропахарь [ba ış
çi çisi, işçisi] e ilebili . Ya da нраво e нравда sözcükle ini ele alalım.
Bu ada п ha ini н ha i ile değiş i e ek править [yöne mek] iil alanından
нравиться [hoşlanmak, beğenmek] iil alanına geçe iz – şai bu ada право
[sağ [yön], hak], правда [ge çek [isim]] sözcükle ini kas e mek edi –. Bu
253 Ma ina Vyaçesla o na Akimo a, “S iho o enie V. Hlebniko a «Ogni om-se içom ısek ya
mi ...»: k ponya iyu ma i i o annos i znaka usskom a anga de”, Deloa anga da, Ams e dam,
Pegasus, 2007, s. 5.
254 Bo is Yako le iç Buhş ab, “Filoso iya zaumnogo yazıka Hlebniko a”, NLO, Sayı I, Mosk a,
İzda elskiy dom NLO, 2008, s. 14.
78   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
şekilde yine нравитель [hoşa giden yöne ici], нравительство [hoşa giden
yöne im] sözcükle ini ü e mek mümkündü . [Bkz. правитель [yöne ici],
правительство [yöne im, ida e]] <...> Боец [sa aşçı] sözcüğünden ha eke le
поец [петь = şa kı söylemek iilinden şa kı söyleyen], ноец [нить – dikiş
sözcüğünden diken kişi, dikişçi], моец [мыть – yıkamak iilinden yıkayan kişi,
yıkayıcı] sözcükle ini ü e ebili iz. <...> Звач, çağı an, çağ ıda bulunan kişidi
[звать = çağı mak]. <...> Sadece hoşuna giden şeyle e gü enmek is eyen bi
правительство [yöne im], нравительство ola ak adlandı ılabili . Bu gibi dil
bilgisel ö neksemele in yanında anlam bilimsel ü e me ö neği ola ak yum uk
[кулак] anlamında пясть [el a ağı [kemikl]] sözcüğünden пястук; gelecek
[будущее] anlamında идти [gi mek] iilinden идутное gös e ilebili .”255
Sözcüğün ilk ha inde yap ığı değişiklikle a klı anlamsal çağ ışım uyandı mayı
amaçlayan şai , diğe yön emle den de aydalanmış ı .
Там, где жили свиристели,/Где качались тихо ели,/Пролетели,
улетели/Стая легких времирей./Где шумели тихо ели,/Где поюны
крик пропели,/Пролетели, улетели/Стая легких времирей.256
İpek kuy ukla ın yaşadığı,/ Kökna la ın sessiz salındığı ye den,/ Geçip
gi i/ Ha i zaman kuşu sü üsü./Kökna la ın sessiz gü ül üsünde,/
Şakıyanla ın cı ıldadığı ye den,/Geçip gi i/Ha i zaman kuşu sü üsü.
[Hlebniko , “Tam, gde jili s i is eli” şii i]
Hlebniko ’a ai 1908 a ihli bu şii de yaz peyzajı, ipek kuy uk [свиристель]
e kökna [ель] gibi sı adan sözcükle ile i ade edilse de времири e поюны
gibi yeni sözcük oluşumla ı olayın geç iği mekânı as i eden sözcükle di . Bu
şii ö neğindeki iki sözcüğün anlamını, время [zaman] e пой [şa kı söyle [emi
kipi]] sözcükle inin kökle i üze inden ahmin e mek kolaydı lakin bu kökle den
-ир e -юн son ekle i ile isim ü e mek alışılmış bi yön em değildi . Zi a,
снегирь [şak ak kuşu], болтун [ge eze], грызун [kemi gen], скакун [ya ış a ı]
sözcükle inde ye alan -ир/-ун/-юн son ekle i, hay anla ın yaşadıkla ı dünyayı
i ade e mek edi . Bu bağlamda времирь sözcüğü dış gö ün üsü ile alışılmadık
gözükse de içsel ola ak kökü время sözcüğü ile bağlan ılı olduğundan e son eki
bi kuş ü ünü [снегирь] emsil e iğinden kuş gibi uçup giden bi zaman imgesi
ya da zaman gibi akıp giden bi kuş imgesi ya a mak adı .257 Hlebniko ’un
bu ada, belli başlı son ekle a acılığıyla dilde a olan sözcük ü e me ku alla ı
255 Mihaylo a, a.g.e., s. 204-205.
256 Hlebniko , a.g.e., Cil I, s. 109.
257 Mihaylo a, a.g.e., s. 205.
VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   79
üze inden gö ün ü ola ak sı a dışı; anlam ola ak ahmin edilebili sözcükle
ü e iğini söylemek mümkündü .
Sadece любить [se mek] iilinin kökünden 500 sözcük ü e en [любчик
любвей, любимый, любок, любяга невлюбляемых любок, в любели люблю
любованием, олюбью, и льбью залюбив любинища, любокий в любинах,
любака нелюбанных любок, люботствуя, любик, любую лЮбую из любок
в любильнях, люблятнях, любятнях и олюби любнец, любни любокой
Любини, залюбив безлюбкую любку d.] şai hakkında Mayako ski,
sözcükle in Rusça yapıla ı bakımından amamen doğ u e ge ekli oldukla ını
söyleye ek Hlebniko ’un bu ya a ımla ının ya ının insanla ı için bi ya a ım dili
olduğunu beli i . Mayako ski’nin bu söylemine gö e, en ka maşık olanla dâhil
Hlebniko ’un ü e miş olduğu okazyonel sözcükle , Rusçanın sözcük ü e me
ku alla ına he daim uygun düşsele de edebiya a ihçisi Nikolay İ ano iç
Ha ciye ’e gö e bu sözcük oluşumla ının p a ik dilde uygulanmala ı doğ u
değildi zi a bu sözcükle in asıl gö e le i şii dilini yeni anlamsal e duygusal
ay ımla la zenginleş i mek i .258 Ha ciye ’in i adesine gö e okazyonel sözcüğün
bi dil bilgisel zenginlik en ziyade okazyonalizmin en beli gin özellikle inden
bi i olan i ade gücünü a ı an bi oluşum ola ak gö üldüğünü söyleyebili iz.
Hlebniko ’un şii le inde i ade gücünü a ı mak için baş u duğu bi
diğe okazyonel sözcük ü e me yön emi, edebiya bilimcisi Vik o Pe o iç
G igo ye ’in ak a dığına gö e, yine a aş ı macının kendisi a a ından bilimsel
dile kazandı ılan kök bi leş i medi [скорнение]. Bu yön em uya ınca şai iki
a klı kökü bi leş i e ek ek bi kök üze inden yeni sözcükle ü e miş; bu yolla
звучей [neh in sesi = звук + ручей], улетавь [uçup giden u na = улетать
+ журавль], младуга [genç gökkuşağı = молодой + радуга] gibi sözcükle
ü e miş i .259 Şai bu yön emle bi sözcüğün kökünün sahip olduğu ka amı,
diğe sözcüğün gö ün üsüyle e meyi amaçlamış ı .
Bu ö nekle üze inden yola çıkıldığında Hlebniko ’un dil ku amının
iki a sayım üze ine ku ulu olduğu söylenebili . İlki, Rusçadaki ses e anlam
ilişkisi üze inedi . Ö neğin, со ses bileşeninin anlamını şai , bu ses bileşenini
içe en Rusça sözcükle in seçimi ile beli le . Diğe bi a sayım ise beli li bi dil
ile sını lı değildi ; sesle in dolaysız ilişkisi e i ade e ikle i anlamla la ilgilidi .
Bu, bi bakıma oneme, sesin ni eliğinden çıka ılabilecek bi anlam kazandı ma
sü ecidi , yani ses seman iğidi [звукосемантика]. Ö neğin ч ha i yaşamın
258 Anas asiya Vik o o na Za adskaya, “Okkazionalizm kak elemen e apajnoy leksiki poezii
usskih u u is o ”, Poliling ialnos i anskul u nıye p ak iki, O enbu g, O enbu gskiy
gosuda s ennıy uni e si e , 2008, s. 33.
259 Za adskaya, a.g.e., s. 34.
80   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
sonlanışı, o adan kayboluş [ a oluşun gölgesinde dinlenmek / почить в тени
бытия] ile i ade ediliyo sa б ha i a oluşun zi esi [вершина бытия], быть
[olmak], бёрдо [dokuma a ağı], бердыш [ay bal a]’dı .260
Bu şekilde okunan sesle şii diline ak a ıldığında akılö esine dönüşmek edi .
Ö neğin, мо sesi Hlebniko ’un hazı lamış olduğu ses sözlüğüne gö e bi
hacmin küçük çoklulukla a bölünmesi anlamına gelmek edi . Bu yo umdan
yola çıkıldığında İsim Büyüsü [Zaklya iye imenem] adlı şii in ilk sa ı ı güzel
bi ö nek eşkil ede : “О, достоевскиймо бегущей тучи! [Koş u an bulu un
Dos oye ski üslubu/ a zı!]”. Bu adaki мо sesi ile Hlebniko ’un ak a mak
is ediği, bulu un Dos oye ski gibi yağmu boşal ması, sözcük dökmesidi ;
hacmi sonsuz küçük pa çala a ay ılmak adı .261 Hlebniko ’un beli li sesle e bu
sesle in i ade e ikle i anlamla a acılığıyla yeni sözcükle ü e mesinin dışında
sözcüğün zaman ile olan ilişkisi üze ine de düşüncele i me cu u .
Hlebniko için zaman sis emi önemli bi ole sahip i ; geçmiş en geleceğe
doğ u bi sü eç olan a ihsel zaman kesinlikle me cu u . Şai bu zamanı
a saymış, yansı mış, öngö müş ü ancak üm zaman bundan iba e değildi .
Tam zaman, özneden ek bi yöne değil de aynı anda he iki yöne, ile iye e
ge iye doğ u gi mek edi . Yalnızca insan aynı anda üm zamanla da – geçmiş e,
şimdide, gelecek e – yaşadığı zaman elde edilecek i .262 Mekânda değil de
zamanda yeni bi ölçü bi imine geçiş ik i Hlebniko ’a özgü bi du umdu .
Ancak şai böyle yapa ak mekân algısını o adan kaldı mamış, zaman-mekân
bi leşik o mülünü ya a maya çabalamış ı .263
Dil bilimci Ta yana Vladimi o na Semi skaya, şai in zaman so unsalı
üze ine yap ığı a aş ı mala da 1928-1933 yılla ı a asında yazılan şii le de
162 ade zaman ile ilgili yeni sözcük espi e miş i . De lediği sözcükle i
ü e ilme yön emle ine gö e sını landı an a aş ı macının bulgula ını ak a mak
ge eki se, bunla şu şekilde öze lenebili : son ekleme yön emi – раньшевик,
врематый; ön ekleme yön emi – предавно; sözcük bi leş i me – угломиг,
юно-молодой, a a ekleme – вечно-веший; ka ışık ek yön emi – бессрочие,
домирный, довещный; ka maşık son ekleme yön emi – рассветогрудный,
времямерие; mo emden oluşmayan kısal mayla bi leş i me – ночерь,
весень. A aş ı macı yap ığı inceleme sonucunda Hlebniko ’un bu sözcükle i
ü e i ken en azla son ekleme yön eminden aydalandığını beli i : инута
[иной + минута], дремя [дрема + время], мраздник [мраз + праздник],
260 Mihaylo a, a.g.e., s. 206.
261 Mihaylo a, a.e., s. 206.
262 Al onso , a.g.e., s. 92.
263 Al onso , a.e., s. 92.
VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   87
силасрствуй [сила (güç) + царствуй (sal ana sü mek)], хохотарствуй
[хохот (kahkaha) + царствуй (sal ana sü mek)]; Fiil + iil bi leş i me
yön emiyle – идарствуй [идти (gi mek) + царствуй (sal ana sü mek)];
Sözcükle in son e ön ekle ini bi leş i me yön emiyle [isim + isim] – глаждане
[глаз (göz) + гражданин ( a andaş)]; [ iil + isim] – хорон [хоронить
(gömmek) + ворон (ka ga)]; [sı a + isim] – сладуга [сладкий ( a lı) + радуга
(gökkuşağı)]; [isim + sı a ] – будрый [будущее (gelecek) + мудрый (bilge)].286
Ö nekle üze inden de gö ülebileceği üze e sözcük ya a ım modelle inde
beli li bi kalıbı izlemeyen Hlebniko , yapı la ında ek a edilmesi mümkün
olmayan bi şii sellik ya a mış ı . Rusça sözcük ü e me ku alla ından bolca
aydalanan şai , dil bilgisel yön emle in yanında Çeki ge [Kuzneçik] adlı
şii inde geçen “Пинь, пинь, пинь! тарарахнул зинзивер.”287 dizesi gibi one ik
çağ ışımla ı da kullanmış ı . Fone ik çağ ışım ile şai , me nin duygusal i ade
gücünü a ı mayı amaçlamak adı .288
Bu yön emle in dışında Hlebniko , okazyonel sözcük ya a ı ken iç
çekimleme [внутреннее склонение] diye adlandı dığı bi yön emden de
ayladanmış ı . Bu yön em uya ınca, sözcüğün özellikle bilindik mo olojik
yapısı yok edili ; aynı zamanda alışılmış mo olojik anlayışın dışında anlamsal
bağlan ıla ku ma olasılığı o aya çıka . Hlebniko ’un konu hakkında yayımladığı
Öğ e men e Öğ enci [Uçi el i uçenik] başlıklı makalede ak a ıldığı üze e bu
yön emle Rusçada sözcükle in gö dele indeki sesli ha le de ismin halle ine
gö e çekimlenebili le . Ö neğin бобр [kunduz] sözcüğünden бабр sözcüğünü
ü e iğimizde bu adaki a ha i, Rusça iyelik hali [родительный падеж] eki
ola ak yo umlanabili .289 Bi diğe deyişle şai ; ismin iyelik, yönelme, beli me
e bulunma halle inin sonla ında kullanılan sesli ha le i [iyelik halinde -ы,
-и e -а; beli me halinde -о; yönelme e bulunma halle inde -е] sözcükle in
gö desinde kullana ak onla a ilgili isim halinin so ula ı olan ne eden, ne eye e
ne ede sözcükle i üze inden anlam ka mayı amaçlamış ı .290
Ve ilen çeşi li ö nekle in e yön emle in a dından, Hlebniko ’un dilsel
ya a ıcılığını öze lemek ge eki se, şai in geleneksel dil bilgisi e söz dizimi
ka amla ına ka şı çık ığını; bi dil p ojesi al ında ü e iği okazyonel sözcükle
286 Ko o aye a, a.g.e., s. 98.
287 Hlebniko , a.g.e., Cil I, s. 104.
288 Olga İ ano na Rıbalçenko e Olga Yu ye na Kaşi skaya, “Poe içeskiy idios il V. Hlebniko a
i ozmojnos i ego izuçeniya şkole”, Nauka i ob azo aniye, Cil V, Sayı I, Miçu insk,
Miçu inskiy GAU, 2022, s. 3.
289 Buhş ab, a.g.e., s. 34.
290 Dubiel, a.g.e., s. 94.

88   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
e yeni i ade biçimle iyle dil bilimsel i adenin sını la ını zo laya ak yeni sana sal
biçimle e öncülük e iğini e bu biçimle le insani deneyimin ka maşıklığını e
zenginliğini açık bi şekilde esme meyi amaçladığını söylemek mümkündü .
Hlebniko ’un Okazyonel Sözcük Ya a ım Modelle i
Rus Fü ü izminin emsilcile inden Hlebniko ’un ya a ıla ını, yalnızca
sözcükle değil, aynı zamanda sesle, ka iyeyle e sözcük öbeği ile oynadığı bi
deney sahası ola ak gö ebili iz.
Hlebniko ’un ya a mış olduğu sözcükle in neolojizm mi yoksa
okazyonalizm ola ak mı adlandı mak ge ek iği konusunda a aş ı macıla iki
ay ılığı yaşamak adı . Sözcükle in neolojizm ola ak adlandı ılması ge ek iğini
sa unanla ın beli miş olduğu nok a, kullanılan sözcükle in okazyonalizm
ola ak adlandı ılmasının yanlış olduğudu zi a Hlebniko sözcük oluşumla ını
anlık değil, beli li bi amaç doğ ul usunda ge çekleş i miş i .291 Bu ada dikka
edilmesi ge eken husus, okazyonalizmin neolojizmin bi al dalı olduğu e
bi eysel neolojizm, yaza neolojizmi ola ak da adlandı ıldığıdı . Dolayısıyla,
Hlebniko he ne kada sözcük oluşumla ını beli li bi akılö esi dil çe çe esinde
e amaç güde ek ya a maya gay e e mişse de şai in oluş u muş olduğu sözcükle
üze inden ya a ığı azelik e sı a dışılık hissi, sözcükle in çalışmada okazyonel
ola ak adlandı ılması hususunda e cih sebebi olmuş u .
Çalışmanın ile leyen başlıkla ında gö ülecek olan şai in baş u duğu
okazyonel sözcük ya a ım modelle inin çeşi lilik gös e diğini; çoğunlukla
Rusçada a olan genel sözcük ü e me yön emle i üze inden; ekle in, ha le in
e mo emle in a klı sözcük ü le ine eklenmesi eya alışılagelmemiş şekilde
önle ine, kökle ine, gö dele ine, sonla ına ge i ilmesi yoluyla ge çekleş iğini
söylemek mümkündü . Kabul gö müş ku alla üze inden eya bunla ın ihlâli
yoluyla sözcük ü e menin dışında şai in öne a ığı, iki a klı sözcük en bi inin
kökünün kaldı ıla ak diğe ine kısmen eklendiği; böylece a klı anlamla a
bü ünen lakin ek bi köke dönüşen yeni bi okazyonel sözcüğün ü e ildiği
скорнение [kök bi leş i me] yön emi de bulunmak adı . Ö neğin, şai in
e a ından son a yayımlanan Ve a, Yine O İsim [Ve a, opya o je imya, 1928]
başlıklı şii de geçen хоролева [iyi k aliçe] okazyonel ismi хороший [iyi] e
королева [k aliçe] isimle inin ek köke indi ilmesiyle ü e ilmiş i . Bunun
sonucunda elde edilen sözcük e х ha inin ai olduğu ilk sözcük, yeni sözcüğe
kendi anlamını ka mış, ikinci sözcüğü ise gö ün ü ola ak kullanmış ı .
291 Bkz.: Ana oli A guno , “Slo o o çes a Velimi a Hlebniko a”, (Çe imiçi) h ps://p oza.
u/2012/07/13/709, 13 Nisan 2023.
VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   89
Şai in okazyonel sözcük ü e i ken dikka e iği bi diğe husus,
Ko o aye a’ya gö e Sla se e kimliği yüzünden, okazyonel sözcük ü e mede
baş u ulan yön emle den bi i olan yabancı dilden ödünç almayı e cih
e memesi; bunun ye ine diğe Sla dille inden ö neksemele kullanmaya gay e
e mesidi . 292 Bu yolla şai , eski Rus, Uk ayna, Bela us e diğe Sla halkla ına
ai masalsı, mi olojik kah amanla ın isimle inden eski Sla ak imindeki a ık
halk a a ından anlamı bilinmeyen ay isimle ine kada geniş çeşi lilik eki sözcük
hazinesinden aydalandığı anlaşılmak adı .
Bununla bi lik e, daha önce gö düğümüz ünlü Бобэоби пелись губы
şii inde Hlebniko ’un ü e iği бобэоби, пиээо, лиэээй, вээоми, гзи-гзи-гзэо
sözcükle inin, şai in akılö esi dili uya ınca içe dikle i sessiz ha le e gö e a klı
enkle i i ade e mele ine; dolayısıyla anlamsal ka şılıkla a sahip olmala ına
ağmen me in içe isinde one ik çağ ışım gö e i gö dükle i e he hangi bi
sözcük ü ü sını ına ai olmadıkla ı için akılö esi dil yön emi kapsamında
ü e ilmiş sayılmak adı .
Edebiya bilimcile i Nikolay Leonido iç S epano e G igo ye ’in
çalışmala ına gö e 1907-1913 yılla ı a asında yayımlanan şii le , neolojik
e okazyonel oluşumla açısından şai in en e imli döneminde kaleme
alınmışla dı .293 Ha a şai in kendisi de 1907-1908 yılla ını, üm ya a ım
se ü eni içinde en çok yeni sözcük ü e iği dönem ola ak kabul e mek edi .294
Şai in ü e iği yeni sözcük sayısının beş binden azla olduğu lakin yapı la ının
bi kısmı kaybolduğundan bu sayıyı am ola ak bilmenin mümkün olmadığı da
kabul gö en gö üşle a asındadı .295 Bununla bi lik e, çalışmamızda beli lenen
şii le , yazın yaşamı boyunca sözcükle üze inde oynamayı bı akmayan şai in ilk
denemele ine as ladığımız 1906 yılından e a e iği 1922 yılına kada olanla ı
kapsamak adı . İnceleme için seçilen şii le in al abe ik sı ası ise şu şekildedi :
“Алеше Крученых” [1920], “Ангелы” [1919], “Бобэоби пелись губы” [1908-
1909], “Бурлюк” [1921], “Весны пословицы и скороговорки…” [1919],
“Вечер. Тени…” [1908], “Воззвание председателей земного шара” [1917],
“Воспоминания” [1915], “Времыши-камыши” [1908], “Всем” [1922], “В
тот год, когда девушки…” [1921], “Вы помните о городе, обиженном в
чуде…” [1909], “Где прободают тополя жесть…” [1912], “Если я обращу
292 Ko o aye a, a.g.e., s. 98.
293 Bob zyko a, a.g.e., s. 30.
294 Vladimi Valen ino iç Feşçenko, “«Slo o o çes o» V. Hlebniko a s «Logopoeya» M.
Epş eyna. Ling ok ea i nos poezii i nauke (naçala XX i naçala XXI eka)”, Homo Sc ip o ,
Mosk a, İzda elskiy dom NLO, 2020, s. 347.
295 Na alya Nikolaye na Pe so a, Slo o o çes o i s yazannıye s nim p oblemı idios ilya
Velimi a Hlebniko a, (Yayımlanmamış dok o a ezi), Mosk a, MGU, 2000, s. 8.
90   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
человечество в часы…” [1922], “Жарбог!Жарбог!” [1908], “Журавль”
[1909], “Зазовь…” [1907-1908], “Заклятие именем” [1908-1909], “Заклятие
смехом” [1908-1909], “Зангези” [1922], “Зверинец” [1909], “Зеленый леший
– бух лесиный” [1912], “И вечер темец…” [1920], “И смелый товарищ
шиповника…” [1913], “И снова глаза щегольнули” [1915], “И я свирел в
свою свирель” [1908], “Кому сказатеньки” [1908-1909], “Крымское” [1908-
1909], “Кузнечик” [1908-1909], “Ладомир” [1920-1922], “Любавица” [1908],
“Мария Вечора” [1906], “Меня проносят на слоновых…” [1912], “Мизинич
миг” [1907], “Мне спойте про девушек чистых…” [1907-1908], “Могилы
вольности Каргебиль и Гуниб...” [1909], “Моих друзей летели сомны…”
[1916], “Море” [1920], “Моя так разгадана книга лица…” [1916], “Мы
желаем звездам тыкать…” [1910], “Немь лукает луком немным” [1908],
“Не чертиком масленичным…” [1922], “Ни хрупкие тени Японии…”
[1915], “Ну, тащися, сивка…” [1922], “Облакини пыли и рыдали” [1908],
“Огневоду” [1917], “Огнивом-севичом” [1908], “Опыт жеманного” [1913],
“Оснегурить тебя…” [1922], “Па-люди” [1912], “Пен пан” [1915-1916],
“Перуну” [1909], “Полно, Сивка, Видно, Тра…” [1911], “Признание”
[1922], “Разговор душ” [1911], “Россия забыла напитки” [1908], “Русь,
зеленая в месяце Ай!” [1921], “Ручей с холодною водой” [1920-1921],
“Сияющая вольза” [1917], “Скифское” [1908], “Словарь цветов” [1913],
“Смерть коня” [1918], “Снежно-могучая краса…” [1912], “Сон лихача”
[1911], “Страну лебедию забуду я…” [1915-1916], “С утробой медною”
[1921], “Сыновеет ночи синева” [1920], “Там, где жили свиристели” [1909],
“Татлин, тайновидец лопастей” [1916], “Тень в саду” [1911-1912], “Усадьба
ночью, чингисхань!” [1916], “Э-э! Ы-ым!” [1921], “Я видел, бабр сидел у
рощи…” [1922], “Я и Россия” [1921-1922], “Я славлю лет его насилий”
[1908].
İncelemeye esas alınan şii le , a klı okazyonel sözcük ü le i e ü e me
yön emle ini içe mele i sebebiyle e cih sebebi olmuş; şai in hangi yılla da daha
çok okazyonel sözcük ü e me yoluna gi iği, hangi sözcük ü ünü e ü e me
yön emini daha sık kullandığı, hangi şii le inde daha çok okazyonel sözcük
oluşumla ına as landığı so ula ını espi edebilmek adına çalışma için ye e li
kaynağı oluş u muşla dı .
VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   91
Okazyonel Sözcükle in Dil Bilimsel İncelemesi
Dil bilimsel incelemenin yapılacağı bu başlık a inceleme konusu olan
şii le deki okazyonel sözcükle al abe ik sı aya gö e dizilmiş olup; incelemeye
konu olan sözcükle biçimle ine, ü le ine, şii içe isindeki ye le ine e dahil
oldukla ı şii le in adla ına gö e beli ilmişle di . Sözcükle ay ıca Tü kçe eş
değe likle inin olup olmaması açısından i delenmiş i .
Ай
Şii adı: “Русь, зеленая в месяце Ай!”
Şii içe isindeki ye i: Русь, зеленая в месяце Ай!
Tü ü: İsim. Eski Sla ak iminde mayıs; seyaha e gi iği İ an’da edindiği bilgi
dâhilinde ise İ an ak iminde yılın ilk ayı anlamına gelen sözcük ödünç alma
yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Mayıs [Ocak].
Айные
Şii adı: “Русь, зеленая в месяце Ай!”
Şii içe isindeki ye i: Айные радости делая
Tü ü: Sı a . Eski Sla ak iminde mayıs ayı anlamındaki ай sözcüğüne sı a
yapmak a kullanılan -н- son ekinin ge i ilmesi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Mayıs [sı a ]. > Айные радости [Mayıs se inçle i]
Ау
Şii adı: “Русь, зеленая в месяце Ай!”
Şii içe isindeki ye i: В месяц Ау
Tü ü: İsim. Eski Sla ak iminde hazi an ayına ka şılık gelen sözcük ödünç
alma yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Hazi an.
Бабр
Şii adı: “Я видел, бабр сидел у рощи…”
Şii içe isindeki ye i: Я видел, бабр сидел у рощи
Tü ü: İsim. Rusça тигр [kaplan] sözcüğü ile benze lik gös e mesi açısından iç
çekimleme yön emi ile бобр [kunduz] sözcüğü üze inden ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Kunduz.
92   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Бабурки
Şii adı: “Сон лихача”
Şii içe isindeki ye i: Летевшей бабурки
Tü ü: İsim. Rusça бабочка [kelebek] sözcüğü ile benze lik gös e mesi
açısından iç çekimleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Kelebekle .
Бесповеликая
Şii adı: “Если я обращу человечество в часы…”
Şii içe isindeki ye i: Будет земля бесповеликая
Tü ü: Sı a . Rusça повелевать [buyu mak, em e mek] iilinin başına yokluk
bildi en бес- ön ekinin e sonuna canlı isim yapmak a kullanılan -ик e sı a
yapmak a kullanılan -ий son ekle inin eklenmesi sonucu ön ekleme + son
ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Em eden, buyu an olmayan, hükümda sız.
Бессмертновею
Şii adı: “Крымское”
Şii içe isindeki ye i: Лишь бессмертновею я
Tü ü: Fiil. Rusça бессмертно [ölümsüz ola ak, ebediyen] za ı e веять
[esmek, ü lemek] iilinden bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Ebediyen еsmek, ü lemek.
Блестящее
Şii adı: “Мария Вечора”
Şii içe isindeki ye i: Пусть блестящее чем свет
Tü ü: Za . Rusça блестяще [pa ıldaya ak] za ının sonuna, sı a la da
ka şılaş ı ma de ecesi oluş u mak için kullanılan -ее son ekinin ge i ilmesi
sonucu son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Daha pa ıldaya ak.
Бобэоби
Şii adı: “Бобэоби пелись губы”
Şii içe isindeki ye i: Бобэоби пелись губы

VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   93
Tü ü: Beli siz. Hlebniko ’un akılö esi dil kapsamına gö e губа [dudak]
sözcüğündeki б ha i kı mızı engi i ade e mek edi ; dolayısıyla akılö esi sözcük
ola ak ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Kı mızı.
Божес
Şii adı: “Ангелы”
Şii içe isindeki ye i: Лелебен лелеет божес
Tü ü: İsim. Rusça божество [Tan ı, İlah] e небеса [sema, gök] isimle inden
bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Gök Tan ı, gökle in an ısı.
Большевитую
Şii adı: “Кому сказатеньки”
Şii içe isindeki ye i: И дружбу вела большевитую
Tü ü: Sı a . Rusça большой [büyük] e знаменитый [ünlü, anınmış] ya da
именитый [aynı anlam] sı a la ından bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Büyük anıdık.
Братчины
Şii adı: “Русь, зеленая в месяце Ай!”
Şii içe isindeki ye i: После пойдут уже братчины
Tü ü: İsim. Eski Sla ak iminde kasım ayına ka şılık gelen sözcük ödünç
alma yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Kasım.
Бух
Şii adı: “Зеленый леший – бух лесиный”
Şii içe isindeki ye i: Зеленый леший – бух лесиный
Tü ü: İsim. Hlebniko ’un дуть – дух, мыть – муха, быть – бух iç çekimleme
yön emine gö e ü e ilen sözcükle şii içe isinde ses uyumunun yakalanması
amaçlanmış ı . Bu ada бух ismi, дух [ uh] anlamında kullanılmak adı .
Tü kçe eş değe lik: Ruh.
94   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Вабна
Şii adı: “Там, где жили свиристели”
Şii içe isindeki ye i: Ты поюнна и вабна
Tü ü: Sı a . Вабить [aya mak, cezbe mek] iiline -н son eki ge i ile ek kısa
sı a haline ge i ilen sözcük son ekleme yön emi ile ü e ilmiş olup cazibeli,
kışkı ıcı anlamına sahip i . Şai in bu sözcüğü ya a masının sebebi dizede
geçen поюнна [şakıyan] sözcüğünün anlamını pekiş i mek; şii de i m e uyak
sağlamak ı .
Tü kçe eş değe lik: Cazibeli, kışkı ıcı.
Веничие
Şii adı: “Ангелы”
Şii içe isindeki ye i: Тихес голубое веничие
Tü ü: Sı a . Rusça венок, венец [ aç] isminin sonuna iyelik sı a ı yapmak a
kullanılan -ич(ий) son ekinin ge i ilmesi sonucu son ekleme yön emi ile
ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Taçla a ai , açla ın.
Вечерогривы
Şii adı: “Скифское”
Şii içe isindeki ye i: И вечерогривы кони
Tü ü: Sı a . Rusça вечер [akşam] e грива [yele] isminden ü e ilen гривый
sı a ına a a ek ge i ilmesi sonucu bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Akşam yeleli.
Вза
Şii adı: “Море”
Şii içe isindeki ye i: Что же, скоро стихнет вза
Tü ü: Za . Взаправду [ge çek en, hakika en] za ının kısal ılmış hali olan
sözcük akılö esi sözcük ola ak ü e ilmiş i ..
Tü kçe eş değe lik: Ge çek en, hakika en.
Видель
Şii adı: “Зеленый леший – бух лесиный”
VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   95
Şii içe isindeki ye i: И синяя видель
Tü ü: İsim. Rusça видеть [gö mek] iiline bi nesne ya da olayı i ade eden isim
ü e mek e kullanılan -ль son ekinin ge i ilmesi sonucu son ekleme yön emi ile
ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Gö ün ü, gö ünüm.
Виденнега
Şii adı: “Опыт жеманного”
Şii içe isindeki ye i: Вон там на дорожке белый встал и стоит виденнега!
Tü ü: İsim. Rusça в + вид + нега [-de/-da + gö ünüm + keyi , mu luluk]
sözcük bi imle inden bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Keyi li gö ün ü, hal.
Воздушинке
Şii adı: “Журавль”
Şii içe isindeki ye i: Как воздушинке путь в печку
Tü ü: İsim. Rusça воздух [ha a] ismine küçül me, se ecenlik anlamı e en
-ин-к(a) son ekle inin ge i ilmesi sonucu son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Ha acık, küçük, a lı ha a.
Воздушь
Şii adı: “И снова глаза щегольнули”
Şii içe isindeki ye i: И серебристая воздушь
Tü ü: İsim. Rusça воздух [ha a] sözcüğünün gö desindeki х ha inin ш ha ine
dönüşmesi sonucu eksiz yön em [ь] ile ü e ilen sözcükle, şai a a ından şii de
i m duygusunun yakalanması amaçlanmış ı . Dil bilimci Ulyana Se geye na
Baymu a o a’nın ak a dığına gö e Hlebniko e Mayako ski, daha olgun
sayılabilecek yapı la e dikle i dönemle inde sözcük ya a ı ken isimle den
-ость son ekini düşü meyi e cih e mişle di : воздушь – [воздушность =
ha ada lık].296
Tü kçe eş değe lik: Ha ada lık.
296 Ulyana Se geye na Baymu a o a, “Okkazionalnıye imena na -os poezii İ. Se e yanina i
K. Balmon a”, Russkaya eç, Sayı IV, Mosk a, İns i u usskogo yazıka im. V.V. Vinog ado a
RAN, 2011, s. 13.
96   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Вольза
Şii adı: “Сияющая вольза”
Şii içe isindeki ye i: Сияющая вольза
Tü ü: İsim. Rusça польза [ ayda, ya a ] sözcüğündeki -за ekinin anlamsallığı
dışında uyak benze liği ya a ması için волглый [nemli, ıslak] sı a ının köküne
eklenmesi sonucu kök bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Islaklık, nemlilik.
Восчла
Şii adı: “Россия забыла напитки”
Şii içe isindeki ye i: Восчла роковое письмо
Tü ü: Fiil. Eski Kilise Sla casında okumak anlamına gelen честь iilinin dişil
cins geçmiş zaman kipindeki gö desine, bi eylemin amamlanmışlığına işa e
eden вос- ön ekinin ge i ilmesi sonucu ön ekleme yön emi ile oluş u ulmuş u .
Fiilin geçmiş zaman kipinde doğ u kullanımı прочла [okudu] şeklindedi .
Tü kçe eş değe lik: Okudu.
Времирей
Şii adı: “Там, где жили свиристели”
Şii içe isindeki ye i: Стая легких времирей
Tü ü: İsim. Rusça zaman anlamına gelen время sözcüğüne hay an adla ındaki
gibi -ирь [снегирь = şak ak kuşu] son ekinin ge i ilmesi sonucu son ekleme
yön emi ile ü e ilmiş i . Bu yön em ile şai , bi kuşun uçuşunu akıp giden zaman
ka amıyla bi leş i meyi a zulamak adı .
Tü kçe eş değe lik: Zaman kuşu.
Времыши
Şii adı: “Времыши-камыши”
Şii içe isindeki ye i: Времыши-камыши
Tü ü: İsim. Rusça время [zaman] ile камыш [kamış] isimle inden
bi leş i me yön emi ile sonucu oluş u ulmuş u . Şai bu ada iki sözcük a asında
ses benze liğinden aydalanmış; böylece e ensel ha eke in, sonsuzluğun,
ölümsüzlüğün sembolü ola ak времыши imgesini ya a mış ı . Şii de zaman su,
VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   103
Tü ü: Sı a . Rusça желтый [sa ı] e струнный [ elli] sı a la ından bi leş i me
yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Sa ı elli.
Зазимье
Şii adı: “Русь, зеленая в месяце Ай!”
Şii içe isindeki ye i: После зазимье, свадебник месяц
Tü ü: İsim. Eski Sla ak iminde ekim ayına ka şılık gelen sözcük ödünç alma
yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Ekim.
Зазовь
Şii adı: “Зазовь”
Şii içe isindeki ye i: Зазовь манности тайн
Tü ü: İsim. Rusça зазвать [ıs a la çağı mak, da e e mek] iilinden eksiz
yön em ile [ь] ü e ilen sözcük şii içe isinde one ik uyum ya a mak adı .
Tü kçe eş değe lik: Çağ ı.
Закричальности
Şii adı: “Немь лукает луком немным”
Şii içe isindeki ye i: В закричальности зари
Tü ü: İsim. Rusça закричать [bağı mak, haykı mak] iilinin sonuna sı a
yapmak a kullanılan -аль-н- e sı a an soyu isim ü e meye ya ayan -ость son
ekle inin ge i ilmesi sonucu son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i . Sözcük şii de,
suskun kalmanın e diği sessizliğe e â ıl ka anlığa ka şı ola ak ha eke li,
değişken bi şey olguyu emsil e mek edi .304 Sözcük aynı zamanda Eski Kilise
Sla casında кличь [haykı ış, bağı ış, çağ ı] eya günümüz Rusçasında aynı
anlama gelen клич sözcüğünden, i ade edilmek is enen eylemin başlangıcına
işa e eden за- ön ekinin ge i ilmesi e yuka ıda e ilen son ekle in eklenmesi
sonucu ön ekleme + son ekleme yön emi ile de ü e ilmiş olabili .305
Tü kçe eş değe lik: Bağı kanlık, ani haykı ış.
304 Ba ba a Lönnq is , Mi ozdaniye slo e. Poe ika Velimi a Hlebniko a, Sank -Pe e bu g,
Akademiçeskiy p oyek , 1999, s. 211.
305 Ye geni S epano iç O in, Slo a usskogo yazıka X-XVIII eko , Done sk, Yugo-Vos ok,
2014, s. 156.

104   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Заратустрь
Şii adı: “Усадьба ночью, чингисхань!”
Şii içe isindeki ye i: Заря ночная, заратустрь!
Tü ü: Fiil. Rusça Заратустра [Ze düş ] kişi isminin sonuna iilden emi kipi
ü e mek e kullanılan -рь son ekinin ge i ilmesi sonucu son ekleme yön emi ile
ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Ze düş ol, Ze düş lük e .
Зачеловеческие
Şii adı: “Ладомир”
Şii içe isindeki ye i: В зачеловеческие сны
Tü ü: Sı a . Rusça человеческий [insani] sı a ının önüne akılö esi ka amında
olduğu gibi -за ön ekinin ge i ilmesi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: İnsan ö esi.
Звероокий
Şii adı: “Страну лебедию забуду я…”
Şii içe isindeki ye i: Где конь звероокий с волной белоснежной
Tü ü: Sı a . Rusça зверий [hay ana ai , ahşi] sı a ına a a ek e Eski Kilise
Sla cası око [göz] ismine sı a yapmak a kullanılan -ий son ekinin ge i ilmesi
sonucu bi leş i me + son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Vahşi gözlü.
Земец
Şii adı: “И вечер темец…”
Şii içe isindeki ye i: И тополь земец
Tü ü: İsim. Rusça земля [ op ak] isminin sonuna bi ülkeye, bölgeye, şeh e
aidiye eya bi meslek ic a eden anlamı ka an -ец son ekinin ge i ilmesi sonucu
son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Top akçı.
Зимник
Şii adı: “Русь, зеленая в месяце Ай!”
Şii içe isindeki ye i: За ними зимник
VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   105
Tü ü: İsim. Eski Sla ak iminde a alık ayına ka şılık gelen sözcük ödünç alma
yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: A alık.
Зня
Şii adı: “Моя так разгадана книга лица…”
Şii içe isindeki ye i: На белом, на белом – два серые зня!
Tü ü: İsim. Rusça день [gün] isminin iyelik halindeki çekimi olan дня [günün]
sözcüğünün baş ha inin değişmesi sonucu akılö esi sözcük ola ak ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Günün.
Золотописьмом
Şii adı: “Кузнечик”
Şii içe isindeki ye i: Крылышкуя золотописьмом
Tü ü: İsim. Rusça isim olan золото [al ın] e письмо [yazma, mek up]
sözcükle inden bi leş i me yön emi ile ü e ilen sözcükle çeki genin
kana la ındaki dama la be imlenmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Al ın yazma.
Зороль
Şii adı: “Сияющая вольза”
Şii içe isindeki ye i: Где плачет зороль
Tü ü: İsim. Hlebniko ’un ek heceli sözcükle sözlüğüne gö e gö mek, aydınlık,
ışık anlamla ına gelen зра sözcüğünün baş ha inin, Rusça король [k al]
isminin baş ha i ile değiş i ilmesi sonucu akılö esi sözcük ola ak ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Gö en k al.
Зыбку-улыбку
Şii adı: “Огнивом-севичом”
Şii içe isindeki ye i: И зыбку-улыбку к устам я поднес
Tü ü: İsim. Rusça зыбка [ ü ün çubuğu] e улыбка [gülümseme] sözcükle inin
bi leş i ilmesi yoluyla ü e ilmiş i . Akimo a’nın ak a dığına gö e Hlebniko
bu ada зыбка sözcüğünü ilk anlamı olan beşik ye ine ikinci anlamı olan
Uk aynacada ü ün çubuğu anlamında kullanmış ı .306
Tü kçe eş değe lik: Tü ün çubuğu e gülücük.
306 Akimo a, a.g.e., s. 8.
106   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Инеса
Şii adı: “Ангелы”
Şii içe isindeki ye i: То ивы цветут инеса.
Tü ü: Sı a . Rusça иной [ö eki, a klı] sı a ı e чудеса [mucizele , ilahla ]
isminden bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Diğe , ö eki an ıla .
Иссмейся
Şii adı: “Заклятие смехом”
Şii içe isindeki ye i: О, иссмейся рассмеяльно, смех надсмейных смеячей!
Tü ü: Fiil. Rusça смеяться [kahkaha a mak] iilinin emi kipine, iilde
amamlanmışlık haline işa e eden -ис ön ekinin eklenmesi sonucu ön ekleme
yön emi ile ü e ilmiş i . Bu ön ek sayesinde sözcük, yo gun düşene kada ,
de ilene kada gülmek, kahkaha a mak anlamını kazanmış ı .
Tü kçe eş değe lik: Gülmek en bi ap düşmek.
Каменьем
Şii adı: “Времыши-камыши”
Şii içe isindeki ye i: Где время каменьем
Tü ü: İsim. Hlebniko ’un dilin ilk emelle ine olan ilgisinin, bu sözcük
seçiminde e kili olduğu söylenebili . Каменье, Eski Kilise Sla casında камень
[ aş] sözcüğü için kullanılan opluluk ismi камение sözcüğünden gelmek edi .
Hlebniko ’un -ие son ekini -ье son ekine da al ması, ipik bi Eski Kilise
Sla cası-Rusça uya lamasıdı . Bkz.: воскресение – воскресенье, Наталия
– Наталья.307 Şii de dikka çeken bi diğe husus, özel gö elilik eo isinin
geome ik yo umu e dö boyu lu uzay-zaman ka amının işlenmesidi . [...]
Где каменья временем, / Где время каменьем [...] dizele inde gö üldüğü üze e
uzay öğesi olan aş dinamik bi anlam kazanmak a; zaman ka amı ise bi aş
gibi du mak a, mekân kazanmak adı .308 Dolayısıyla sözcük da al ma yön emi
ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Taş [ opluluk, yığın].
307 Bek eşe a e Bo niko , a.g.e., s. 13.
308 Vladimi Nikolaye iç Ganin, “Uni e sum s iho o eniya V. Hlebniko a «V emışi-kamışi»:
ak ualiza siya dinamizi o annogo p os ans a «s yaşçennogo şuma»”, Ves nik ÇGPU im. İ.Ya.
Yako le a, Sayı IV, Çeboksa ı, ÇGPU, 2011, s. 26-27.
VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   107
Конецарство
Şii adı: “Страну лебедию забуду я…”
Şii içe isindeki ye i: Про Конецарство, ведь оттуда я
Tü ü: İsim. Rusça конь [a ] e царство [k allık] isimle ine a a ek ge i ilmesi
sonucu bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i . Şai bu sözcük ile Kalmukya’yı ima
e mek edi .
Tü kçe eş değe lik: A K allığı, Kalmukya.
Коняшня
Şii adı: “Полно, Сивка, Видно, Тра…”
Şii içe isindeki ye i: Сон, коняшня и почет
Tü ü: İsim. Rusça конюшня [ahı ] isminin kökünde ha değişimi yapılması
sonucu iç çekimleme yön emi ile ü e ilmiş i . Hlebniko a a ından öne sü ülen
bu yön em uya ınca я ha i, Rusça ismin halle inde iyelik hali e yönelme
du umuna ka şılık gelmek edi .309
Tü kçe eş değe lik: Ahı ın, ahı a.
Красотинцы
Şii adı: “Воспоминания”
Şii içe isindeki ye i: Но есть на свете красотинцы
Tü ü: İsim. Rusça красота [güzellik] sözcüğüne cansız e soyu ka amla ı
canlı hale ge i mek e kullanılan -инец son ekinin ge i ilmesi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Güzellikle .
Кружеток
Şii adı: “И я свирел в свою свирель”
Şii içe isindeki ye i: Мне послушные свивались звезды в плавный
кружеток
Tü ü: İsim. Rusça кружиться [dönmek] iilinden e поток [akın ı, de e]
isminden bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i . Me inde хоровод [dai esel dans,
ho on] anlamına gelen sözcükle Hlebniko ’un ha eke algısını güçlendi mek
is ediği gö ülmek edi .
Tü kçe eş değe lik: Ho on.
309 Velimi Hlebniko , Sob aniye soçinenii şes i omah, yay.haz. Rudol Valen ino iç Dugan-
o , Cil VI (I), Mosk a, İMLİ RAN “NASLEDİYE”, 2005, s. 35.
108   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Крылышкуя
Şii adı: “Кузнечик”
Şii içe isindeki ye i: Крылышкуя золотописьмом
Tü ü: Fiil. Rusça крыло [kana ] sözcüğünün küçül me ekli hali olan
крылышко [kana çık] sözcüğüne -ова(ть) ü e ken son eki ge i ile ek
[крылышковать] za - iil haline dönüş ü ülmesi sonucu son ekleme yön emi ile
ü e ilmiş i . Şai me inde bu sözcük ile çeki genin şe a al ınımsı kana la ının
ha eke ini i ade e mek edi .
Tü kçe eş değe lik: Kana çıklana ak.
Куревом-маревом
Şii adı: “Огнивом-севичом”
Şii içe isindeki ye i: И куревом-маревом дол озарил
Tü ü: İsim. Rusça курить [siga a içmek] iilinden gelen курево [içilen şey
( ü ün)] e марево [se ap] isimle inden bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Rusçada -ев(о)/-ив(о) son eki genellikle bi eylemin sonucunda elde edilen
unsu u i ade eden isim ü e mek için kullanılmak adı .
Tü kçe eş değe lik: Tü ün e se ap.
Лалы
Şii adı: “Журавль”
Şii içe isindeki ye i: Я лалы городов вам дам и сел
Tü ü: İsim. Fa sça лала [lale] isminden ödünç alma yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Lale.
Лббы
Şii adı: “Э-э! Ы-ым!”
Şii içe isindeki ye i: В нахмуренные лббы и ноздри
Tü ü: İsim. Rusça лоб [alın] isminin çoğul hali olan лбы sözcüğüne azladan
bi ha eklene ek iç çekimleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Alınla .
Лебедиво
Şii adı: “Кузнечик”

VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   109
Şii içe isindeki ye i: О, лебедиво!
Tü ü: İsim. Sözcüğün anlam bilimsel ka manının anlaşılabili olmadığını
söyleyen Bob zko a, iki olasılığa dikka çekmek edi : I. Rusça лебедь [kuğu]
sözcüğünün gö desine -ив za ekinin eklenmesi yolu ile [bu du umda, kuğunun
bağı ışına ce ap ola ak e ilen sözcük anlamında kullanılmış ı ]; II. Rusça
лебедь e диво [masalsı a lık, güzellik] isimle inden bi leş i me yön emi ile
[bu du umda, kuğunun muh eşemliğine işa e e mek edi ].310 Sözcük yine aynı
sı a ın isim hali olan диво [mucize] sözcüğü ile gö de bi leş i ilmesi yoluyla
ü e ilmiş olabili .
Tü kçe eş değe lik: Kuğu güzelliği.
Лесиный
Şii adı: “Зеленый леший – бух лесиный”
Şii içe isindeki ye i: Зеленый леший – бух лесиный
Tü ü: Sı a . Rusça лес [o man] sözcüğüne insan ya da hay an adla ından sı a
ü e meye ya ayan -ин(ый) son ekinin ge i ilmesi sonucu son ekleme yön emi
ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: O man(a) ai / o manın.
Летот
Şii adı: “Ангелы”
Şii içe isindeki ye i: Просторцы нетучих летот
Tü ü: İsim. Rusça летать [uçmak] iilinin sonuna isim yapmak a kullanılan
-ота son ekinin ge i ilmesi sonucu son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Gökle , semala .
Лечилицах
Şii adı: “В тот год, когда девушки…”
Şii içe isindeki ye i: В лечилицах здоровья
Tü ü: İsim. Rusça лечить [iyileş i mek] iilinin sonuna bi eylemi ic a eden
anlamındaki -иц(а) son ekinin ge i ilmesi sonucu son ekleme yön emi ile
ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: İyileş i ici, şi acı.
310 Bob zyko a, a.g.e., s. 65.
110   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Лиэээй
Şii adı: “Бобэоби пелись губы”
Şii içe isindeki ye i: Лиээй – пелся облик
Tü ü: Beli siz. Hlebniko ’un akılö esi dil kapsamına gö e л ha i beyaz engi
i ade e mek edi ; dolayısıyla akılö esi sözcük ola ak ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Beyaz.
Лукает
Şii adı: “Немь лукает луком немным”
Şii içe isindeki ye i: Немь лукает луком немным
Tü ü: Fiil. Rusçada a ık kullanılmayan, eskimiş bi sözcük olan лук [ok]
ismine iil yapmak a kullanılan -ать son ekinin ge i ilmesi sonucu son ekleme
yön emi ile ü e ilmiş i . Şai bu yön emle, Rusçada ye edinmiş стрелять из
лука [ok a mak] iba esine eza oluş u a ak лукать sözcüğünün asıl e imolojik
anlamına ka uşmasını sağlamış; sözcüğe azelik e yenilik kazandı mış ı .311
Tü kçe eş değe lik: Ok a mak, ı la mak.
Любес
Şii adı: “Ангелы”
Şii içe isindeki ye i: То ветер умолкших любес
Tü ü: İsim. Rusça любовь [aşk, se gi] e небеса [sema, gök] isimle inden
bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Aşk, se gi seması.
Мальчишески-прекрасных
Şii adı: “Вы помните о городе, обиженном в чуде…”
Şii içe isindeki ye i: Где раньше возглас раздавался мальчишески-
прекрасных труб
Tü ü: Sı a . Rusça мальчик [e kek çocuk, oğlan] isminden gelen za an
e прекрасный [çok güzel, mükemmel] sı a ından bi leş i me yön emi ile
ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Çocuksu, çocuk gibi güzellik eki.
311 Lönnq is , a.g.e., s. 211.
VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   111
Манности
Şii adı: “Зазовь”
Şii içe isindeki ye i: Зазовь манности тайн
Tü ü: İsim. Rusça манить [elle çağı mak, cezbe mek] iiline soyu isim
ya a maya ya ayan -ность son ekinin ge i ilmesi sonucu son ekleme yön emi
ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Cazibe, cezbe me.
Мервонцы
Şii adı: “Ангелы”
Şii içe isindeki ye i: Мервонцы! Мервонцы! вы пали!
Tü ü: İsim. Hlebniko ’un ek heceli sözcükle sözlüğüne gö e ölmek, ölüm,
hiçlik anlamına gelen мра sözcüğünden gelen мервие-мервый [ölmek e olan,
ölen] sözcüğüne sı a an isim yapmak a kullanılan -ец son ekinin ge i ilmesi
sonucu son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Ölüle , ölmek e olanla .
Мизинич
Şii adı: “Мизинич миг”
Şii içe isindeki ye i: Мизинич миг
Tü ü: İsim. Rusça мизинец [se çe pa mak] ismine -ич son ekinin ge i ilmesi
ile ü e ilmiş i . Bu sözcükle, şii de geçen kı ı cık saçlı e kek çocuğu, mu lu
anla ın an ısı E os gibi gös e mek amaçlanmış ı .312
Tü kçe eş değe lik: Çocuk, pa mak çocuk.
Миял
Şii adı: “Перуну”
Şii içe isindeki ye i: Когда миял ты, рея, омута
Tü ü: Fiil. Rusça миновать [es geçmek, kaçınmak] iili üze inden Hlebniko ’un
asa ladığı iç çekimleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Es geç iğinde, kaçındığında.
312 Bkz.: “Miziniç”, (Çe imiçi) h p://www1.lib. u/POEZIQ/HLEBNIKOW/ o p im/15.h m,
4 Mayıs 2023.
112   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Молчебные
Şii adı: “Ангелы”
Şii içe isindeki ye i: Молчебные ночери точки
Tü ü: Sı a . Rusça молчаливый [sessiz, suskun] ni eleme sı a ından e
молебен [ibade , dua] isminden gelen молебный beli me sı a ından bi leş i me
yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Sessiz dua, sessiz dualı.
Мореречи
Şii adı: “И вечер темец…”
Şii içe isindeki ye i: И мореречи
Tü ü: İsim. Rusça море [deniz] e речь [konuşma, dil] isimle inden bi leş i me
yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Deniz dili.
Морозенки
Şii adı: “Мы желаем звездам тыкать…”
Şii içe isindeki ye i: Как Морозенки
Tü ü: İsim. Uk ayna halk şa kıla ının kah amanı e Zapo ojya Kazakla ının
ka ma bi ka ak e i olan Морозенко isminin çoğul halde kullanılması sonucu
ödünç alma yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Mo ozenkola .
Моролева
Şii adı: “Сияющая вольза”
Şii içe isindeki ye i: О, мраво! Моя моролева
Tü ü: İsim. Hlebniko ’un ek heceli sözcükle sözlüğüne gö e ölmek, ölüm,
hiçlik anlamı aşıyan мра sözcüğünün baş ha inin, Rusça королева [k aliçe]
isminin baş ha i ile değiş i ilmesi sonucu akılö esi sözcük ola ak ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Ölüm k aliçesi.
Мороль
Şii adı: “Сияющая вольза”
Şii içe isindeki ye i: На озере синем – мороль
VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   119
hangisinin ya dımcı sözcük olduğunun anlaşılmaması konusuna ilişkin şai in
ya a mış olduğu diğe ikili sözcük oluşumla ındaki ip uçla ından yola çıka ak
ilk sözcüğün isim, ikincisinin ise imge olduğu sonucuna a mak adı . Bu du uma
gö e огниво sözcüğü высек > высекать [yon mak] iilinden ha eke le çakmak
aşı ola ak adlandı ılmış ı zi a o da yon ula ak yapılmak adı .316
Tü kçe eş değe lik: Çakmak aşından bal a.
Окопад
Şii adı: “Зангези”
Şii içe isindeki ye i: Они голубой окопад
Tü ü: İsim. Rusça водопад [şelale > вода (su) + падать (düşmek)] ö neğindeki
gibi Eski Kilise Sla casından око [göz] isminin alınması sonucu bi leş i me
yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Göz şelalesi.
Омамаены
Şii adı: “Усадьба ночью, чингисхань!”
Şii içe isindeki ye i: Пусть сосны бурей омамаены
Tü ü: Fiil. Al ın O da De le i emi le inden Мамай [Mamay] özel isminin
başına iil yapmak a kullanılan e eklendiği sözcüğe bi şeye dönüşme, beli li
bi ni elik kazanma anlamı ka an о- ön ekinin; sonuna edilgen sı a - iil yapmak a
kullanılan -енн- son ekinin ge i ilmesi sonucu ön ekleme + son ekleme yön emi
ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Mamay [gibi] olmak, da anmak.
Онежиться
Şii adı: “Словарь цветов”
Şii içe isindeki ye i: Что я могу онежиться в Лялю
Tü ü: Fiil. Rusça нежный [şe ka li] sı a ına; bi şeye dönüşme anlamı ka an
о- ön ekinin, -и(ть) son ekinin e -ся en son ekinin eklenmesi sonucu ön ekleme
+ son ekleme + en son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Şe ka lenmek, şe ka duymak.
316 Akimo a, a.g.e., s. 7.

120   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Осенины
Şii adı: “Русь, зеленая в месяце Ай!”
Şii içe isindeki ye i: И в осенины смотришь на небо
Tü ü: İsim. Yaz me siminin uğu lanıp sonbaha ın ka şılandığı eski bi halk
ku laması anlamına gelen sözcük, aynı zamanda Eylül ayına ka şılık gelmek e
olup ödünç alma yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Sonbaha günü, güz günü, Eylül ayı.
Осмей
Şii adı: “Заклятие смехом”
Şii içe isindeki ye i: Усмей, осмей, смешики, смешики
Tü ü: Fiil. Rusça осмеивать [alay e mek] iilinin emi kipine; bi şeye dönüşme
anlamı aşıyan iille i ü e mek e kullanılan о- ön ekinin eklenmesi sonucu ön
ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Alaycı olmak.
Оснегурить
Şii adı: “Оснегурить тебя…”
Şii içe isindeki ye i: Оснегурить тебя
Tü ü: Fiil. Rusça снегурочка [ka dan kadın] isminin başına bi şeye dönüşme,
beli li bi ni elik kazanma anlamı aşıyan iille i ü e mek e kullanılan о- ön
ekinin e iille in mas a halle inde kullanılan -ить son ekinin ge i ilmesi
sonucu ön ekleme + son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Ka dan kadına çe i mek, döndü mek.
Оснуя
Şii adı: “Разговор душ”
Şii içe isindeki ye i: Пусть, поцелуй на мне оснуя
Tü ü: Za . Rusça основать [ku mak, emellendi mek] iilinin Hlebniko
a a ından za - iil gö e inde kullanıldığı bu ö nek e şai , sözcüğün dil bilgisi
açısından doğ u kullanımı olan основав, основавши ö nekle i ye ine
sözcüğün sonuna bilinçli bi şekilde -уя son ekini ge i e ek son ekleme yön emi
ile ü e miş i .
Tü kçe eş değe lik: Ku a ak, emellendi e ek.
VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   121
Остроглазья
Şii adı: “Признание”
Şii içe isindeki ye i: Не остроглазья цветы
Tü ü: İsim. Rusça острый [keskin] sı a ının sonuna a a ekin; глаз [göz]
isminin sonuna isim yapmak a kullanılan -ье son ekinin çoğul halinin eklenmesi
sonucu bi leş i me + son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Keskin bakışla .
Очаревна
Şii adı: “И снова глаза щегольнули”
Şii içe isindeki ye i: И вы, очаревна внимая
Tü ü: Sı a . Rusça очаровать [büyülemek] iilinden e царевна [ça içe] eya
королевна [k alın kızı] isimle inden bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Büyüleyici, cazibeli ça içe.
Па-люди
Şii adı: “Па-люди”
Şii içe isindeki ye i: Па-люди
Tü ü: İsim. Rusça пасынок [ü ey e la ], падчерица [ü ey kız] isimle ine
benze şekilde oluş u ulan sözcük ön ek ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Bu adaki па- ön eki Hlebniko a a ından bi şeyden yoksun anlamında,
olumsuz algılanmış olabili .317
Tü kçe eş değe lik: Ü ey insan, uhsuz insan, yalancı insan
Перунепр
Şii adı: “Перуну”
Şii içe isindeki ye i: Так ты окончил, Перунепр
Tü ü: İsim. Sla mi olojisinde Gökyüzü Tan ısı318 ola ak geçen Перун [Pe un]
e Rusya’da bi nehi olan Днепр [Dinyepe ] isimle inden bi leş i me yön emi
ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Pe un Neh i.
317 Mihail K epe, “Ve lib ı Hlebniko a: İdei i emı”, Russian Language Jou nal, Sayı XLII,
Washing on, Ame ican Councils o In e na ional Educa ion, 1988, s. 201.
318 Bkz.: Gönül Uzelli, Sla Mi olojisi – İnanışla e Söylencele , İs anbul, Yapı K edi
Yayınla ı, 2016, s. 40.
122   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Печальнооких
Şii adı: “Ручей с холодною водой”
Şii içe isindeki ye i: Печальнооких жен
Tü ü: Sı a . Rusça печаль [hüzün, kede ] e Eski Kilise Sla casında göz
anlamına gelen око sözcükle inin bi leş i ilmesi sonucu ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Kede li gözlü.
Пиээо
Şii adı: “Бобэоби пелись губы”
Şii içe isindeki ye i: Пиээо – пелись брови
Tü ü: Beli siz. Hlebniko ’un akılö esi dil kapsamına gö e п ha i siyah engi
i ade e mek edi ; dolayısıyla akılö esi sözcük ola ak ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Siyah.
Похороннее
Şii adı: “Ни хрупкие тени Японии…”
Şii içe isindeki ye i: Не могут звучать похороннее
Tü ü: Sı a . Rusça похоронный [cenaze gibi, hüzünlü, kas e li] beli me
sı a ının sonuna ka şılaş ı ma de ecesi yapmak a kullanılan -ее son ekinin
ge i ilmesi sonucu son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i . Bu sözcüğü okazyonel
yapan du um, sı a la a ka şılaş ı ma de ecesi anlamı ka an son ekin dil bilgisi
ku alla ı çe çe esinde bi ni eleme sı a ının sonuna eklenmesi ge eki ken,
ö nek e gö üldüğü üze e bi beli me sı a ının sonuna eklenmesi; beli me
sı a ına ni elik kazandı masıdı .
Tü kçe eş değe lik: Daha hüzünlü, kas e li.
Поюнна
Şii adı: “Там, где жили свиристели”
Şii içe isindeki ye i: Ты поюнна и вабна
Tü ü: Sı a . Rusça петь [şa kı söylemek] iilinden e юный [genç] sı a ından
bi leş i me yön emi ile ü e ilen sözcük, şa kı söyleyen e cezbeden genç bi
kızı i ade e mek edi . Şai in bu sözcüğü ya a masının sebebi dizede geçen
вабна [cazibeli, kışkı ıcı] sözcüğünün anlamını pekiş i mek; şii de i m e
uyak sağlamak ı .
Tü kçe eş değe lik: Şakıyan, şa kı söyleyen genç kız.
VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   123
Поюны
Şii adı: “Там, где жили свиристели”
Şii içe isindeki ye i: Где поюны крик пропели
Tü ü: İsim. Rusça петь [şa kı söylemek] iilinin üçüncü çoğul kişi iyelik eki
olan пою- e dişil cins isim ü e mek e kullanılan -н- son ekinin ge i ilmesi
sonucu son ekleme yön emi ile ü e ilen sözcük şa kı söyleyenle , bağı ı
kopa anla anlamına gelmek edi .
Tü kçe eş değe lik: Şakı söyleyenle .
Предземшарвеликая
Şii adı: “Если я обращу человечество в часы…”
Şii içe isindeki ye i: Предземшарвеликая
Tü ü: Sı a . Rusça председатель [başkan], земной шар [dünya] e великий
[büyük, yüce] sözcükle inden bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Büyük, yüce ye kü e başkanı.
Провопли
Şii adı: “Признание”
Şii içe isindeki ye i: Старые провопли Мережковским, усните
Tü ü: İsim. Rusça проповедь [ aaz] e вопль [çığlık, e ya ] sözcükle inden
bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Vaaz çığlığı.
Просторцы
Şii adı: “Ангелы”
Şii içe isindeki ye i: Просторцы нетучих летот
Tü ü: İsim. Rusça простор [u uk, alan] e творец [ya a ıcı, Ya adan]
isimle inden bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: U uk Tan ıla ı.
Пря
Şii adı: “Перуну”
Şii içe isindeki ye i: Ты знаешь: путь изменит пря
Tü ü: İsim. Eski Kilise Sla casında пря [ a ışma, mücadele] ismi e şii de
bi son aki dizede geçen, yine Eski Kilise Sla cası bi sözcük olan унъ
124   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
[юность = gençlik] isminde ye alan ha le Dubiel’e gö e Перун [Pe un]
özel isminin kısal mala ı halinde bu ismi i ade e mek e; sözcükle ay ıca kendi
anlamla ını aşımak adı . İki sözcüğün sahip olduğu anlamla ın bi lik eliği
[mücadele+gençlik] sonucu Pe un ismi gençle in, yani kendile i olan geleceğin
insanla ının bi liği, bi a aya gelişi ola ak yo umlanabili .319 Dolayısıyla пря
sözcüğü, içe diği ha le le Pe un isminin kısal ması olduğundan kısal ma
yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Ta ışma, mücadele, Pe un.
Пушкиноты
Şii adı: “Заклятие именем”
Şii içe isindeki ye i: О, пушкиноты млеющего полдня
Tü ü: İsim. Пушкин [Puşkin] e красоты [güzellikle ] isimle inden
bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i . Sözcüğün kökünün ye inde Puşkin isminin
kullanılması şai in güzelliğine işa e e mek edi .320
Tü kçe eş değe lik: Puşkin güzellikle i.
Пья
Şii adı: “Вечер. Тени…”
Şii içe isindeki ye i: Мы сидели, вечер пья
Tü ü: Fiil. Rusçada amamlanmamış iille in bi çoğunun za - iil hali
bulunmamak a eya nadi en kullanılmak adı . Bu g uba dâhil пить [içmek]
iilinin sonuna za - iil yapmak a kullanılan -я son ekinin ge i ilmesi sonucu
son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: İçe ek.
Рассмешищ
Şii adı: “Заклятие смехом”
Şii içe isindeki ye i: О, рассмешищ надсмейных – смех усмейных
смехачей!
Tü ü: İsim. Rusça рассмешить [güldü mek, kahkaha a ı mak] iiline; eylemin
ge çekleşmek e olduğu ye anlamı ka an sözcükle in ü e ilmesinde kullanılan
-ищ- son ekinin ge i ilmesi sonucu son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i . Рас- ön
319 Dubiel, a.g.e., s. 152.
320 Dugano , a.g.e., s. 418.

VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   125
eki ise sözcük gö desinin anlam i ade e iği ni eliği güçlendi en, pekiş i en bi
anlam ka a ak sözcüğe bolca gülünen, kahkaha a ılan ye anlamı e mek edi .
Tü kçe eş değe lik: Kahkaha meydanı.
Рассмеяльно
Şii adı: “Заклятие смехом”
Şii içe isindeki ye i: О, иссмейся рассмеяльно, смех надсмейных
смеячей!
Tü ü: Za . Rusça рассмеяться [kahkaha kopa mak] iiline, sözcüğe beli li bi
eylemi ge çekleş i mek üze e niye lenme anlamı ka an -ль- e za yapmak a
kullanılan -о son ekinin ge i ilmesi sonucu son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Bu adaki рас- ön eki iile sonuna kada ge çekleşme anlamı ka mak adı .
Tü kçe eş değe lik: Kahkaha kopa a ak, basa ak.
Реун
Şii adı: “Русь, зеленая в месяце Ай!”
Şii içe isindeki ye i: В месяц реун слушаешь сов
Tü ü: İsim. Şii de geçen осенины ismi gibi Eylül ayına ka şılık gelen sözcük
ödünç alma yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Sonbaha günü, güz günü, Eylül ayı.
Роопсь
Şii adı: “Усадьба ночью, чингисхань!”
Şii içe isindeki ye i: Ты ночью облако, роопсь!
Tü ü: Fiil. Belçikalı Sembolis essam Félicien Rops özel isminin sonuna
iilden emi kipi ü e mek e kullanılan -сь son ekinin ge i ilmesi sonucu son
ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Rops [gibi] olmak, da anmak.
Рософесорэ
Şii adı: “Признание”
Şii içe isindeki ye i: По-рософесорэ
Tü ü: İsim. РСФСР [RSFSC] kısal masının açılımı olan Российская
Советская Федеративная Социалистическая Республика [Rusya So ye
126   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Fede a i Sosyalis Cumhu iye i] anımlamasındaki baş ha le in a asına sesli
ha le eklenmesi sonucu kısal ma yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: RSFSC.
Рыбокрылы
Şii adı: “Зверинец”
Şii içe isindeki ye i: Где смешные рыбокрылы заботятся друг о друге
Tü ü: Sı a . Rusça рыба [balık] e sonuna -ый eki ala ak sı a a dönüşen
крылo [kana ] isimle ine a a ekin ge i ilmesi sonucu bi leş i me + son ekleme
yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Balık kana lı.
Свадебник
Şii adı: “Русь, зеленая в месяце Ай!”
Şii içe isindeki ye i: После зазимье, свадебник месяц
Tü ü: İsim. Yazın me simlik işle ini bi i en köy halkı için yaklaşmak a olan
Ekim ayı geleneksel ola ak e lilik, düğün ayı [месяц свадеб] ola ak kabul
gö mek eydi.321 Şii de kullanılan зазимье ismi gibi ekim ayına ka şılık gelen
sözcük ödünç alma yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: E lilik ayı, Ekim.
Свирел
Şii adı: “И я свирел в свою свирель”
Şii içe isindeki ye i: И я свирел в свою свирель
Tü ü: Fiil. Rusça свирель [(kamış) düdük] isminin sonuna хотеть, краснеть
iil g upla ında olduğu gibi -еть son ekinin ge i ilmesi sonucu son ekleme
yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Ü lemek, çalmak [düdük].
Свирепооки
Şii adı: “Скифское”
Şii içe isindeki ye i: Свирепооки кони
321 Hen ik Ba an, Poe ika usskoy li e a u ı naçala XX eka, Mosk a, P og ess, 1993, s. 135.
VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   127
Tü ü: Sı a . Rusça свирепый [azılı, kızgın] sı a ının sonuna a a ekin e Eski
Kilise Sla casında göz anlamına gelen око isminin sonuna sı a yapmak a
kullanılan -ий son ekinin ge i ilmesi sonucu bi leş i me + son ekleme yön emi
ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Kızgın gözlü, bakışlı.
Сенозарник
Şii adı: “Русь, зеленая в месяце Ай!”
Şii içe isindeki ye i: Когда сенозарник
Tü ü: İsim. Eski Sla ak iminde грозник e страдник isimle i ile aynı
anlama gelen sözcük, emmuz ayını i ade e mek e olup ödünç alma yön emi ile
ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Temmuz.
Серпня
Şii adı: “Русь, зеленая в месяце Ай!”
Şii içe isindeki ye i: В серпня неделю машешь серпом
Tü ü: İsim. Eski Sla ak iminde ağus os ayına ka şılık gelen sözcük [серпень]
ödünç alma yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Ağus os.
Сиес
Şii adı: “Ангелы”
Şii içe isindeki ye i: Владро серебристых сиес
Tü ü: Sı a . Rusça сиять [pa lamak, ışıldamak] iili e чудеса [mucizele ,
ilahla ] isminden bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Işıldayan, pa ıldayan Tan ıla , ilahla .
Синезначимой
Şii adı: “Я славлю лет его насилий”
Şii içe isindeki ye i: Свод синезначимой свободы
Tü ü: Sı a . Rusça синий [laci e ] e значимый [önemli] sı a la ına a a ek
ge i ilmesi sonucu bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Önemli ma i, değe li ma i.
128   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Сипких
Şii adı: “Зазовь”
Şii içe isindeki ye i: Зазовь сипких тростников
Tü ü: Sı a . Rusça сипеть [hı ıldamak] iiline sı a ü e mek e kullanılan -к-ий
son ekinin ge i ilmesi sonucu son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Hı ıl ılı.
Сказатеньки
Şii adı: “Кому сказатеньки”
Şii içe isindeki ye i: Кому сказатеньки
Tü ü: İsim. Rusça halk şii le inde kullanılan -еньк- isimleş i me son ekinin
сказать [söylemek] iiline eklenmesi sonucu son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Söz, söyleyiş.
Скорословаре
Şii adı: “Признание”
Şii içe isindeki ye i: На скороговорок скорословаре?
Tü ü: İsim. Dizede geçen Rusça скороговорка [ eke leme, hızlı konuşma]
ismine anlamsal çağ ı yapan sözcük скоро [hızlı] za ı e словарь [sözlük]
isminden bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Hızlı sözlük, hızlı konuşma, eke leme sözlüğü.
Сладкозвучные
Şii adı: “Ни хрупкие тени Японии…”
Şii içe isindeki ye i: Ни вы, сладкозвучные Индии дщери,
Tü ü: Sı a . Rusça сладкий [ a lı, hoş] e звучный [sesli] sı a la ına a a ek
ge i ilmesi sonucu bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Ta lı sesli.
Смейево
Şii adı: “Заклятие смехом”
Şii içe isindeki ye i: Смейево, смейево!
Tü ü: Fiil. Rusça смеяться [gülmek, kahkaha a mak] iilinin gö desinden
ü e ilmiş i . Bob zyko a’nın ak a dığına gö e смеяться sözcüğünün iilimsi
VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   135
Тихоглазая
Şii adı: “Где прободают тополя жесть…”
Şii içe isindeki ye i: Здесь, тихоглазая, цветете
Tü ü: Sı a . Rusça тихий [sessiz, sakin] sı a ına a a ek; глаз [göz] ismine
sı a yapmak a kullanılan -ый son ekinin ge i ilmesi sonucu bi leş i me + son
ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Sessiz, sakin bakışlı.
Топила
Şii adı: “Кому сказатеньки”
Şii içe isindeki ye i: И зеркальные топила
Tü ü: İsim. Rusça топь [çamu , ba ak] sözcüğüne точить [bilemek] – точило
[bileği aşı], шить [dikmek] – шило [ ığ], белить [ağa mak] – белила
[ağa ıcı] ö nekle indeki gibi nesneleş i mek için kullanılan -л son ekinin
ge i ilmesi sonucu son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .324 Son ek ala ak топило
haline dönüşen sözcük Tü kçeye ba aklık ola ak çe i ilebili .
Tü kçe eş değe lik: Ba aklık.
Тысячекост
Şii adı: “Могилы вольности Каргебиль и Гуниб...”
Şii içe isindeki ye i: Какой, какой тысячекост
Tü ü: Sı a . Rusça тысяча [bin (sayı)] sayısına e костный [kemikli] sı a ına
a a ek ge i ilmesi sonucu bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Bin, binle ce kemikli.
Тысячеоконных
Şii adı: “Я и Россия”
Şii içe isindeki ye i: Тысячеоконных кудрей толпились у окон
Tü ü: Sı a . Rusça тысяча [bin (sayı)] sözcüğüne a a ek e Eski Kilise Sla cası
око [göz] sözcüğüne sı a yapmak a kullanılan -нн-ый son ekinin ge i ilmesi
sonucu bi leş i me + son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Bin, binle ce gözlü.
324 Klimas, Ling os ilis içeskiy analiz s iho o eniya V. Hlebniko a «Komu skaza enki», s.
2.

136   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Улыбен
Şii adı: “Пен пан”
Şii içe isindeki ye i: И мир был прекрасно улыбен
Tü ü: Sı a . Rusça улыбка [gülücük, ebessüm] isminin sonuna eklendiği
sözcüğe soyu ka am i adesi ka an -ебен son ekinin ge i ilmesi sonucu son
ekleme yön emi ile ü e ilmiş i . Sözcüğün bi başka kullanım amacı ise, şii in
diğe dizele inde olduğu gibi de amındaki dizenin sonunda ye alan не было
i adesi ile palind om [ e s en okunuşu aynı olan sözcük, sayı b.] ilişkisi içinde
bulunmasıdı .325
Tü kçe eş değe lik: Gülücük, ebessüm dolu.
Уманной
Şii adı: “Зазовь”
Şii içe isindeki ye i: Зазовь уманной устали
Tü ü: Sı a . Rusça манить [1. elle çağı mak, 2. cezbe mek] iiline у- ön ekinin
e sı a - iil ya a an -нн(ый) son ekinin ge i ilmesi sonucu ön ekleme + son
ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Az cezbedilmiş.
Уне
Şii adı: “Перуну”
Şii içe isindeki ye i: Перед тобой вновь объединит нас в уне
Tü ü: İsim. Eski Kilise Sla cası bi sözcük olan унъ [юность = gençlik]
isminde ye alan ha le hem Перун [Pe un] özel isminin kısal mala ı halinde
bu ismi i ade e mek e hem de sözcük kendi anlamını aşımak adı . Dolayısıyla
ун sözcüğü, içe diği ha le le Pe un isminin kısal ması olduğundan kısal ma
yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Gençlik e, Pe un’da.
Упавном
Şii adı: “Немь лукает луком немным”
Şii içe isindeki ye i: Лук упал из рук упавном
325 İ ina Nikolaye na Şa o a, “S oyeob aziye ka na alnos i i g o eska o çes e Velimi a
Hlebniko a”, Gumani a ni Nauki, Sayı III (38), Zapo ijjya, Klasiçniy p i a nıy uni e si e ,
2014, s. 21.
VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   137
Tü ü: İsim. Rusça сидеть сиднем [ye inde o u mak, ha eke e memek],
лежнем лежать [uzun sü e ya mak, ye inden kalkmamak]326 i adele indeki
сид-ень [ya aş, ağı (kişi)], леж-ень [uykucu (kişi)] sözcükle inin -ень son
eki sayesinde iil kökünü i ade eden eylemi ge çekleş i en e il cins kişi anlamını
kazandıkla ını e kullanım ge eğince ismin âsı a halinde [творительный
падеж] çekimlendikle ini gö mek eyiz [сидетъ кем? / лежать кем?]. Şii de
geçen упал упавном i adesindeki упавень sözcüğü de e ilen ö nekle e
benze şekilde упасть [düşmek] iiline ge i ilen aynı son ekleme yön emi ile
ü e ilmiş olup okun elden düşüp uzun sü e ye de kalmasını i ade e miş olabili .
Tü kçe eş değe lik: Düşmüş, düşkün [kişi] gibi.
Усмей
Şii adı: “Заклятие смехом”
Şii içe isindeki ye i: Усмей, осмей, смешики, смешики
Tü ü: Fiil. Rusça смеяться [gülmek, kahkaha a mak] iilinin emi kipine у- ön
ekinin ge i ilmesi sonucu ön ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Gülüp geçmek.
Усмейных
Şii adı: “Заклятие смехом”
Şii içe isindeki ye i: О, рассмешищ надсмеяльных – смех усмейных
смехачей!
Tü ü: Sı a . Rusça смеяться [gülmek, kahkaha a mak] iilinе у- ön ekinin e
sı a ü e mek e kullanılan -н- son ekinin ge i ilmesi sonucu ön ekleme + son
ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Gülüp geçen.
Усмеяльно
Şii adı: “Заклятие смехом”
Şii içe isindeki ye i: О, засмейтесь усмеяльно!
Tü ü: Za . Rusça смеяться [gülmek, kahkaha a mak] iilinе у- ön ekinin, sı a
ü e mek e kullanılan -н- e za ü e mek e kullanılan -о- son ekinin ge i ilmesi
sonucu ön ekleme + son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Gülüp geçe ek, kahkaha a a ak.
326 Lönnq is , a.g.e., s. 211-212.
138   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Утровласа
Şii adı: “Скифское”
Şii içe isindeki ye i: И утровласа дева
Tü ü: Sı a . Rusça утро [sabah] isminden e Eski Kilise Sla casında власы
[saçla ] sözcüğünden ü e ilen власый sı a ından bi leş i me yön emi ile
ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Sehe saçlı.
Хам
Şii adı: “Признание”
Şii içe isindeki ye i: Скажи откровенно: Хам!
Tü ü: İsim. Hlebniko ’un e Mayako ski’nin soy isimle inin baş ha le inden
oluşan sözcük kısal ma yön emi ile ü e ilmiş i [Х + АМ].
Tü kçe eş değe lik: Hlebniko -Mayako ski
Хотель
Şii adı: “И я свирел в свою свирель”
Şii içe isindeki ye i: И мир хотел в свою хотель
Tü ü: İsim. Rusça хотеть [is emek] iiline bi nesne ya da olayı i ade eden isim
ü e mek e kullanılan -ль son ekinin ge i ilmesi sonucu son ekleme yön emi ile
ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: İs ek.
Хорошеуки
Şii adı: “Алеше Крученых”
Şii içe isindeki ye i: Хорошеуки первые уроки
Tü ü: Sı a . Rusça хороший [iyi, güzel] sı a ına e наука [bilim] ismine a a
ek ge i ilmesi sonucu bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: İyi, güzel bilim.
Цекавый
Şii adı: “И смелый товарищ шиповника…”
Şii içe isindeki ye i: Я в глубь смотрел, смущенный и цекавый
Tü ü: Sı a . Uk aynaca цікавий [ilgili, me aklı] sı a ından ödünç alma yön emi
ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: İlgili, me aklı.
VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   139
Чезори
Şii adı: “Сияющая вольза”
Şii içe isindeki ye i: Чезори голубые
Tü ü: İsim. Önceki bölümde ak a ıldığı üze e Rusça ч ha i Hlebniko için bi
kılı anlamı aşımak adı . Rusça заря [alaca ka anlık] isminin çoğul hali зори ile
şai , alaca ka anlık ak i pa ıldayan gözle i i ade e mek is emiş i . Bu du umda
muh emelen ki pik gibi bi kılı ın içe isindeki gözle i i ade eden чезори, akıl
ö esi sözcük ola ak ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Ki pikli gözle .
Черниловодных
Şii adı: “С утробой медною”
Şii içe isindeki ye i: На берега озер черниловодных
Tü ü: Sı a . Rusça чернила [mü ekkep] isminden e водный [sulu] sı a ından
bi leş i me yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Mü ekkep sulu.
Чингисхань
Şii adı: “Усадьба ночью, чингисхань!”
Şii içe isindeki ye i: Усадьба ночью, чингисхань!
Tü ü: Fiil. Moğol İmpa a o luğu’nun ku ucusu Чингисхан [Cengiz Han] özel
isminin sonuna iilden emi kipi ü e mek e kullanılan -нь son ekinin ge i ilmesi
sonucu son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Cengiz Han [gibi] olmak, da anmak.
Шарапай
Şii adı: “Русь, зеленая в месяце Ай!”
Şii içe isindeki ye i: Шарапай!
Tü ü: Fiil. Rusça halk ağzında на шарап [kaba ku e le, zo la] i adesinde
ye alan ismin sonuna iille de emi kipi yapmak a kullanılan -ай son ekinin
ge i ilmesi sonucu son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Kapmak, yakalamak.
140   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Эхнатэнственно
Şii adı: “Воспоминания”
Şii içe isindeki ye i: Я эхнатэнственно женил
Tü ü: Za . Mısı Fi a unu Эхнатон [Akhena on] özel isminin sı a yapmak a
kullanılan -енн(ый) son eki ge i ilmiş haline za yapmak a kullanılan –о son
ekinin eklenmesi sonucu son ekleme yön emi ile ü e ilmiş i .
Tü kçe eş değe lik: Akhena on gibi.
Şii le deki Okazyonel Sözcükle in Sayısal İncelemesi
Hlebniko ’a ai inceleme için beli lenen şii le şii le Tablo I’de al abe ik
sı aya gö e dizilmiş; he şii de ye alan okazyonel sözcük sayısı e şii in yazılış
a ihi ay ıca beli ilmiş i .
Şii İsmi Okazyonel
Sözcük
Ta ih
Алеше Крученых 11920
Ангелы 13 1919
Бобэоби пелись губы 51908–1909
Бурлюк 11921
Весны пословицы и скороговорки… 11919
Вечер. Тени… 11908
Воззвание председателей земного шара 11917
Воспоминания 3 1915
Времыши-камыши 21908
Всем 11922
В тот год, когда девушки… 11921
Вы помните о городе, обиженном в чуде… 11909
Где прободают тополя жесть… 11912
Если я обращу человечество в часы… 21922
Жарбог! Жарбог! 7 1908
Журавль 3 1909
Зазовь 51907–1908
Заклятие именем 21908-1909
Заклятие смехом 16 1908–1909
Зангези 11922
Зверинец 11909
Зеленый леший – бух лесиный 3 1912
И вечер темец… 21920
И смелый товарищ шиповника… 11913
И снова глаза щегольнули 21915

VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   141
И я свирел в свою свирель 3 1908
Кому сказатеньки 3 1908–1909
Крымское 21908–1909
Кузнечик 3 1908–1909
Ладомир 11920-1922
Любавица 11908
Мария Вечора 11906
Меня проносят на слоновых… 11912
Мизинич миг 11907
Мне спойте про девушек чистых… 11907-1908
Могилы вольности Каргебиль и Гуниб... 21909
Моих друзей летели сомны… 11916
Море 3 1920
Моя так разгадана книга лица… 11916
Мы желаем звездам тыкать… 11910
Немь лукает луком немным 7 1908
Не чертиком масленичным… 11922
Ни хрупкие тени Японии… 21915
Ну, тащися, сивка… 11922
Облакини пыли и рыдали 11908
Огневоду 41917
Огнивом-севичом 41908
Опыт жеманного 11913
Оснегурить тебя… 11922
Па-люди 11912
Пен пан 21915-1916
Перуну 41909
Полно, Сивка, Видно, Тра… 11911
Признание 51922
Разговор душ 11911
Россия забыла напитки 21908
Русь, зеленая в месяце Ай! 16 1921
Ручей с холодною водой 11920–1921
Сияющая вольза 9 1917
Скифское 3 1908
Словарь цветов 3 1913
Смерть коня 11918
Снежно-могучая краса… 11912
Сон лихача 11911
Страну лебедию забуду я… 3 1915-1916
С утробой медною 11921
Сыновеет ночи снева 11920
Там, где жили свиристели 41909
142   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
Татлин, тайновидец лопастей 21916
Тень в саду 11911–1912
Усадьба ночью, чингисхань! 6 1916
Э-э! Ы-ым! 11921
Я видел, бабр сидел у рощи… 11922
Я и Россия 11921-1922
Я славлю лет его насилий 11908
Tablo I. Şii le e gö e Okazyonel Sözcük Sayısı
Tablo I’de elde edilen e ile e gö e en azla okazyonel sözcük oluşumuna
e sahipliği yapan şii le “Заклятие смехом, 1908-1909” [16], “Русь, зеленая
в месяце Ай!, 1921” [16], “Ангелы, 1919” [13] başlıklı şii le di . “Заклятие
смехом” şii inde смех gibi ek bi kök üze inden çeşi li ü e me yön emle ine
gi mesi sonucu bi çok okazyonel sözcük ü e mesi; “Русь, зеленая в месяце
Ай!” şii inde eski Sla Tak iminde ye alan Eski Kilise Sla cası sözcükle den
ödünç alma yolunu e cih e mesi e “Ангелы” şii inde ek bi sözcüğün ya da
bi bi ine benzeyen sözcükle in bi pa çasını a klı anlamla yakalayabilmek için
çeşi li sözcükle in sonuna eya başına eklemesi adı geçen şii le in diğe le ine
kıyasla daha azla oluşuma e sahipliği yapmala ının gös e gele i ola ak
yo umlanabili . Bunla ın yanında 1919’da yayımladığı, sözcük ü e imi e
dil üze ine önemli çalışmala ından “Akılö esi Dil” e “Temelimiz – Sözcük
Tü e imi”; 1909’da yayımladığı, benze kökle den sözcük ü e me üze ine
Sözcük Yenilikle ine Bi Ö nek [Ob azçik slo ono şes yazıke] başlıklı
çalışması, bahsedilen şii le in yazım a ihle iyle ö üş ükle inden nispe en azla
sayıda okazyonel oluşuma e sahipliği yap ığı anlaşılmış ı .
Bunla ın yanında, çeşi li anlamla ba ındı an belli başlı sessiz ha le in bi
a aya gele ek ya a ığı one ik çağ ışımın, şii e konu olan po edeki bi yüzün
he bi pa çasının kendi şa kısını söyleye ek bi bü ün oluş u duğu hissinin
alışılagelmemiş okazyonel sözcükle a acılığıyla oku da uyanmasını sağlayan
“Бобэоби пелись губы”; ekleme e bi leş i me ya dımıyla ü e iği okazyonel
sözcükle le pagan an ısına hi ap ede ek oku u, insanla ın an ıla ına iç enlikle
inandığı dönemle e sü ükleyen “Жарбог! Жарбог!”; a ih e yaşamış önemli
kişile in isimle inden ü e iği okazyonel iille ile be imlemek is ediği olgula
e bu kişile in özellikle i a asında anlamsal bağla ku duğu “Усадьба ночью,
Чингисхань!”; kendi icadı olan akılö esi dil uya ınca sözcükle in baş ha le inde
yap ığı değişiklikle le yepyeni anlamla uyandı an “Сияющая вольза” şii le i
de çeşi li sözcük ü e me yön emle inin kullanıldığı dikka çeken yapı la
olmala ı sebebiyle inceleme için ye e li kaynağı sağladığı beli lenmiş i .
VELIMIR HLEBNIKOV’UN ŞİİRLERİNDE OKAZYONALIZM   143
Sözcük Tü le ine Gö e Okazyonel Sözcük İncelemesi
İncelenen şii le üze inden beli lenen 197 okazyonel sözcük, Tablo II’de
al abe ik sı aya e ai olduğu sözcük ü üne gö e sı alanmış ı .
Okazyonel Sözcükle Sözcük Tü ü
ай isim
айные sı a
ау isim
бабр isim
бабурки isim
бесповеликая sı a
бессмертновею iil
блестящее za
бобэоби beli siz
божес isim
большевитую sı a
братчины isim
бух isim
вабна sı a
веничие sı a
вечерогривы sı a
вза za
видель isim
виденнега isim
воздушинке isim
воздушь isim
вольза isim
восчла iil
времирей isim
времыши isim
вээоми beli siz
гзи-гзи-гээо beli siz
глубокожирных sı a
голодай isim
грезитвой isim
грёзный sı a
гривонос isim
144   RUS FÜTÜRİST ŞAİR VELİMİR HLEBNİKOV’UN DİLSEL YARATICILIĞI
гробеем iil
грозник isim
грознокрылат sı a
девицедымный sı a
дедину isim
дзыга isim
дивес isim
дольза isim
достоевскиймо isim
дремя isim
дровоядного sı a
дымность isim
Жарбог isim
жарирей isim
жародей isim
желтозарный sı a
желтострунный sı a
зазимье isim
зазовь isim
закричальность isim
заратустрь iil
зачеловеческие sı a
звероокий sı a
земец isim
зимник isim
зня isim
золотописьмом isim
зороль isim
зыбку-улыбку isim
инеса sı a
иссмейся iil
каменьем isim
конецарство isim
коняшня isim
красотинцы isim
кружеток isim
крылышкуя [za ]- iil