IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
159
TARIXIY SHAHAR MUHITINI SAQLASHDA “TIRIK MEROS” (LIVING
HERITAGE) KONSEPSIYASI
Mami o a Su ayyo Shux a i qizi
E-mail: su ayyomami o [email protected]
Anno a siya. Mazku maqolada a ixiy shaha muhi ini saqlashda “ i ik me os”
konsepsiyasining mohiya i a ahamiya i ahlil qilinadi. Ti ik me os shaha la ning
madaniy, ij imoiy a iq isodiy hayo ida muhim o‘ in u u chi qadimiy an’anala ,
huna mandchilik, u -oda la a mahalliy u mush a zini o‘z ichiga oladi.
Tadqiqo da a ixiy shaha la ning zamona iy u baniza siya ja ayonida yo‘qolib
bo ayo gan madaniy qad iya la ini as ash, ula ni u izm a a’lim izimi o qali qay a
jonlan i ish yo‘lla i ko‘ ib chiqiladi. Shuningdek, “ i ik me os” yondashu i madaniy
me osni aqa jismoniy ob’ek si a ida emas, balki uni ya a gan jamiya ning i ik
i odasi si a ida alqin e ilishi za u ligi asoslab be iladi. Maqola yakunida a ixiy
shaha muhi ida me osni boshqa ishning inno a sion s a egiyala i akli e iladi.
Kali so‘zla . Ti ik me os, a ixiy shaha , madaniy me os, u baniza siya, me osni
saqlash, madaniy qad iya la , u izm, jamiya ish i oki.
Anno a ion. This a icle explo es he concep o “li ing he i age” in he
p ese a ion o his o ical u ban en i onmen s. Li ing he i age encompasses
adi ional c a s, cus oms, i uals, and li es yles ha con inue o shape he social,
cul u al, and economic li e o his o ic ci ies. The s udy examines ways o p ese e
endange ed cul u al alues amid apid u baniza ion and discusses he e i aliza ion
o in angible he i age h ough ou ism, educa ion, and communi y engagemen . The
pape a gues ha he i age managemen should mo e beyond he physical
p ese a ion o monumen s and emb ace li ing adi ions as dynamic exp essions o
cul u al iden i y. Inno a i e s a egies o in eg a ing li ing he i age in o
con empo a y u ban planning a e p oposed a he end o he s udy.
Key wo ds. li ing he i age, his o ic ci y, cul u al he i age, u baniza ion, he i age
p ese a ion, cul u al alues, ou ism, communi y pa icipa ion.
Аннотация. В данной статье рассматривается концепция «живого
наследия» в контексте сохранения исторической городской среды. Под живым
наследием понимаются традиционные ремёсла, обычаи, обряды и образ жизни,
которые продолжают играть важную роль в культурной и социальной
структуре исторических городов. В исследовании анализируются пути
сохранения исчезающих культурных ценностей в условиях урбанизации, а
также возможности их возрождения через туризм, образование и участие
местного сообщества. Подчёркивается необходимость рассматривать
культурное наследие не только как материальные объекты, но и как живое
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
160
проявление общества, их создавшего. В заключение предлагаются
инновационные подходы к управлению наследием в исторических городах.
Ключевые слова: живое наследие, исторический город, культурное наследие,
урбанизация, сохранение наследия, культурные ценности, туризм, участие
сообщества.
Ki ish. Bugungi globallashu a ez su ’a la bilan kechayo gan u baniza siya
da ida a ixiy shaha la ning asl qiyo asini, madaniy qa lamla ini a mahalliy
an’anala ini saqlab qolish dolza b masalala dan bi iga aylangan. Zamona iy qu ilish,
exnologik o‘zga ishla a u izmning kengayishi na ijasida ko‘plab a ixiy
shaha la ning me’mo iy muhi ida o‘zga ishla yuz be moqda. Bu esa na aqa moddiy,
balki nomoddiy madaniy me osning ham yo‘qolishiga olib kelmoqda. Shu nuq ai
naza dan, a ixiy shaha la ni as ashda “ i ik me os” konsepsiyasi muhim me odologik
yondashu si a ida e’ i o e ilmoqda. “Ti ik me os” ushunchasi aqa gina qadimiy
binola ni yoki a ixiy obidala ni emas, balki ula ning a o ida shakllangan u mush
a zi, u -oda la , huna mandchilik, xalq bay amla i, mahalliy mehna an’anala i,
oshxonala madaniya i a ij imoiy aloqala ni ham o‘z ichiga oladi. Ya’ni, bu
konsepsiya me osni aqa “o‘ mishning muzeylash i ilgan qoldig‘i” emas, balki
bugungi kunda ham yashab u gan, i ojlanayo gan, jamiya hayo iga aol a’si
ko‘ sa ayo gan izim si a ida alqin e adi. BMTning UNESCO ashkilo i omonidan
ilga i su ilgan “li ing he i age” konsepsiyasi bugungi kunda bu un dunyo bo‘ylab
a ixiy shaha la ni saqlashning asosiy amoyilla idan bi iga aylangan. Ushbu
yondashu ga ko‘ a, a ixiy muhi ni himoya qilish aqa es a a siya yoki
konse a siya bilan cheklanmasligi, balki mahalliy aholining madaniy amaliyo la ini,
qad iya la ini, ij imoiy aoliya ini qo‘llab-qu a lash o qali amalga oshi ilishi lozim.
Shaha la ning “ i ikligi” – u ye dagi insonla , ula ning kundalik hayo i a madaniy
i odala ida namoyon bo‘ladi. O‘zbekis on shaha la ida, xususan, Buxo o, Sama qand,
Xi a kabi a ixiy ma kazla da i ik me osning u li ko‘ inishla ini uch a ish mumkin.
Ula as la da omida shakllangan huna mandchilik mak abla i, diniy ma osimla ,
me’mo iy makonla a mahalla izimida o‘z aksini opgan.
Ma e ialla a usulla . Ushbu adqiqo da a ixiy shaha muhi ini saqlash
ja ayonida “ i ik me os” konsepsiyasining naza iy asosla i a amaliy qo‘llanish
aj ibala i o‘ ganildi. Tadqiqo ning asosiy manbala i si a ida xalqa o ashkilo la ning
asmiy hujja la i, xususan UNESCO, ICOMOS a ICCROM omonidan e’lon qilingan
me osni saqlashga oid konsep ual hisobo la , shuningdek, O‘zbekis on, Yaponiya,
F ansiya, I aliya a boshqa da la la dagi a ixiy shaha la ni boshqa ish bo‘yicha
amaliy aj ibala anlab olindi. Ma’lumo la manbala i si a ida ilmiy maqolala ,
xalqa o kon e ensiya ma e ialla i, hukuma qa o la i hamda shaha sozlikka oid a xi
hujja la i ahlil qilindi. Tadqiqo da si a ahlili (quali a i e analysis) usulidan keng
oydalanildi. Bu yondashu yo damida a ixiy shaha la muhi idagi i ik me os
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
161
elemen la i — ya’ni, huna mandchilik, diniy ma osimla , xalq bay amla i, mahalla
aoliya i, oshxona madaniya i a boshqa nomoddiy me os shaklla i — chuqu
o‘ ganildi. Shuningdek, so‘nggi o‘n yillikda Buxo o, Sama qand a Xi a shaha la ida
amalga oshi ilgan es a a siya loyihala i ahlil qilinib, ula ning i ik me os
konsepsiyasi bilan bog‘liqlik da ajasi aniqlanib chiqildi. Taqqoslash (compa a i e
me hod) usuli yo damida O‘zbekis on aj ibasi Yaponiyaning “Li ing Na ional
T easu es”, F ansiyaning “Ville His o ique” hamda I aliya shaha la ining “Cul u al
Landscape P o ec ion” das u la i bilan solish i ildi. Bu yondashu milliy me os
siyosa ini xalqa o aj ibala bilan bog‘lash, o‘xshashlik a a qla ni aniqlash imkonini
be di. Na ijada, ha bi mamlaka da i ik me osni saqlashda asosiy u g‘u mahalliy
hamjamiya ning ish i okiga qa a ilgani aniqlandi. Shuningdek, so siologik kuza u a
in e yu usulla i ham qo‘llanildi. Tadqiqo doi asida Buxo o a Xi a shaha la ida
is iqoma qilu chi 40 dan o iq mahalla aolla i, huna mandla , a ixiy yodgo likla
qo‘ iqxonala i xodimla i bilan suhba la o‘ kazildi. Bu in e yula o qali i ik me osni
saqlashda mahalliy aholining o‘ ni, ula ning amaliy aj ibasi a me osni “ i ik”
u ishdagi ashabbusla i o‘ ganildi. Bundan ashqa i, izimli ahlil (sys em analysis)
me odi o qali i ik me osni saqlashning ins i u sional mexanizmla i — ya’ni, da la ,
uqa olik jamiya i a xalqa o ashkilo la o‘ asidagi hamko lik uzilmasi ahlil qilindi.
Bu o qali me osni boshqa ishning ko‘p da ajali modeli shakllan i ildi, unda da la
siyosa i, jamoa chilik ish i oki a iq isodiy ba qa o likning o‘za o bog‘liqligi asoslab
be ildi. Olingan ba cha ma’lumo la ma zula a o ahlil (in e disciplina y app oach)
asosida umumlash i ildi. Ta ix, shaha sozlik, madaniya shunoslik a so siologiya
anla i in eg a siyasi o qali i ik me os konsepsiyasining kompleks mohiya i ochib
be ildi. Ushbu yondashu na aqa a ixiy me’mo iy obidala ni, balki ula a o idagi
ij imoiy hayo ni ham saqlash za u ligini asoslab be di.
1-jad al. “Ti ik me os” konsepsiyasining asosiy amoyilla i
Tamoyil nomi
Mazmuni
Amaliy qo‘llanilish misoli
Da omiylik
(Con inui y)
Ta ixiy shaha hayo ida
madaniy, diniy a iq isodiy
an’anala ni da om e i ish
Buxo o a Xi ada qadimiy
huna mandchilik u la ining
saqlanishi
Moslashu chanlik
(Adap abili y)
Yangi u banis ik
ja ayonla ga moslashgan
holda a ixiy me osni saqlash
Sama qanddagi eski shaha
hududida u izm in a uzilmasi
bilan uyg‘unlash i ish
Jamoa iy ish i ok
(Communi y
pa icipa ion)
Mahalliy aholining
me osni saqlash ja ayonida
aol ish i okini a’minlash
Mahalla kengashla i a
huna mandla bi lashmasining
oli
Ba qa o lik
(Sus ainabili y)
Ij imoiy, ekologik a
iq isodiy ba qa o likni
a’minlash
Ene giya ejo chi
exnologiyala ni a ixiy
binola ga jo iy e ish
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
162
Tamoyil nomi
Mazmuni
Amaliy qo‘llanilish misoli
Madaniy iden i e ni
mus ahkamlash
Shaha aholisining
o‘zligini saqlash a
mus ahkamlash
Mahalliy es i al a
ma osimla ni qay a iklash
Bi inchi jad al — “‘Ti ik me os’ konsepsiyasining asosiy amoyilla i” deb
nomlanib, mazku yondashu ning mohiya ini ochib be adi. Jad alda da omiylik,
moslashu chanlik, jamoa iy ish i ok, ba qa o lik a madaniy iden i e ni
mus ahkamlash kabi amoyilla yo i ilgan. Ushbu amoyilla a ixiy shaha la ni
saqlashda na aqa moddiy, balki nomoddiy qad iya la ning ham muhim ahamiya ga
ega ekanligini ko‘ sa adi. Masalan, Buxo o, Xi a a Sama qand kabi shaha la ning
a ixiy muhi ida “ i ik me os” elemen i si a ida huna mandchilik, diniy ma osimla a
an’ana iy u mush a zi saqlanib qolgan.
2-jad al. Ta ixiy shaha muhi ini saqlashda “ i ik me os” yondashu ining a zallik
a muammola i
Asosiy
yo‘nalish
A zallikla i
Muammola i
Mahalliy aholi
ish i oki
Me osni saqlash ja ayoniga
aholining be osi a jalb e ilishi
Ye a li ij imoiy ag‘ba
yo‘qligi
Iq isodiy
i ojlanish
Tu izm a huna mandchilik
o qali ba qa o da omad manbai
ya a ish
Tijo a bosimi os ida
a ixiy qad iya la ning
yo‘qolishi
Ekologik
mu ozana
An’ana iy qu ilish ma e ialla i a
abiiy esu sla dan oqilona
oydalanish
Ekologik nazo a ning
sus ligi
Madaniy
me osni a g‘ib
qilish
Yosh a lodda milliy g‘u u a
iden i e ni shakllan i ish
Global madaniya a’si i
os ida qiziqishning kamayishi
U banis ik
uyg‘unlik
Yangi in a uzilmani a ixiy
a xi ek u a bilan uyg‘unlash i ish
Rejalash i ishda a xi ek u a
buzilishla i a a ibsizlikla
Ikkinchi jad al — “Ta ixiy shaha muhi ini saqlashda ‘ i ik me os’ yondashu ining
a zallik a muammola i” nomi os ida kel i ilgan bo‘lib, konsepsiyaning amaliy
qo‘llanishini ahlil qiladi. Bu jad alda yondashu ning ijobiy jiha la i (aholi ish i oki,
iq isodiy ba qa o lik, ekologik mu ozana , madaniy qad iya la ni a g‘ib e ish) a
ma jud muammola i (ij imoiy ag‘ba ning pas ligi, ijo a bosimi, global madaniya
a’si i, ejalash i ishdagi mu o iqlik ye ishmasligi) ko‘ sa ib o‘ ilgan.
Tadqiqo muhokamasi. O‘ kazilgan adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, a ixiy shaha
muhi ini saqlashda “ i ik me os” konsepsiyasi an’ana iy es a a siya yondashu idan
ubdan a q qiladi. Aga klassik me osni muho aza qilish uslubla i asosan binola a
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
163
yodgo likla ning jismoniy saqlanishiga yo‘nal i ilgan bo‘lsa, i ik me os konsepsiyasi
ula ning ichida yashayo gan madaniy amaliyo la ni, inson aoliya ini a ij imoiy
munosaba la ni as ashni maqsad qiladi. Bu yondashu madaniy me osni “ aol ij imoiy
o ganizm” si a ida alqin e adi. Tahlil na ijala iga ko‘ a, O‘zbekis onning a ixiy
shaha la ida, xususan, Buxo o, Sama qand a Xi a shaha la ida i ik me os
elemen la i hali ham aol saqlanib qolgan. Huna mandchilik, mahalla ins i u la i, xalq
bay amla i, diniy ma osimla a oshxona madaniya i bu shaha la ning ij imoiy
hayo ida muhim o‘ in u adi. Shu bilan bi ga, u baniza siya a u izmning keskin
o‘sishi na ijasida ay im i ik me os unsu la i ijo a lashib, o‘zining asl ma’nosini
yo‘qo ish xa i os ida qolmoqda. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, bu
ja ayonla ni o‘g‘ i boshqa ish uchun da la siyosa ida madaniy me osni aqa
iq isodiy esu s si a ida emas, balki jamiya ning i ik qad iya i si a ida alqin e ish
za u . Ti ik me os konsepsiyasini amaliyo ga jo iy e ishda eng muhim omilla dan bi i
— mahalliy hamjamiya ning aol ish i okidi . Buxo o a Xi a shaha la ida
o‘ kazilgan in e yu na ijala iga ko‘ a, aholining o‘z me osiga egalik hissi kuchli
bo‘lsa, ula uni as ashga ham mas’uliya bilan yondashadi. Shu sababli, i ik me osni
saqlashda yuqo idan pas ga yo‘nalgan boshqa u modeli o‘ niga, pas dan yuqo iga
qa ab ishlo chi, ya’ni jamoa chilikni jalb e u chi model sama ali oq na ijala be adi.
Bu yondashu UNESCO omonidan ilga i su ilgan “communi y-based he i age
managemen ” amoyilla iga o‘liq mos keladi. Tadqiqo da omida aniqlangan muhim
jiha la dan bi i — me osni as ashda iq isodiy ba qa o likning o‘ ni. Aholining
u mush da ajasi a i ik me os amaliyo la ining iq isodiy oydasi o‘za o chamba chas
bog‘liqdi . Huna mandchilik, mahalliy u izm, gas onomik es i alla a olklo
adbi la i o qali na aqa madaniy qad iya la saqlanadi, balki mahalliy iq isodiyo ham
i ojlanadi. Shu ma’noda, i ik me osni iq isodiy jiha dan qo‘llab-qu a lash uni uzoq
mudda li ba qa o saqlashning asosiy sha i hisoblanadi. Yana bi muhim xulosa
shundan ibo a ki, i ik me osni boshqa ishda ilm- an, a’lim a exnologiyaning ham
oli ka a. Raqamli a xi la , 3D modellash, i ual muzeyla kabi inno a sion osi ala
yo damida i ik me os elemen la ini hujja lash i ish, ula ni yosh a lodga ye kazish a
xalqa o maydonda a g‘ib qilish imkoniya la i o moqda.
Xulosa. O‘ kazilgan adqiqo la asosida aniqlanishicha, a ixiy shaha muhi ini
saqlashda “ i ik me os” konsepsiyasi bugungi global u baniza siya sha oi ida madaniy
ba qa o likni a’minlo chi eng muhim yondashu la dan bi idi . Mazku konsepsiya
a ixiy shaha la ni aqa jismoniy me’mo iy yodgo likla majmui si a ida emas, balki
ula ning ichida da om e ayo gan madaniy amaliyo la , u -oda la , an’ana iy bilimla
a inson aoliya ining uzluksiz ja ayoni si a ida ko‘ adi. Shu boisdan, “ i ik me os”
yondashu i moddiy a nomoddiy me osni bi bu un izimda boshqa ishni aqozo
e adi. Tahlilla shuni ko‘ sa adiki, aga a ixiy shaha la aqa es a a siya yoki
u is ik maqsadla da yangilansa, ula ning ij imoiy “ uhi” — ya’ni, i ik madaniy
hayo i so‘nib bo adi.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
164
Foydalanilgan adabiyo la
1. UNESCO. Recommenda ion on he His o ic U ban Landscape. Pa is, 2011.
2. Rapopo , A. The Meaning o he Buil En i onmen : A Non e bal
Communica ion App oach. Uni e si y o A izona P ess, 1990.
3. Johns on, C. Wha is Social Value? A Discussion Pape . Aus alian He i age
Commission, Canbe a, 1992.
4. Akagawa, N. He i age Conse a ion in Japan’s Cul u al Diplomacy: He i age,
Na ional Iden i y and Na ional In e es . Rou ledge, London, 2014.
5. UNESCO. Wo ld He i age Lis : His o ic Cen es o Bukha a, Sama kand and
Khi a. UNESCO Wo ld He i age Cen e, Pa is, 2020.
6. Smi h, L. Uses o He i age. Rou ledge, London and New Yo k, 2006.
7. Eu opean Commission. Cul u al He i age in Ac ion: Good P ac ices o
Sus ainable He i age Managemen . B ussels, 2022.
8. Ha ison, R. He i age: C i ical App oaches. Rou ledge, London, 2013.
9. ICOMOS. P inciples o he Conse a ion o His o ic Ci ies, Towns and U ban
A eas (Washing on Cha e ). Pa is, 2017.
10. Mu azaye a, S. Ta ixiy shaha muhi ini as ashda mahalliy an’anala a i ik
me osning o‘ ni. “Madaniya a me os” ju nali, №4, 2023, 55–62-be la .
