IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
165
DON MAHSULOTLARINI SAQLASH DAVRIDA COLEOPTERA
TURKUMIGA QARSHI KURASHISHDA ZAMONAVIY
YONDASHUVLAR VA USULLAR
Abdumajido Yusu jon
ilmiy izlanu chi
Xolliye Asomiddin
q.x. .d. Toshken da la ag a uni e si e i
Anno a siya. Ushbu maqolada don mahsulo la ini saqlash ja ayonida eng ko‘p
uch aydigan za a kunandala — Coleop e a u kumiga mansub hasha o la ga qa shi
ku ashishda qo‘llanilayo gan zamona iy usulla a yondashu la ahlil qilinadi.
An’ana iy pes i sidla dan oydalanish bilan bog‘liq muammola , ekologik xa sizlik,
inson saloma ligiga a’si a za a kunandala ning qa shilik hosil qilishi kabi
masalala ga e’ ibo qa a ilgan. Shu bilan bi ga, biologik nazo a , izika iy usulla ,
saqlash sha oi la ini op imallash i ish a in eg a siyalashgan za a kunandala ni
boshqa ish (IPM) izimla ining sama ado ligi muhokama qilinadi. Tadqiqo na ijala i,
don mahsulo la ini saqlashda zamona iy a ekologik xa siz yondashu la ni jo iy
e ish za u a ini ko‘ sa adi.
Kali so‘zla : don za a kunandala i, biologik nazo a , in eg a siyalashgan
boshqa u , saqlash xa sizligi, zamona iy usulla , pes i sidla , ekologik yondashu ,
saqlash exnologiyala i, izika iy ku ash.
Аннотация. В данной статье проводится анализ современных методов и
подходов в борьбе с вредителями из отряда Coleop e a, которые чаще всего
встречаются при хранении зерновых продуктов. Особое внимание уделено
проблемам, связанным с использованием традиционных пестицидов, таким как
экологическая безопасность, влияние на здоровье человека и развитие
устойчивости у вредителей. Также рассматривается эффективность
биологического контроля, физических методов, оптимизации условий хранения
и систем интегрированной защиты от вредителей (IPM). Результаты
исследования подчеркивают необходимость внедрения современных и
экологически безопасных подходов при хранении зерна.
Ключевые слова: вредители зерна, биологический контроль,
интегрированное управление, безопасность хранения, современные методы,
пестициды, экологический подход, технологии хранения, физические методы
борьбы.
Abs ac . This a icle analyzes mode n me hods and app oaches used o comba
he mos common pes s encoun e ed du ing he s o age o g ain p oduc s — insec s
belonging o he o de Coleop e a. A en ion is gi en o issues associa ed wi h he use
o adi ional pes icides, including en i onmen al sa e y, impac on human heal h, and
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
166
he de elopmen o pes esis ance. In addi ion, he e ec i eness o biological con ol,
physical me hods, op imiza ion o s o age condi ions, and in eg a ed pes managemen
(IPM) sys ems is discussed. The esea ch esul s highligh he need o implemen
mode n and en i onmen ally sa e app oaches in g ain s o age p ac ices.
Keywo ds: g ain pes s, biological con ol, in eg a ed managemen , s o age sa e y,
mode n me hods, pes icides, ecological app oach, s o age echnologies, physical
con ol.
Ki ish. So‘nggi o‘n yillikla da dunyo miqyosida aholining o‘sish su ’a la i keskin
ezlashib bo ishi a oziq o qa anqisligi masalala i jahon miqiyosidagi global
muammola ga aylanmoqda. Bi lashgan Milla la Tashkilo ining p ognozla iga ko‘ a
“2050-yilga kelib aholi soni 9,1–9,7 millia dga ye ishi ku ilmoqda, bu esa o’z
na ba ida oziq-o qa ga bo’lgan alabni sezila li da ajada oshi adi”
16
.Oziq-o qa
xa sizligi ushunchasi na aqa ye a li miqdo da oziq-o qa ishlab chiqa ishni, balki
uning si a ini, xa sizligini a ba qa o aqsimo ini ham o‘z ichiga olgan bo’lib
bugungi kunda qishloq xo‘jaligi izimining mode niza siyasi yuqo i hosildo na la ,
mexaniza siya, sama ali sug‘o ish a o‘g‘i lash, ag o exnologik yangilikla da
hosildo likni oshi di a oziq-o qa ishlab chiqa ish hajmini ko‘pay i di. Shu bilan
bi ga, FAO hisob-ki obla iga ko‘ a, 2050-yilgacha oziq-o qa ishlab chiqa ishni
axminan 70% ga oshi ish za u hisoblanadi, ayniqsa don a go‘sh mahsulo la i
alabini qondi ish ahamiya lidi . Bi oq ishlab chiqa ish hajmining oshishga qa amay,
hosildan keyingi (pos -ha es ) bosqichla da ka a miqdo da yo‘qo ishla yuzaga
kelmoqda. “E iopiyada bug‘doy a boshqa donla dan sel - epo usulida olingan
ma’lumo la bo‘yicha o‘ acha pos -hosildo yo‘qo ish da ajasi axminan 24% ga
ye adi; bug‘doy uchun – 27%, e uchun – 21% ni ashkil e moqda”
17
. Ushbu
hola ning yuzaga kelishiga sabab don mahsulo la ini saqlash ja ayonla ida
za a lanishning asosiy sababla i hasha o la , chi ish a namlik kabi omilla bo‘lib,
hasha o la a chi ish yo‘qo ishla ning ka a qismini ashkil e moqda. Dunyo
aholisining o‘sib bo ishi oziq-o qa xa sizligini a’minlashda na aqa hosildo likni
oshi ish, balki pos -ha es bosqichida yuzaga keladigan za a lanish – xususan
Coleop e a hasha o la i sababli – yo‘qo ishla ni ahlil qilish, moni o ing qilish a
oldini olish cho ala ini akomillash i ish bugungi kunning muhim ilmiy-amaliy global
azi ala idan bi i hisoblanadi.
Coleop e a (qo‘ngʻizla ) u kumi – don mahsulo la i a ula ning qay a ishlash
zanji ida eng muhim za a ye kazu chi hasha o la gu uhla idan bi i hisoblanib.
En omolog a saqlash exnologla i ham ushbu gu uhning iq isodiy ahamiya ini
quyidagicha a’kidlaydila : ushbu za a kunandala ombo a zaxi ala dagi donla ni
16
FAO. (2009). 2050: A hi d mo e mou hs o eed. Food and Ag icul u e O ganiza ion o he Uni ed Na ions.
URL: h ps://www. ao.o g/news oom/de ail/2050-A- hi d-mo e-mou hs- o- eed/
17
Hodges, R. J., Buzby, J. C., & Benne , B. (2011). Pos ha es losses and was e in de eloped and less
de eloped coun ies: oppo uni ies o imp o e esou ce use. Jou nal o Ag icul u al Science, 149(S1), 37–45
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
167
na aqa miqdo jiha dan kamay i adi, balki si a ini buzib, mahsulo ni bozo ga ya oqsiz
holga kel i ishi mumkinligini alohida qayd e ib kelmoqdala . Olimla omonidan olib
bo ilgan kuza ish a aunis ik adqiqo la “Callosob uchus, Si ophilus, Rhyzope ha,
T ibolium, T ogode ma a boshqa Coleop e a u la ining omma iyligini a za a
ko‘ sa ish xususiya la ini aniq ko‘ sa di. Masalan, Callosob uchus macula us
(B uchidae Ch ysomelidae sub am. B uchinae si a ida ba’zi manbala da a aladi) –
dukkakli ekinla ning eng muhim saqlangan don za a kunandala idan bi i hisoblanadi;
ula ning lichinkala i u ug‘ ichida i ojlanib, u ug‘lik a kibini yemi adi a na si a iga
salbiy a’si ko‘ sa adi”
18
,- deya a’kidlashmoqda. MDHning i osani a a ka an in
hisobo la i esa bu u ini ay im hududla da ka an in obyek i si a ida ko‘ sa adi, chunki
u ekspo xa ini oshi adi a mahalliy zaxi ala ni ezda ay on qilishi mumkin.
Boshqa ko‘p a qalgan u la ilmiy adabiyo la ida keng o‘ ganilgan. Masalan,
Si ophilus spp. (bug‘doy wee il) don yad osiga uxum qo‘yib, ichida i ojlanadi a
u ug‘lik si a ini keskin pasay i adi; Rhyzope ha dominica (lesse g ain bo e ) a
P os ephanus unca us kabi u la esa, ayniqsa yuqo i ha o a li a nam sha oi la da,
bu un donni shikas laydi a og‘i yo‘qo ishla ga olib keladi – hududla da olib bo ilgan
nazo a adqiqo la i ham bunday xulosani asdiqlab kelmoqda. Shuningdek
saqlashdagi muammola ni exnologik nuq ai naza dan ahlil qilganla : no o‘g‘ i
qu i ish, ombo la ning en ilya siyasi a ae a siya ye ishmasligi, sani a iya cho ala i
pas ligi hamda moni o ing izimla ining sus ligi hasha o la ning ko‘payishiga a
omma iy in es a siyaga olib keladi. Shu bois, olimla ning ik iga ko’ a, “He me ik
saqlash, ae a siya (cooling/ae a ion), na ga chidamli u la ni anlash a IPM
(in eg a ed pes managemen ) amoyilla ini jo iy e ishni a siya e adila ”
19
. Shu bilan
bi ga, min aqada olib bo ilgan adqiqo la Callosob uchus a boshqa зерновки
u la ining a qalishi a in azi po ensialini ham yo i adi – ula ning ba’zi
populya siyala i yangi hududla ga ki ib kelishi ekspo siyosa i a milliy ka an in
izimla iga ham a’si ko‘ sa ishini ko’ ishimiz mumkin. Bundan ashqa i, don
za a kunandala ining saqlashdagi mik obiologik i loslanishla ni oshi ishi (masalan,
mik oo ganizmla uchun ek o azi asi), oziq-o qa si a iga salbiy a’si la a
iq isodiy yo‘qo ishla ni yuzaga kel i ib chiqa adi. Shu bois, MDH mamlaka la i
sha oi ida Coleop e a u kumiga mansub za a kunandala ni aniqlash, moni o ing
qilish a ekologik jiha dan maqbul, exnologik jiha dan amalga oshi iladigan nazo a
cho ala ini ishlab chiqish – mamlaka la uchun oziq-o qa xa sizligini
mus ahkamlashda dolza b masala bo‘lib kelmoqda.
18
FCZe na. u. «Вредитель бобовых культур — четырехпятнистая зерновка (Callosob uchus macula us)»
(2023) — Callosob uchus macula us a' i i a a qalishi. cze na. u
19
Cybe Leninka. Аммосов, И.Н. a boshqala . «Технологические аспекты подавления насекомых-
вредителей зерна — аэрацией» (2022) — ae a siya, saqlash exnologiyala i a in es a siyani kamay i ish
bo‘yicha MDH ilmiy ishla i.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
168
Don saqlash sohasida eng ko'p za a e kazu chi Coleop e a u kumining bi necha
muhim u la i ma jud: Si ophilus g ana ius (ombo qo‘ng‘izi); T ogode ma g ana ium
(Khap a qo‘ng‘izi) kabi u la i ma jud ma juddi .
Si ophilus g ana ius – saqlangan don mahsulo la iga eng ko‘p za a ye kazadigan
za a kunandala dan bi idi . Bu u asosan bug‘doy, a pa, suli, makkajo‘xo i kabi don
u la ida uch aydi. U g‘ochi qo‘ng‘iz donning ashqi qobig‘iga kichik eshik ochib,
ichiga uxum qo‘yadi. Lichinka donning ichida i ojlanib, uning ozuqa zaxi asini
o‘liq yemi adi. Shu bois za a langan don ashqi omondan sog‘lom ko‘ ingan bo‘lsa-
da, ichki qismi bu unlay ya oqsiz holga keladi.
Tadqiqo la ga ko’ a “Bi a u g‘ochi ombo qo‘ng‘izi hayo i da omida 200 agacha
uxum qo‘yadi, lichinkala ning i ojlanishi esa don massasining 30-40 oizigacha
yo‘qo ilishiga sabab bo‘ladi”
20
. Ye opa a MDH mamlaka la ida olib bo ilgan
amaliy aj ibala da bu ko‘ sa kich yanada yuqo i bo‘lib, ombo qo‘ng‘izi bilan
za a langan donla da si a pasayishi 45 oizgacha ye gani qayd e ilgan.
O‘zbekis onning Toshken iloya idagi don saqlash ombo la ida olib bo ilgan
kuza u la da, “Si ophilus g ana ius bilan za a langan pa iyala dagi u ug‘lik bug‘doy
donining unib chiqish da ajasi 28-32 oizga pasaygani aniqlangan”
21
. Bundan ashqa i,
za a langan donla mog‘o lanishga moyil bo‘lib qolishi na ijasida ikkilamchi
zambu ug‘ kasallikla i i ojlanadi a mahsulo ning oziq-o qa si a ida ishla ilish
imkoniya i keskin kamayadi. Demak, si ophilus g ana ius don mahsulo la iga ikki
omonlama za a ye kazadi. Bi inchidan, u saqlanayo gan don massasining sezila li
qismini yo‘qo ishga olib keladi, chunki lichinkala donning ichki qismini bu unlay
yemi ib yubo adi. Ikkinchidan, za a langan don ashqi omondan sog‘lom ko‘ ingan
bo‘lsa ham, ichki qismi yemi ilgani sababli oziq-o qa si a ini yo‘qo adi a u ug‘lik
si a ida ham oydalanishga ya oqsiz bo‘lib qoladi. Shu bois, Si ophilus g ana ius
donning miqdo iy ko‘ sa kichla iga ham, si a ko‘ sa kichla iga ham salbiy a’si
ko‘ sa adi. Na ijada don mahsulo la ini saqlashda eng xa li a iq isodiy za a
kel i u chi za a kunandala dan bi i si a ida baholanadi.
T ogode ma g ana ium E e s – saqlangan don mahsulo la iga eng ka a za a
ye kazadigan a xalqa o miqyosda “Khap a bee le” nomi bilan mashhu bo‘lgan
za a kunandala dan bi idi . “U De mes idae oilasiga mansub bo‘lib, xalqa o
o‘simlikla ni himoya qilish ashkilo i (IPPC) omonidan ka an in ahamiya iga ega
o ganizm si a ida o‘yxa ga olingan. Ushbu u asosan issiq a qu uq iqlim sha oi ida
ez i ojlanadi. Uning abiiy a qalish a eali Hindis on, Pokis on, E on a A g‘onis on
hududla ini qam ab oladi, bi oq Ma kaziy Osiyo da la la ida ham uch ashi qayd
e ilgan”
22
. Olimla ning bugungi kunga kelib o’ ganishi na ijasida “Voyaga ye gan
20
Hags um, D.W., Sub amanyam, B. Fundamen als o S o ed-P oduc En omology. AACC In e na ional, 2009.
21
Каримов А., Абдуллаев Б. “Ўзбекистонда дон маҳсулотларини сақлашда учрайдиган асосий
зараркунандалар.” Қишлоқ хўжалиги илмий журналлари, 2020.
22
EPPO (Eu opean and Medi e anean Plan P o ec ion O ganiza ion). Da a Shee s on Qua an ine Pes s:
T ogode ma g ana ium. EPPO Bulle in, 2013.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
169
qo‘ng‘izning uzunligi 2-3 millime ni ashkil e adi, angi jiga ang bo‘ladi. U g‘ochi
qo‘ng‘iz oda da 50-100 agacha uxum qo‘yadi. Tuxumdan chiqqan lichinkala don
massasini kemi ib, uni chang holiga kel i adi. Ula ning yana bi xa li xususiya i
shundaki, lichinkala uzoq mudda – bi necha oy yoki ha o bi yilgacha “diapauza”
hola ida yashi inib qolishi mumkin. Bu esa ula ni yo‘q qilishni qiyinlash i adi”
23
.
T ogode ma g ana ium don mahsulo la iga ye kazadigan za a juda ka a.
Tadqiqo la da qayd e ilishicha, u saqlangan don massasining 30-70 oizgacha qismini
nobud qilishi mumkin. Za a langan don changsimon massaga aylanadi a oziq-o qa
si a ida oydalanishga ya oqsiz bo‘lib qoladi. Shu bilan bi ga, qay a ishlash ja ayonida
ham si a pasayadi, bu esa ka a iq isodiy yo‘qo ishla ga olib keladi³. Hindis onda olib
bo ilgan amaliy kuza u la da ushbu za a kunanda bug‘doy hosilining ya midan
ko‘pini nobud qilgani bugungi kungacha aniqlangan. O‘zbekis ondagi ay im don
ombo la ida esa qo‘ng‘iz lichinkala ining don qopla i o asiga ki ib bo ishi a don
massasini jiddiy shikas lashi kuza ilishi mumkin. Ko‘plab mamlaka la da T ogode ma
g ana ium ka an in ob’ek i si a ida e’ i o e ilgan. Za a lanish aniqlangan holla da don
mahsulo la i qa ’iy i osani a nazo a dan o‘ kaziladi. Fumiga siya ( os in, me il
b omid kabi p epa a la ), mexanik ozalash, so uq muhi da saqlash a boshqa biologik
usulla bilan ku ashish cho ala i qo‘llaniladi. Shu sababli, T ogode ma g ana ium
dunyodagi eng xa li don za a kunandala idan bi i hisoblanib, saqlash ja ayonida ham,
xalqa o sa doda ham oziq-o qa xa sizligiga jiddiy ahdid ug‘di adi.
Coleop e a u kumiga qa shi ku ash: zamona iy yondashu la a usulla i:
Dukkakli ekinla a don mahsulo la ini za a kunandala dan himoya qilishda
qadimdan qo‘llanib kelinayo gan an’ana iy usulla bugungi kunda ham muhim
ahamiya kasb e adi. Ula iq isodiy jiha dan a zon, ekologik xa siz a ko‘p holla da
kichik e me xo‘jalikla i uchun eng maqbul yo‘lla dan bi i hisoblanib kelmoqda.
Masalan, yopiq idishla da saqlausuli qadimiydan qo‘llanilib kelinadi. Qalin de o li
sopol idishla , me all yoki plas ik bochkala hasha o la ning ki ib kelishiga o‘sqinlik
qiladi.“Ilmiy kuza ishla da yopiq idishla da saqlangan donning za a lanish da ajasi
ochiq sha oi ga qa aganda 60-80% gacha kamayishi qayd e ilgan”¹.
Ine ma e ialla dan oydalanish (qum, kul, ohak) hasha o la ning ha aka ini
cheklaydi a ula ning i ojlanishini sekinlash i adi. Masalan, “Hindis onda olib
bo ilgan adqiqo la da don us iga 1-2 sm kul qa lami solinganda Callosob uchus
chinensis za a lanishi 70% ga kamaygani aniqlangan”
24
.
23
Hags um, D.W., Sub amanyam, B. Fundamen als o S o ed-P oduc En omology. AACC In e na ional, 2009.
24
Singh, S.R. & Van Emden, H.F. (2019). Insec Pes s o G ain Legumes. Sp inge , pp. 142–148.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
170
Hosil yig‘im- e imini aq ida amalga oshi ish ham za a kunandala ga qa shi
sama ali cho adi . Vaq ida yig‘ib olinmagan dukkakli ekinla dala sha oi ida
qo‘ng‘izla omonidan za a lanib, keyinchalik saqlash ja ayonida ula ning a qalishi
yanada kuchayadi.
A alash ekish a muqobil uy egasi ekinla ini qo‘llash ham za a li hasha o la sonini
kamay i adi. Masalan, lo iya a makkajo‘xo i a alash ekilganda Callosob uchus
u kumidagi qo‘ng‘izla ning a qalishi 30% ga kamayadi.
Yu ilmagan dukkaklila ni po‘choqla i bilan saqlash esa qo‘shimcha abiiy himoya
qa lami hosil qiladi. Po‘choq hasha o la ning donga ki ib bo ishini qiyinlash i adi.
Tozalik a gigiyena cho ala ini a’minlash ham muhim. Ombo la da eski don
qoldiqla i qoldi ilsa, ula hasha o la uchun asosiy manba bo‘lib xizma qiladi.
Shuning uchun saqlash joyla ini dezin eksiya qilish a ozalash amaliyo i yuqo i
sama ado lik be adi.
Umuman olganda, ushbu usulla zamona iy kimyo iy himoya osi ala iga
qa aganda a zon oq a ekologik xa siz oq bo‘lib, kichik e me xo‘jalikla i uchun
sama ali al e na i hisoblanadi. Shu bilan bi ga, ula ni zamona iy exnologiyala bilan
bi galikda qo‘llash don mahsulo la ini yanada ishonchli saqlash imkonini be adi.
Zamona iy usulla o asida ha o a , muzla ish a isi ish, adia siya da olash,
chidamli na la , abiiy nazo a kabi usulla ma jud. Bu usulla ekologik jiha dan
xa siz a sama ali hisoblanadi.Don a dukkakli ekinla ni za a kunandala dan himoya
qilishda zamona iy usulla obo a keng qo‘llanilmoqda. Ula na aqa sama ado ligi,
balki ekologik xa sizligi bilan ham alohida ahamiya kasb e adi.Masalan, ha o a
bilan ishlo be ish (issiq yoki so uq muhi da saqlash) usuli ko‘plab saqlash
za a kunandala ini yo‘q qilishda yuqo i na ija be adi. Ha o a ni +50°C dan yuqo iga
ko‘ a ish yoki –10°C dan pas ga ushi ish hasha o la ning hayo aoliya ini bu unlay
o‘x a adi. Ushbu usul kimyo iy moddala ni qo‘llamasdan ekologik oza na ija be adi.
Muzla ish a isi ish exnologiyala i donni qisqa mudda li e mik ishlo dan o‘ kazib,
lichinka a uxumla ni nobud qiladi. Bu usul ayniqsa u ug‘lik si a ida saqlanadigan
don uchun oydalidi , chunki u donning unu chanligini saqlab qoladi.
Radia siya da olash (ionlash i u chi nu lanish yo damida) za a kunandala
o ganizmini s e iliza siya qiladi yoki ula ning i ojlanishini o‘x a adi. Bu usul
ko‘p oq sanoa miqyosida qo‘llaniladi a don si a iga salbiy a’si ko‘ sa maydi.
Chidamli na la dan oydalanish esa seleksiya yu uqla iga asoslanadi.
Za a kunandala ga chidamli dukkakli ekin na la i ekilganda, ula hasha o la ning
hujumiga kam oq uch aydi a saqlashda yo‘qo ishla sezila li da ajada kamayadi.
Tabiiy nazo a usulla i ham dolza b hisoblanadi. Masalan, en omo agla
(za a kunandala ni yeb qo‘yadigan oydali hasha o la ) yoki mik obiologik osi ala
(zambu ug‘la , bak e iyala ) yo damida za a kunandala ga qa shi ku ashish mumkin.
Bu usul a o -muhi ga za a ye kazmasdan, abiiy mu ozana ni saqlagan holda
sama ado likni a’minlaydi.Umuman olganda, zamona iy exnologiyala an’ana iy
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
171
usulla ga qa aganda ilmiy asoslangan, ekologik xa siz a ba qa o na ija be u chi
yechim si a ida don saqlashda muhim o‘ in u adi.
Biologik ku ash usulla i so‘nggi yilla da saqlangan don a dukkaklila
za a kunandala iga qa shi biologik ku ash usulla i keng i ojlanmoqda. Ushbu
yondashu kimyo iy osi ala ga nisba an xa siz oq bo‘lib, a o -muhi a inson
saloma ligi uchun salbiy a’si la ni kamay i adi. Tadqiqo la da ko‘plab biologik
agen la dan, jumladan, en omopa ogen mik oo ganizmla (bak e iyala , zambu ug‘la ,
i usla ) mu a aqiya li qo‘llanilmoqda. Xususan, saqlangan mahsulo za a kunandasi
Callosob uchus macula us (dukkaklila qo‘ng‘izi)ga qa shi Bacillus hu ingiensis
bak e iyasidan oydalanish yuqo i sama ado lik ko‘ sa gan. Ushbu bak e iya
hasha o la ning o qa hazm qilish izimiga ki ib, ichki epi eliy hujay ala ini
shikas laydi, oqiba da lichinkala ez nobud bo‘ladi. Tadqiqo la da qayd e ilishicha,
“C. macula usning uxumdan chiqishi 60-70% gacha kamaygan, bu esa biologik
ku ashning is iqbolli usuli si a ida baholanishiga asos bo‘ladi”
25
.
O‘simlik eks ak la idan oydalanish Tabiiy o‘simlik eks ak la i ham
za a kunandala ga qa shi muhim biologik osi a hisoblanadi. O‘simlikla a kibida
ma jud enolla , la onoidla , alkaloidla , e penoidla kabi i okimyo iy moddala
hasha o la ga oziq moddala dan oydalanishni qiyinlash i adi yoki ula ning
i ojlanishini o‘x a adi.Masalan, Azadi ach a indica (nim da ax i) eks ak i saqlangan
dukkaklila za a kunandala iga qa shi eng yuqo i sama ado likni ko‘ sa gan.
Taj ibala na ijasiga ko‘ a, “Nim eks ak i qo‘llanganda za a lanish da ajasi 16,65%
gacha kamaygan, u ug‘ azni yo‘qo ilishi esa a igi 7,85% ni ashkil qilgan.
Shuningdek, u g‘ochi qo‘ng‘izla ning uxum qo‘yish da ajasi 84,54 aga, ka ala ning
paydo bo‘lishi esa 58,40% ga ushgan”
26
.Bu na ijala o‘simlik eks ak la idan
oydalanishning na aqa sama ali, balki ekologik jiha dan xa siz usul ekanini
ko‘ sa adi. Shu bois ula kimyo iy insek i sidla ning muqobili si a ida ilmiy
jamoa chilik omonidan keng o‘ ganilmoqda.
In eg a siyalashgan za a kunandala boshqa u i (IPM) zamona iy
ag o exnologiyala izimida muhim o‘ in egallaydi. Ushbu kon sep siya
za a kunandala ni sama ali nazo a qilish bilan bi qa o da a o -muhi , inson
saloma ligi a oydali o ganizmla ni himoya qilishni maqsad qiladi. IPMning asosiy
azi asi sin e ik pes i sidla ga o‘liq ayanishni kamay i ish, biologik, izika iy a
boshqa xa siz usulla ni uyg‘unlash i ib qo‘llash o qali ba qa o boshqa u izimini
ya a ishdan ibo a .
IPM s a egiyala i keng qam o li cho ala ni o‘z ichiga oladi. Bula ga sani a iya a
gigiyena qoidala iga qa ’iy ioya qilish, za a kunandala ni mun azam moni o ing
25
Igna owicz, S. (2006). “Biological con ol o s o ed-p oduc insec s using Bacillus hu ingiensis.” Jou nal o
S o ed P oduc s Resea ch, 42(1): 1–8.
26
Adedi e, C.O., Lajide, L. (2003). “E icacy o powde s and ex ac s o some plan s in he con ol o
Callosob uchus macula us.” Jou nal o Applied Sciences and En i onmen al Managemen , 7(1): 25–28.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
172
qilish, ha o a ni nazo a os ida ushlab u ish, ka bona angid id yo damida umiga siya
qilish, dia omi up oqdan oydalanish hamda biologik nazo a osi ala ini qo‘llash
ki adi. Ushbu p o ilak ik a in e en i cho ala o ganik a ishda saqlangan don
mahsulo la ida hasha o la bilan bog‘liq muammola ni sama ali kamay i ishga
yo dam be adi.
P o ilak ik cho ala doi asida, a alo, saqlash inshoo la i a kon eyne la ini o‘liq
ayyo lash muhimdi . Bunda yo iqla , eshikla , lichinka yoki ka ala ma judligini
diqqa bilan ekshi ish, namlikning o‘planishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun
shamolla ishni a’minlash, ombo a oshxona hududla ini mun azam ozalash alab
e iladi. Das labki za a lanishning oldini olish esa donni yig‘im- e imdan so‘ng o‘g‘ i
qu i ish a qay a ishlash o qali a’minlanadi. Bu bilan za a kunandala bi hududdan
boshqasiga mahsulo o qali a qalishining oldi olinadi.
Fizika iy nazo a usulla i o asida pas bosim a pas ha o a bilan ishlo be ish
Coleop e a a Lepidop e a u kumiga mansub hasha o la ga qa shi sama ali al e na i
osi a si a ida a siya e ilmoqda. Ushbu usul umigan la dan xa siz oq a ekologik
ba qa o hisoblanadi. Shuningdek, insek i sidli saqlash qopla i so‘nggi yilla da keng
qo‘llanilayo gan usulla dan bi idi . Bi oq, insek i sid qo‘llashda eh iyo ko lik a
xa sizlik cho ala iga qa ’iy ioya qilish muhim ahamiya ga ega.
Maxsus qo‘llash usulla i si a ida za a kunandala ko‘pincha don massasining
yuqo i 12-14 dyuym qismiga za a ye kazishi kuza ilgan. Shu sababli aqa
za a langan qismini olib ashlash a egishli e ike ka asosida insek i sid bilan ishlo
be ish sama ali na ija be adi.
Zamona iy ilmiy adqiqo la don saqlash sohasida ka a na ijala ga olib keldi.
Masalan, O yzaephilus su inamensis, T ibolium cas aneum a Si ophilus o yzae kabi
za a kunanda u la i saqlashda eng ko‘p uch aydi. Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki,
os in bilan da olashdan keyin ham bu u la ezda populya siyasini qay a iklash
xususiya iga ega. Shu sababli olimla kelgusida gene ik chidamlilikka ega na la ni
ya a ish, biologik dushmanla dan keng oq oydalanish, adia siya a ine gazla bilan
ishlo be ishni i ojlan i ish o qali donni saqlash sama ado ligini yanada oshi ishga
e’ ibo qa a moqdala . Shu a zda IPM konsepsiyasi in eg a siyalashgan, kompleks a
ba qa o yondashu si a ida saqlash da idagi za a kunandala ga qa shi ku ashning
zamona iy yo‘nalishi hisoblanadi.
Xulosa. Xulosa qilib ay sak, don mahsulo la ini saqlash da ida za a kunandala ga,
ayniqsa Coleop e a u kumiga mansub hasha o la ga qa shi sama ali ku ash olib
bo ish masalasi oziq-o qa xa sizligini a’minlashda muhim ahamiya kasb e adi.
An’ana iy usulla ni zamona iy exnologiyala bilan uyg‘unlash i ish, xususan,
in eg a siyalashgan za a kunandala boshqa u i (IPM) amoyilla ini qo‘llash o qali
eng maqbul na ijala ga e ishish mumkin. IPMning a zalligi shundaki, u pes i sidla dan
o‘liq oydalanishga asoslanmaydi, balki biologik, izika iy a p o ilak ik cho ala ni
bi lash i gan holda kompleks yondashu ni naza da u adi.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
173
Biologik ku ash osi ala i, jumladan, oydali en omo aunadan oydalanish, o‘simlik
eks ak la i asosida ishlab chiqilgan abiiy insek i sidla hamda ekologik jiha dan
xa siz izika iy usulla (ha o a bilan ishlo be ish, ine gazla , pas bosim yoki
dia omi up oq qo‘llash)ning kombina siyasi na aqa sama ado likni oshi adi, balki
a o -muhi ni muho aza qilishga ham xizma qiladi. Shu bilan bi ga, donni yig‘im-
e imdan keyingi bosqichda o‘g‘ i qu i ish a saqlash, sani a iya-gigiyena alabla iga
ioya qilish, mun azam moni o ing olib bo ish kabi p o ilak ik cho ala ham
za a kunandala a qalishining oldini olishda muhim o‘ in u adi.
Kelajakda don mahsulo la ini saqlashda za a kunandala ga qa shi ku ash
sohasidagi ilmiy- adqiqo ishla ini yanada chuqu lash i ish za u . Xususan, yangi
biologik osi ala ishlab chiqish, gene ik chidamli na la ni ya a ish, zamona iy
exnologiyala ni qo‘llash, shuningdek, adia siya a aqamli moni o ing izimla idan
oydalanishni kengay i ish dolza b masalala dan bi idi . Shu bilan bi ga, xalqa o
aj ibani mahalliy sha oi ga moslash i ish, ekologik xa sizlik a iq isodiy
sama ado likni bi galikda a’minlaydigan usulla ni amaliyo ga a biq e ish is iqbolli
yo‘nalish hisoblanadi. Umuman olganda, don mahsulo la i za a kunandala iga qa shi
kompleks ku ash cho ala ini sama ali ashkil e ish na aqa mahsulo si a ini saqlash,
balki aholining oziq-o qa xa sizligini a’minlashda ham beqiyos ahamiya ga ega.
Shu boisdan mazku yo‘nalishda inno a sion yondashu la ni keng jo iy e ish a ilmiy
asoslangan s a egiyala ni ishlab chiqish kelgusida asosiy azi ala dan bi i bo‘lib
qoladi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. FAO. (2009). 2050: A hi d mo e mou hs o eed. Food and Ag icul u e
O ganiza ion o he Uni ed Na ions. URL: h ps://www. ao.o g/news oom/de ail/
2050-A- hi d-mo e-mou hs- o- eed/
2. Hodges, R. J., Buzby, J. C., & Benne , B. (2011). Pos ha es losses and was e
in de eloped and less de eloped coun ies: oppo uni ies o imp o e esou ce use.
Jou nal o Ag icul u al Science, 149(S1), 37–45
3. FCZe na. u. «Вредитель бобовых культур – четырехпятнистая зерновка
(Callosob uchus macula us)» (2023) – Callosob uchus macula us a' i i a a qalishi.
cze na. u
4. Cybe Leninka. Аммосов, И.Н. a boshqala . «Технологические аспекты
подавления насекомых-вредителей зерна – аэрацией» (2022) – ae a siya, saqlash
exnologiyala i a in es a siyani kamay i ish bo‘yicha MDH ilmiy ishla i.
5. Hags um, D.W., Sub amanyam, B. Fundamen als o S o ed-P oduc
En omology. AACC In e na ional, 2009.
