IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
192
UMMAVIYLAR XALIFALIGINING OLIB BORGAN ICHKI SIYOSATI
No boboye a Gulasal Bax iyo qizi
Aniq a ij imoiy anla uni e si e i
E-mail: gulasalno boboye [email protected]
Anno a siya. Umma iyla xali aligi da ida olib bo ilgan ichki siyosa Islom
a ixida muhim o‘ in u adi. Xali alik da ida ij imoiy, siyosiy a iq isodiy sohala da
amalga oshi ilgan ichki siyosiy cho ala da la ning mus ahkamligini a’minlashga,
ichki nizola ni ba a a e ishga a xali alikning ma kazlashgan hokimiya ini
kuchay i ishga xizma qilgan. Tadqiqo da Xali a Abu Bak , Uma ibn Xa ob, Usmon
ibn A on a Ali ibn Abu Talibning ichki siyosa ga oid aoliya la i, shuningdek, ula
da ida jamiya a diniy boshqa u ni i ojlan i ishdagi yondashu la ahlil qilinadi.
Ushbu ish Umma iyla xali aligi ichki siyosa ining asosiy yo‘nalishla ini, qoidala ini
a na ijala ini keng oq yo i ishga qa a ilgan.
Kali so‘zla . Umma iyla xali aligi, ichki siyosa , siyosiy isloho la ,
ma kazlashgan hokimiya , ij imoiy boshqa u .
Anno a ion. The in e nal policy o he Umayyad Calipha e played a signi ican
ole in he poli ical and social his o y o Islam. Du ing hei ule, measu es
implemen ed in social, poli ical, and economic sphe es aimed o s eng hen s a e
s abili y, esol e in e nal con lic s, and consolida e cen alized au ho i y. This s udy
examines he in e nal policies o Caliphs Abu Bak , Uma ibn Kha ab, U hman ibn
A an, and Ali ibn Abu Talib, ocusing on hei app oaches o go e nance, social
o ganiza ion, and eligious adminis a ion. The esea ch highligh s he main
di ec ions, p inciples, and ou comes o he Umayyad Calipha e’s in e nal poli ical
s a egies.
Keywo ds. Umayyad Calipha e, in e nal policy, poli ical e o ms, cen alized
au ho i y, social go e nance.
Аннотация. Внутренняя политика Умайядского халифата имела важное
значение в политической и социальной истории Ислама. Меры, реализованные в
социально-политической и экономической сферах, направлялись на укрепление
стабильности государства, разрешение внутренних конфликтов и усиление
централизованной власти. В исследовании рассматривается внутренняя
политика халифов Абу Бакра, Умара ибн Хаттаба, Усмана ибн Аффана и Али
ибн Абу Талиба, а также их подходы к управлению обществом и религиозной
администрацией. Работа освещает основные направления, принципы и
результаты внутренней политики Умайядского халифата.
Ключевые слова: Умайядский халифат, внутренняя политика,
политические реформы, централизованная власть, социальное управление
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
193
Ki ish. Umma iyla xali aligi (661–750 yilla ) Islom a ixidagi eng muhim
da la dan bi i bo‘lib, u ma kazlashgan hokimiya ni mus ahkamlash, da la ning
ij imoiy a siyosiy izimini i ojlan i ish hamda iq isodiy ba qa o likni a’minlashga
qa a ilgan ichki siyosiy s a egiyala ga boy bo‘ldi. Bu da da xali alikning ichki
siyosa i bi nech a asosiy yo‘nalishla da amalga oshi ilgan: siyosiy ma kazlashu ,
iloya la boshqa u ini sama ali ashkil e ish, ij imoiy ba qa o likni a’minlash, diniy
boshqa u a iq isodiy izimni i ojlan i ish. Xali ala Abu Bak , Uma ibn Xa ob,
Usmon ibn A on a Ali ibn Abu Talibning ichki siyosa ga oid aoliya la i da la ning
mus ahkamligi a jamiya ning bi lashu iga ka a hissa qo‘shgan. Masalan, Abu
Bak ning siyosiy cho ala ida ichki nizola ni ba a a e ishga a isyonla ni bos i ishga
alohida e’ ibo qa a ilgan bo‘lsa, Uma ibn Xa obning isloho la i iloya boshqa u ini
ma kazlashgan izimga moslash, soliqla ni a ibga solish a ij imoiy adola ni
a’minlashga qa a ilgan edi. Usmon ibn A on da ida esa da la ning moliya iy a
ma’mu iy izimla ini akomillash i ishga u g‘u be ilgan, Ali ibn Abu Talibning ichki
siyosa i esa adola a diniy qad iya la ni uyg‘unlash i ishga yo‘nal i ilgan edi. Ichki
siyosa ning muhim jiha la idan bi i iloya la a ma kaz o‘ asidagi munosaba la ni
a ibga solish bo‘lib, bu da la ning bi ligini mus ahkamlashga xizma qilgan. Shu
bilan bi ga, ij imoiy ba qa o likni a’minlash, iq isodiy izimni i ojlan i ish a diniy
boshqa u ni sama ali qilish o qali xali alikning uzun mudda li ba qa o ligi
ka ola langan. Ushbu adqiqo ning maqsadi — Umma iyla xali aligining ichki
siyosa yo‘nalishla ini, amalga oshi ilgan siyosiy isloho la a ula ning na ijala ini
ahlil qilish, shuningdek, ushbu siyosa ning da la a jamiya hayo iga a’si ini
yo i ishdi . Tadqiqo doi asida a ixiy manbala , a xi hujja la i, klassik asa la a
zamona iy adqiqo la ahlil qilinadi, shuningdek, siyosiy a ij imoiy ja ayonla ni
solish i ish o qali ichki siyosa ning sama ado ligi baholanadi.
Adabiyo la ahlili. Umma iyla xali aligining ichki siyosa i a ixiy manbala a
zamona iy adqiqo la da keng yo i ilgan. Ko‘plab a ixchila bu da ni ma kazlashgan
hokimiya ni mus ahkamlash a iloya la boshqa u ini a ibga solish ja ayoni si a ida
baholaydila [1]. Abu Bak da ida ichki nizola ni ba a a e ish a isyonla ni
bos i ishga qa a ilgan siyosiy cho ala da la ning bi ligini saqlashga xizma qilgan [2].
Uma ibn Xa obning isloho la i iloya boshqa u ini ma kazlash i ish, soliqla ni
a ibga solish a ij imoiy adola ni a’minlashga yo‘nal i ilgan edi [3]. Usmon ibn
A on da ida moliya iy a ma’mu iy izimla ni akomillash i ish o qali da la ning
ba qa o ligi kuchay i ildi [4]. Ali ibn Abu Talibning ichki siyosa i esa adola a diniy
qad iya la ni uyg‘unlash i ishga qa a ilgan bo‘lib, jamiya ning ij imoiy ba qa o ligini
a’minlashga hissa qo‘shdi [5]. Shu bilan bi ga, ichki siyosa ning iq isodiy, siyosiy a
ij imoiy jiha la i o‘ ganilib, uning da la ba qa o ligiga a ij imoiy bi likka qo‘shgan
hissasi ahlil qilindi [6].
Ma e ialla a usulla . Umma iyla xali aligining ichki siyosa ini o‘ ganish
uchun adqiqo da u li xil a ixiy a zamona iy manbala ahlil qilindi. Asosiy
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
194
ma e ialla si a ida a ab a ixchila i, jumladan, Al-Taba i, Ibn Qu aybah, Balazu i a
boshqa klassik manbala olingan bo‘lib, ula xali ala da idagi siyosiy, ij imoiy a
iq isodiy ja ayonla ni ba a sil yo i adi. Shuningdek, zamona iy a ixshunoslik ishla i,
ilmiy maqolala a monog a iyala adqiqo ga ki i ilgan, ula ichki siyosa ning
sama ado ligi a amaliy na ijala ini baholash imkonini be adi. Tadqiqo
me odologiyasi si a ida a ixiy- ahliliy yondashu qo‘llanildi, bu o qali manbala dagi
ma’lumo la solish i ildi a oqeala kon eks i aniqlash i ildi. Bundan ashqa i,
siyosiy- ahliliy me od yo damida xali ala da ida amalga oshi ilgan isloho la , ichki
nizola ni ba a a e ish a ma kazlashgan hokimiya ni mus ahkamlash ja ayonla i
chuqu ahlil qilindi. Tadqiqo da solish i ma ahlil ham qo‘llanilib, u li xali ala ning
ichki siyosa yo‘nalishla i a ula ning ij imoiy, siyosiy a iq isodiy na ijala i o‘za o
aqqoslandi. Shu usulla yo damida adqiqo Umma iyla xali aligining ichki siyosa i
yo‘nalishla ini izimli a ishda yo i ish a uning jamiya hayo iga a’si ini aniqlash
imkonini be di.
1-Jad al. Asosiy xali ala a ula ning ichki siyosa i
Xali a
Hukm onl
ik yilla i
Asosiy ichki siyosa
yo‘nalishla i
Asosiy yu uqla
Duch kelgan
qiyinchilikla
Abu
Bak
632–634
Isyonla ni bos i ish,
da la bi ligini saqlash
Da la bi ligini saqladi,
isyonla ni bos i di
Qabila iy qa ama-
qa shilik, boshqa u
izimi shakllanishi
Uma ibn
Xa ob
634–644
Ma kazlash i ilgan
boshqa u , soliqla isloha i,
ij imoiy adola
Viloya boshqa u ini
mus ahkamladi, iq isodiy
ba qa o lik
Hududiy qa shilik,
isloho la ni bi xilda
amalga oshi ish qiyinligi
Usmon
ibn
A on
644–656
Moliya iy a ma’mu iy
izimla ni mus ahkamlash
Qu ’onni a ibga
kel i di, boshqa u izimini
akomillash i di
Nepo izm ayblo la i,
ichki no ozilik
Ali
ibn Abu
Talib
656–661
Adola a diniy
boshqa u
Adola li boshqa u ni
ilga i su di, diniy
qad iya la ni
mus ahkamladi
Fuqa ola u ushi
(Fi na), siyosiy beqa o lik
1- Jad al asosiy xali ala ni, ula ning hukm onlik yilla ini, amalga oshi gan ichki
siyosiy cho ala ini, yu uqla ini a duch kelgan qiyinchilikla ini ko‘ sa adi. Ushbu
jad al xali ala aoliya i o‘ asidagi a qla ni a ula ning ichki siyosa ga
yondashu la ini izual a zda ushunishga yo dam be adi.
2- Jad al. Ichki siyosa yo‘nalishla i a na ijala i ahlili
Siyosa
yo‘nalishi
Ta si i
Jamiya ga a’si i
Ta ixiy baholash
bo‘yicha a siyala
Siyosiy
ma kazlashu
Viloya la us idan
ma kaziy hokimiya ni
kuchay i ish
Da la nazo a i
kuchaydi, mahalliy isyonla
kamaydi
Viloya boshqa u
hujja la i sama ado ligini
ahlil qilish
Ij imoiy
boshqa u
Adola , ij imoiy
isloho la , soliqla ni eng
Ij imoiy ba qa o lik a
uqa ola ishonchi oshdi
Tu li xali ala ning
siyosa ini solish i ish
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
195
Siyosa
yo‘nalishi
Ta si i
Jamiya ga a’si i
Ta ixiy baholash
bo‘yicha a siyala
aqsimlash
Iq isodiy
boshqa u
Soliq isloho la i,
esu sla ni aqsimlash,
xazina boshqa u i
Iq isodiy ba qa o lik a
da omadla ba qa o lashdi
Moliya iy yozu la
ma jud bo‘lsa, ula ni
baholash
Diniy
boshqa u
Diniy ma nla ni
a ibga solish, sha ia ni
jo iy e ish
Hokimiya ning
legi imligi kuchaydi, diniy
bi lik a’minlandi
Diniy a monla a
ula ning jamiya ga a’si ini
o‘ ganish
Nizola ni
boshqa ish
Isyonla a ichki
no ozilikla ni bos i ish
Da la bi ligi
aq inchalik saqlandi
No ozilik sababla ini a
cho ala sama ado ligini
ahlil qilish
Jad al 1 a Jad al 2 Umma iyla xali aligining ichki siyosa ini izimli a ishda
ahlil qilish imkonini be adi. Jad al 2 esa ichki siyosa yo‘nalishla ini keng oq ahlil
qiladi, ha bi yo‘nalishning a si i, jamiya ga a’si i a a ixiy baholash bo‘yicha
a siyala ni ko‘ sa adi. Bu jad al o qali siyosiy ma kazlashu , ij imoiy boshqa u ,
iq isodiy boshqa u , diniy boshqa u a nizola ni boshqa ish kabi yo‘nalishla ning
na ijala i a sama ado ligi aniqlanadi. Shu a iqa, ikkala jad al bi galikda
Umma iyla xali aligining ichki siyosa ining asosiy yo‘nalishla i, amalga oshi ilgan
cho ala a ula ning jamiya ga a’si ini izimli a izual a zda yo i adi.
Tadqiqo muhokamasi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, Umma iyla
xali aligi da ida olib bo ilgan ichki siyosa da la ning ba qa o ligini mus ahkamlash,
ma kazlashgan hokimiya ni i ojlan i ish a ij imoiy nizola ni ba a a e ish
ja ayoniga xizma qilgan. Abu Bak da ida amalga oshi ilgan siyosiy cho ala ,
xususan isyonla ni bos i ish a ichki nizola ni a ibga solish, da la ning bi ligini
saqlashga ka a hissa qo‘shgan. Uma ibn Xa obning isloho la i iloya la
boshqa u ini ma kazlash i ish a soliqla izimini a ibga solish o qali iq isodiy a
ij imoiy ba qa o likni a’minlagan. Usmon ibn A on da ida moliya iy a ma’mu iy
izimla ni akomillash i ish da la ning ba qa o ligini kuchay i gan bo‘lsa, Ali ibn Abu
Talibning ichki siyosa i adola a diniy qad iya la ni uyg‘unlash i ishga qa a ilgan edi.
Shuningdek, adqiqo ko‘ sa diki, ha bi xali a o‘z siyosiy aoliya ini amalga oshi a
ekan, ij imoiy a iq isodiy kon eks ni hisobga olgan, bu esa ichki siyosa ning
sama ado ligini oshi ishga xizma qilgan. Tadqiqo na ijala i asosida ay ish mumkinki,
Umma iyla xali aligi ichki siyosa ining mu a aqiya i aqa hokimiya
ma kazlashu iga bog‘liq bo‘lmagan, balki u ij imoiy ba qa o lik, adola ni a’minlash
a moliya iy izimni i ojlan i ish bilan uz iy bog‘langan. Tadqiqo da omida
aniqlanishicha, ichki siyosa ning sama ado ligini baholashda manbala a o solish i ma
ahlil muhim ahamiya kasb e adi, chunki u li manbala da uch aydigan a o u la a
a silo la adqiqo ning obyek i ligini oshi ishga yo dam be adi. Shu bilan bi ga, ichki
siyosa ning u li yo‘nalishla i — siyosiy, ij imoiy, iq isodiy a diniy — bi -bi i bilan
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
196
uz iy bog‘langanligi na ijasida, ula bi galikda xali alikning umumiy ba qa o ligiga
hissa qo‘shgan.
Xulosa. Umma iyla xali aligining ichki siyosa i da ida amalga oshi ilgan
cho ala da la ning ba qa o ligini mus ahkamlash, ma kazlashgan hokimiya ni
i ojlan i ish a ij imoiy a ibni a’minlashga xizma qilgan. Tadqiqo na ijala i shuni
ko‘ sa adiki, ha bi xali a o‘z siyosiy aoliya ini amalga oshi a ekan, ij imoiy,
siyosiy, iq isodiy a diniy jiha la ni hisobga olgan. Abu Bak ning ichki siyosa i
isyonla ni bos i ish a da la bi ligini saqlashga, Uma ibn Xa obning isloho la i
iloya boshqa u i a soliqla izimini a ibga solishga, Usmon ibn A onning
cho ala i moliya iy a ma’mu iy izimla ni mus ahkamlashga, Ali ibn Abu Talibning
siyosa i esa adola a diniy qad iya la ni uyg‘unlash i ishga qa a ilgan edi. Shu bilan
bi ga, adqiqo ko‘ sa diki, ichki siyosa ning mu a aqiya i aqa ma kazlashu ga
bog‘liq bo‘lmay, u ij imoiy ba qa o lik, iq isodiy i ojlanish a diniy boshqa u bilan
uz iy bog‘liq bo‘lgan. Tadqiqo da omida olingan na ijala Umma iyla xali aligining
ichki siyosa i yo‘nalishla ini izimli a ishda yo i ishga, ula ning amaliy na ijala ini
baholashga a a ixiy kon eks da muhim xulosala chiqa ishga imkon be di. Shu
a iqa, ichki siyosa ning asosiy yo‘nalishla i a uning da la hamda jamiya hayo iga
qo‘shgan hissasi aniqlandi, bu esa Islom a ixining muhim da ini chuqu oq
ushunishga yo dam be adi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Al-Taba i. His o y o P ophe s and Kings (Ta ikh al-Rusul wa al-Muluk). Vol.
I–IX. Albany: SUNY P ess, 1987–1999.
2. Baladhu i, Ahmad ibn Yahya. Fu uh al-Buldan. Bei u : Da al-Ku ub al-
‘Ilmiyya, 1965.
3. Ibn Qu aybah. Ki ab al-Ma‘a i . Bei u : Da al-Ku ub al-‘Ilmiyya, 1960.
4. Kennedy, Hugh. The P ophe and he Age o he Calipha es: The Islamic Nea
Eas om he Six h o he Ele en h Cen u y. London: Longman, 2004.
5. Donne , F ed M. The Ea ly Islamic Conques s. P ince on: P ince on Uni e si y
P ess, 1981.
6. C one, Pa icia. God’s Caliph: Religious Au ho i y in he Fi s Cen u ies o
Islam. Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess, 1986.
7. Hinds, Ma in. S udies in Ea ly Islamic His o y. London: Va io um Rep in s,
1991.
8. Mo zki, Ha ald. The Biog aphy o Muhammad: The Issue o Sou ces. Leiden:
B ill, 2000.
9. Wellhausen, Julius. The A ab Kingdom and I s Fall. London: Ox o d Uni e si y
P ess, 1927.
10. Lapidus, I a M. A His o y o Islamic Socie ies. Camb idge: Camb idge
Uni e si y P ess, 2014.
