IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
204
YANICHARLAR QO‘SHINI: USMONLILAR ARMIYASINING
ASOSIY KUCHI
Qu bono Bobu Olim o'g'li
bobu qu bono [email protected]
Anno a siya. Ushbu maqolada Usmonlila impe iyasining ha biy izimidagi eng
muhim qismla dan bi i bo‘lgan Yanicha la qo‘shinining ashkil opishi, i ojlanish
bosqichla i a a ixiy ahamiya i ahlil qilinadi. Tadqiqo da Yanicha la ning das labki
yilla da sul on hokimiya ining ayanchi si a ida u gan o‘ ni, ula ning ha biy in izomi
a siyosiy kuchga aylanish ja ayoni yo i iladi. Shuningdek, ula ning inqi ozi a beko
qilinishi Usmonlila impe iyasi mode niza siyasiga qanday a’si ko‘ sa gani
o‘ ganiladi. Maqola a ixiy manbala , ilmiy adabiyo la hamda ahliliy jad al asosida
ayyo langan bo‘lib, Yanicha la ko pusining ij imoiy, siyosiy a ha biy jiha la i
kompleks a zda yo i ilgan.
Kali so‘zla . Yanicha la , Usmonlila a miyasi, ha biy izim, de shi me,
ma kazlashgan hokimiya , mode niza siya, Auspicious Inciden
Anno a ion. This a icle analyzes he o ma ion, de elopmen , and his o ical
signi icance o he Janissa y co ps, one o he mos in luen ial mili a y uni s o he
O oman Empi e. I explo es he Janissa ies’ ole as he ounda ion o he Sul an’s
au ho i y, hei mili a y discipline, and hei g adual ans o ma ion in o a poli ical
powe . The s udy also examines how hei decline and e en ual aboli ion a ec ed he
mode niza ion o he O oman s a e. Based on his o ical sou ces, schola ly li e a u e,
and analy ical ables, he pape p esen s a comp ehensi e iew o he Janissa ies’
social, poli ical, and mili a y dimensions.
Keywo ds. Janissa ies, O oman A my, mili a y o ganiza ion, de shi me sys em,
cen al au ho i y, mode niza ion, Auspicious Inciden .
Аннотация. В данной статье рассматриваются формирование, развитие и
историческое значение корпуса янычар — одного из ключевых подразделений
Османской армии. Особое внимание уделяется роли янычар как опоры
султанской власти, их военной дисциплине и постепенному превращению в
самостоятельную политическую силу. Также анализируется их упадок и
упразднение, оказавшие значительное влияние на процесс модернизации
Османской империи. Исследование основано на исторических источниках,
научной литературе и аналитической таблице, раскрывающей социальные,
политические и военные аспекты деятельности янычар.
Ключевые слова: Янычары, Османская армия, военная организация,
система девширме, централизованная власть, модернизация, Счастливое
событие.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
205
Ki ish. Yanicha la qo‘shini (Janissa ies) — Usmonlila impe iyasi ha biy
izimining eng muhim a a’si chan ins i u la idan bi i bo‘lib, o‘z da ida dunyodagi
eng ilg‘o a in izomli doimiy a miya si a ida an olingan. U 14-as da sul on Mu ad I
omonidan ashkil e ilgan bo‘lib, de shi me izimi asosida uzilgan. Bu izimga ko‘ a,
Usmonlila impe iyasi hududidagi nas oniy oilala ning o‘g‘illa i yig‘ilib, islom diniga
o‘ kazilgan a maxsus ha biy ayyo ga likdan o‘ kazilib, sul onning shaxsiy
qo‘shiniga aylan i ilgan. Yanicha la aqa sul onga sodiq bo‘lgan, yuqo i ha biy
in izomga ega a ma kazlashgan da la boshqa u i uchun asosiy ayanch kuch
hisoblangan. Das labki da la da Yanicha la na aqa ha biy kuch, balki da la
hokimiya ining ba qa o ligini a’minlo chi ij imoiy-siyosiy omil si a ida ham xizma
qilgan. Ula ning qa ’iy in izomi, jismoniy ayyo ga ligi a ma kaziy boshqa u ga
bo‘lgan sadoqa i u ayli Usmonlila a miyasi o‘z da ining eng qud a li ha biy
kuchla idan bi iga aylangan. Ayniqsa, Kons an inopol (1453) a Belg ad (1521) kabi
yi ik shaha la ni zab e ishdagi g‘alabala da Yanicha la hal qilu chi ol o‘ynagan.
Bi oq 16–17-as la ga kelib, Yanicha la ko pusi o‘zining das labki ha biy
maqsadla idan uzoqlasha boshladi. Ula ning sa iga me osiy a’zolik ki i ilishi,
in izomning pasayishi a ko upsiya u ayli Yanicha la obo a siyosiy kuchga aylanib,
sul on hokimiya iga bosim o‘ kaza boshladila . Bu ja ayon na aqa ha biy
sama ado likning pasayishiga, balki da la boshqa u ida ichki ziddiya la ning
kuchayishiga ham olib keldi. 18-as da esa ula isloho la ga qa shi konse a i kuch
si a ida chiqib, sul on Selim III omonidan ki i ilgan Nizam-i Cedid (Yangi uzum)
isloho la iga aol qa shilik ko‘ sa dila . 19-as boshla iga kelib, Yanicha la o‘zining
siyosiy mus aqilligi a qud a i u ayli da la mode niza siyasining eng ka a
o‘siqla idan bi iga aylandi. Nihoya , 1826-yilda sul on Mahmud II omonidan amalga
oshi ilgan mashhu Auspicious Inciden (“Bax li oqea”) hodisasi na ijasida
Yanicha la qo‘shini bu unlay uga ildi. Bu oqea Usmonlila impe iyasi a ixida
bu ilish nuq asiga aylandi a yangi, zamona iy a miya ashkil e ilishi uchun zamin
ya a di.
Adabiyo la ahlili. Adabiyo la ahlili shuni ko‘ sa adiki, Yanicha la qo‘shini
Usmonlila impe iyasi a ixida na aqa ha biy kuch, balki siyosiy a ij imoiy
ba qa o likning asosiy ayanchi si a ida ham muhim o‘ in u gan. Ta ixchi Halil
İnalcık Yanicha la ning ashkil opishini impe iyaning ma kazlashgan boshqa u
izimini mus ahkamlashga qa a ilgan isloho la bilan bog‘laydi a ula ni “da la
qud a ining sul ondan be osi a buy uq olu chi doimiy aska la i” si a ida a’ i laydi
[1]. S an o d Shaw esa Yanicha la das lab p o essional a miyaning mukammal
namunasi bo‘lganini, ammo aq o‘ ishi bilan ula ning siyosiy kuchga aylanishi
Usmonlila da la izimida mu ozana ning buzilishiga sabab bo‘lganini a’kidlaydi [2].
Ca oline Finkel o‘z adqiqo la ida Yanicha la ning ha biy s a egiyala i a jango a
in izomi u ayli 15–16-as la da impe iya kengayishining eng muhim omilla idan bi i
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
206
bo‘lganini qayd e adi [3]. Shu bilan bi ga, u Yanicha la ning iq isodiy a siyosiy
im iyozla o idan qu ishi ula ning qulashiga zamin ya a ganini ham a’kidlaydi.
Colin Imbe ning ik icha, Yanicha la izimi das lab diniy a ma’na iy
qad iya la ga asoslangan sodiqlik uhida shakllangan bo‘lsa-da, keyinchalik bu
qad iya la o‘ nini moddiy man aa la a me osiy a’zolik egallagan [4]. Na ijada,
ula ning das labki islomiy-in izomiy mohiya i yo‘qolgan a ula da la ning ichki
siyosiy kuchla idan bi iga aylangan. Hea h Low y Yanicha la ning 17–18-as la dagi
isyonla ini ahlil qilib, bu ha aka la ni aqa ij imoiy no ozilik na ijasi emas, balki
da la izimidagi ko upsiya a ma kaziy hokimiya ning zai lashu i bilan bog‘laydi
[5]. Rhoads Mu pyning adqiqo la ida esa Yanicha la ko pusining ha biy ashkilo i,
qu ollanish exnikasi a s a egik oli chuqu ahlil qilinadi; u Yanicha la ning o‘z
da ida Ye opa a miya uzilmala iga nisba an yuqo i da ajadagi ma kazlashgan
boshqa u izimiga ega bo‘lganini ko‘ sa adi [6]. Nihoya , Cemal Ka ada o‘z
asa la ida Yanicha la ning so sial o‘zga ishla ja ayonida qanday qilib jamiya ning
siyosiy aollashu iga a’si ko‘ sa ganini, ula ning isloho la ga qa shi ha aka i esa
impe iya mode niza siyasining sekinlashishiga sabab bo‘lganini a’kidlaydi [7]. Shu
a iqa, ma jud adabiyo la ning ahlili Yanicha la a ixini u li jiha la da — ha biy,
siyosiy, iq isodiy a ij imoiy kon eks da yo i adi hamda ula ning Usmonlila
impe iyasi a aqqiyo iga ijobiy hamda salbiy a’si ini chuqu ahlil qilish imkonini
be adi.
Ma e ialla a usulla . Ushbu adqiqo da Yanicha la qo‘shinining a ixiy
shakllanishi, i ojlanish bosqichla i a inqi oz ja ayonla ini o‘ ganishda a ixiy-
ahliliy, qiyosiy a izimli yondashu usulla idan oydalanildi. Tadqiqo ning asosiy
manbala i si a ida Usmonlila da iga oid a ixiy hujja la , sul on a monla i, ha biy
nizomla hamda zamona iy a ixchila Halil İnalcık, S an o d Shaw, Ca oline Finkel
a Colin Imbe kabi olimla ning ilmiy ishla i ahlil qilindi. Ushbu manbala
Yanicha la ko pusining ashkil opishidan o ib, ula ning beko qilinishigacha
bo‘lgan da ni izchil yo i ish imkonini be adi. Tadqiqo da a ixiy ja ayonla ke ma-
ke lik asosida ahlil qilindi. Das lab 14–15-as la dagi Yanicha la ko pusining
shakllanish bosqichla i, ula ning de shi me izimi o qali uzilishi a ma kazlashgan
da la uzilmasidagi o‘ ni o‘ ganildi. Keyingi bosqichda 16–17-as la o alig‘ida
Yanicha la ning ha biy a siyosiy ma qeining oshishi, ula ning da la boshqa u idagi
oli a hokimiya bilan munosaba la i ahlil qilindi. Shu da ga oid manbala asosida
ula ning ha biy in izomi, qu ollanish da ajasi hamda ha biy yu ishla dagi ish i oki
haqida ba a sil ma’lumo la yig‘ildi. Tahlilning na ba dagi bosqichida 18–19-
as la dagi inqi oz da i o‘ ganildi. Bu da da Yanicha la ning isloho la ga qa shi
u ishi, siyosiy kuch si a ida hukuma ga a’si i a nihoya ula ning uga ilishiga olib
kelgan sababla kompleks a zda ahlil qilindi. Mazku ahlilda sul on Selim III a
Mahmud II da la idagi isloho siyosa i, Nizam-i Cedid das u i a Auspicious
Inciden hodisasi asosiy e’ ibo ga olindi. Me odologik jiha dan adqiqo da a ixiy-
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
207
solish i ma yondashu ham qo‘llanildi. Bu yondashu o qali Yanicha la izimi
boshqa Usmonli ha biy qismla i, masalan, Sipohiyla , Azapla a Kapıkulu aska la i
bilan aqqoslab o‘ ganildi. Ushbu qiyosiy ahlil Yanicha la ning o‘ziga xos uzilmasini,
ula ning p o essional a miya si a idagi us unlikla ini a keyinchalik yo‘l qo‘ygan
izimli xa ola ini aniqlash imkonini be di. Tadqiqo da s a is ik a jad al shaklidagi
ma’lumo la dan ham oydalanildi. Xususan, Table 1 Yanicha la ning a ixiy
i ojlanish bosqichla ini da la kesimida ahlil qiladi. Jad al o qali ha bi da ning
asosiy xususiya la i, ula ning ha biy oli hamda siyosiy a’si i aniq ko‘ inishda aqdim
e ildi. Ushbu ahliliy yondashu na ijasida Yanicha la qo‘shinining e olyu sion
o‘zga ishla i, ula ning da la izimidagi o‘ ni a qulash sababla i chuqu ahlil qilindi.
Umuman olganda, adqiqo da a ixiy manbala ni ahlil qilish bilan bi qa o da ula ni
zamona iy ilmiy konsepsiyala bilan uyg‘unlash i ishga e’ ibo qa a ildi. Bu esa
Yanicha la ko pusi na aqa ha biy ins i u si a ida, balki Usmonlila impe iyasi
siyosiy a ij imoiy izimining aj almas elemen i si a ida qanday shakllanganini ha
omonlama ushunish imkonini be di.
Tadqiqo muhokamasi. Tadqiqo muhokamasi shuni ko‘ sa adiki, Yanicha la
qo‘shini Usmonlila impe iyasi ha biy qud a ining ma kazida u gan eng muhim
ins i u la dan bi i bo‘lgan. Ula ning ashkil opishi ma kaziy hokimiya ni
mus ahkamlash, soliqqa ayanmagan, sul on ix iyo idagi p o essional doimiy a miya
uzish maqsadida amalga oshi ilgan edi. Tadqiqo na ijala i shuni asdiqlaydiki,
das labki da la da Yanicha la yuqo i in izom, qa ’iy sadoqa a ha biy maho a bilan
aj alib u gan. Ula ning ha biy ak ikasi Ye opa da la la ining a miyala iga
qa aganda ancha ilg‘o bo‘lib, ayniqsa o liq a piyoda aska la ning bi galikdagi
ha aka la i, o‘qo a qu olla dan sama ali oydalanish aj ibasi o qali impe iyaning
kengayishiga ka a hissa qo‘shgan. Shu bilan bi ga, Yanicha la qo‘shini Usmonli
jamiya ida ij imoiy mobili e ni a’minlo chi ins i u si a ida ham namoyon bo‘lgan,
chunki ula o asida oddiy nas oniy oilala idan chiqqan, keyinchalik da la ning yuqo i
mansabla iga ko‘ a ilgan shaxsla ko‘p bo‘lgan. Ammo adqiqo da aniqlanishicha, 17-
as dan boshlab Yanicha la ning ij imoiy maqomi a siyosiy oli o‘zga ib, ula ning
das labki ha biy-in izomiy mohiya i zai lashgan. Bu da da ula me osiy kasbga
aylangan, ya’ni o‘g‘ildan o‘g‘ilga o‘ u chi a’zolik shakllanib, yangi aska la ni
“de shi me” izimi o qali anlash o‘x a ilgan. Bu hola ula ning a kibida ko upsiya,
siyosiy man aa pa as lik a ma kaziy hokimiya ga qa shi no ozilik kay iya ining
kuchayishiga olib kelgan. Na ijada, Yanicha la aqa ha biy kuch emas, balki siyosiy
bosim osi asiga aylangan a ula ko‘p holla da sul on a monla iga qa shi chiqish,
isyonla ko‘ a ish o qali o‘z man aa la ini himoya qilganla . Tadqiqo shuningdek,
Yanicha la ning Usmonli ha biy izimining mode niza siya ja ayoniga qa shi u gan
asosiy o‘siqla dan bi i bo‘lganini ko‘ sa adi. XIX as boshla ida sul on Mahmud II
omonidan o‘ kazilgan “Vaka-i Hay iye” (“Bax li hodisa”) isloho i na ijasida Yanicha
ko pusi bu unlay uga ilgan. Bu qa o Usmonlila a miyasini Ye opa uslubidagi
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
208
zamona iy ha biy izimga moslash i ish yo‘lida muhim qadam bo‘lgan. Tadqiqo
muhokamasidan kelib chiqadiki, Yanicha la a ixida ikki asosiy bosqich ma jud:
bi inchisi – ula ning impe iya qud a ini yuksal i gan p o essional a in izomli aska lik
da i, ikkinchisi esa – siyosiy hokimiya a im iyozla uchun ku ashgan, o‘zini
jamiya us idan qo‘ygan gu uhga aylangan da di . Shu nuq ai naza dan, Yanicha la
enomeni na aqa ha biy izim e olyu siyasi, balki siyosiy hokimiya , ma kazlashu ,
sodiqlik a mode niza siya o‘ asidagi mu akkab a ixiy mu ozana ni ham i odalaydi.
Ula ning o‘ ganilishi o qali Usmonlila impe iyasining kuchayish a anazzul
ja ayonla ini chuqu ushunish, shuningdek, ha biy ins i u la ning da la
ba qa o ligidagi o‘ ni haqida umumiy a ixiy xulosa chiqa ish mumkin.
Xulosa. Xulosa qilib ay ganda, Yanicha la qo‘shini Usmonlila impe iyasi a ixida
ha biy kuch, siyosiy ba qa o lik a da la boshqa u i izimining aj almas qismi
si a ida muhim ol o‘ynagan. Ula ning das labki da da ashkil e ilishi ma kaziy
hokimiya ni mus ahkamlash a sul on hokimiya iga sodiq p o essional a miya
ya a ish g‘oyasiga asoslangan edi. Aynan Yanicha la u ayli impe iya qisqa aq
ichida Ye opa, Osiyo a A ikaning keng hududla ini egallab, dunyoning eng
qud a li da la la idan bi iga aylangan. Bi oq aq o‘ ishi bilan Yanicha la ning
das labki maqsad a in izomiy mohiya i o‘zga ib, ula me osiy kasbga aylanib, siyosiy
kuch uchun ku ashu chi ij imoiy gu uhga aylangan. Bu hola impe iya ichki izimida
beqa o lik, isyonla a isloho la ga qa shilik kel i ib chiqa gan.
Mahmud II da ida Yanicha la ning uga ilishi Usmonlila ha biy izimining
mode niza siyasi yo‘lida bu ilish nuq asi bo‘ldi a yangi zamona iy a miya
shakllanishiga zamin ya a di. Shunday qilib, Yanicha la ning a ixi na aqa ha biy
ins i u ning e olyu siyasini, balki da la boshqa u i, siyosiy hokimiya , sadoqa a
mode niza siya o‘ asidagi mu akkab a ixiy bog‘liqlikni ham ochib be adi. Ula ning
o‘ ganilishi shuni ko‘ sa adiki, ha qanday ha biy uzilma da la qud a ining asosi
bo‘lishi mumkin, bi oq u hokimiya ni nazo a qilu chi mus aqil kuchga aylansa,
impe iya ba qa o ligiga ahdid soladi. Shu sababli Yanicha la a ixi da la a a miya
o‘ asidagi mu ozana , in izom a isloho za u iya ining muhim a ixiy saboqla idan
bi i si a ida baholanadi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Abdullaye , A. (2018). Tu kiya a ixi. Toshken : O‘zbekis on Milliy
Ensiklopediyasi nash iyo i.
2. Shaw, S. J. (1976). His o y o he O oman Empi e and Mode n Tu key.
Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess.
3. Ka imo , S. (2020). Ha biy san’a a ixi. Sama qand: A osiyob nash iyo i.
4. Imbe , C. (2002). The O oman Empi e, 1300–1650: The S uc u e o Powe .
New Yo k: Palg a e Macmillan.
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
209
5. Low y, H. W. (1992). The Na u e o he Ea ly O oman S a e. Albany: SUNY
P ess.
6. Mu phey, R. (1999). O oman Wa a e, 1500–1700. New B unswick: Ru ge s
Uni e si y P ess.
7. Ka ada , C. (1995). Be ween Two Wo lds: The Cons uc ion o he O oman
S a e. Be keley: Uni e si y o Cali o nia P ess.
8. Tu suno , B. (2019). “Yanicha la qo‘shinining shakllanishi a a ixiy
ahamiya i.” O‘zbek a ixshunosligi muammola i, 3(1), 33–40.
