IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
217
SOXTA KASHTAN (AESCULUS HIPPOCASTANUM)NING XALQ
TABOBATIDA QO’LLANILISHI VA UNING TAKSIKOLOGIK
VAZIFALARI
Ju aye a Ra’noxon Ismoil qizi
Namangan iloya i Kosonsoy umani MMTB ga qa ashli 37-umumiy o’ a a’lim
mak abi I- oi ali kimyo o’qi u chisi
Anno a siya. Ushbu maqolada Aesculus hippocas anum L. — sox a kash an
o‘simligining xalq aboba ida ishla ilishi, asosiy bioak i komponen la i a
oksikologik xa sizligi haqida ma’lumo la kel i iladi. Tadqiqo la sox a kash an
eks ak la ida eno onik, an ioksidan a yallig‘lanishga qa shi xususiya la
ma judligini ko‘ sa adi. Shu bilan bi ga, uning u ug‘ida a po‘s log‘ida zaha li
saponinla a glikozidla ma judligi sababli, no o‘g‘ i qo‘llanish sog‘liq uchun xa
ug‘di ishi mumkin. Maqola xalq aboba idagi aj ibala ni zamona iy oksikologik
yondashu la bilan aqqoslab ahlil qiladi.
Kali so‘zla . Sox a kash an; Aesculus hippocas anum; aescin; xalq aboba i;
oksikologiya; bioak i modda; eno onik a’si ; saponinla ; a makologik aoliya ;
yallig‘lanishga qa shi a’si .
Abs ac . This a icle explo es he use o Aesculus hippocas anum L. (ho se
ches nu ) in adi ional medicine, ocusing on i s key bioac i e componen s and
oxicological sa e y. S udies ha e demons a ed ha ho se ches nu ex ac s exhibi
eno onic, an ioxidan , and an i-in lamma o y p ope ies. Howe e , he p esence o
oxic saponins and glycosides in he seeds and ba k may pose heal h isks i used
imp ope ly. The a icle compa es adi ional medicinal applica ions wi h mode n
oxicological pe spec i es.
Keywo ds: ho se ches nu ; Aesculus hippocas anum; aescin; adi ional medicine;
oxicology; bioac i e compound; eno onic e ec ; saponins; pha macological ac i i y;
an i-in lamma o y e ec
Ki ish. Sox a kash an (Aesculus hippocas anum L.) — Sapindaceae oilasiga
mansub manza ali da ax bo‘lib, Ye opaning Balkan ya imo olida paydo bo‘lgan. U
ko‘plab mamlaka la da do i o o‘simlik si a ida qo‘llanadi.
Oilasi: Sapindaceae.Genus: Aesculus.Tu i: Aesculus hippocas anum L. (common
ho se-ches nu ; sox a kash an).
Mo ologiya. Da ax oʻlchami: 15–40 m gacha (na iga bogʻliq).Ba gla i: palma
shaklda (oda da 5–7 yap oqli).Gulla i: baland, yal i oq oq yoki oq-qizil chi oyli
shoxla .Me asi: ichida bi dona qa iq u ugʻ (conke ) bo‘lgan ikanli sha simon o‘ am.
Geog a ik a qalish a ekin sha oi i.Sox a kash an asli Balkandan. Bugungi kunda
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
218
pa kla , ko‘chala a bog‘la da es e ik maqsadla da ye ish i iladi. Quyoshli yoki ya im
soyali, nam, yaxshi d enajlangan up oqla da yaxshi oʻsadi.
Kimyo iy a kibi.Aesculus hippocas anum eks ak la ida quyidagi muhim
bi ikmala opilgan:Aescin (glikozidla majmuasi) — eno onik a an iedema
aʼsi la bilan bogʻlangan.Fla onoidla , saponinla , i e penla a aninla .Ushbu
bi ikmala a makologik adqiqo la da asosiy eʼ ibo ni o adi.
Xalq aboba ida sox a kash anning u ug‘i, ba gi a po‘s log‘idan ayyo langan
damlamala qon aylanishini yaxshilash, shishla ni kamay i ish, bo‘g‘im og‘ iqla ini
yengillash i ish maqsadida ishla ilgan.
So‘nggi yilla da o‘simlikning bioak i moddala i, xususan, aescin nomli saponin
majmuasi a makologik jiha dan muhim ekani aniqlangan. Shu bilan bi ga, no o‘g‘ i
eks aksiya yoki dozani oshi ib yubo ish hola la i oksik a’si ga olib kelishi mumkin.
Shuning uchun xalq aboba ida bu o‘simlikni ishla ishda ilmiy asoslangan yondashu
za u .
Ay im adqiqo chila (Ju enka, 2020; Mülle e al., 2019) sox a kash an eks ak la i
enoz ye ishmo chilik a a ikozni da olashda sama ali ekanini qayd e gan. Shu
bilan bi ga, aescin moddasining an iin lama ua a kapillya himoya xususiya la i
ilmiy jiha dan isbo langan.
Bi oq, oksikologik adqiqo la (Klein & Chua, 2017) shuni ko‘ sa adiki, u ug‘da
ma jud esculin a axin glikozidla i ma kaziy asab izimiga a jiga aoliya iga za a
ye kazishi mumkin. Shu sababli, xalq aboba idagi qo‘llanilishi doimo eh iyo ko lik
bilan amalga oshi ilishi ke ak.
Me odika
Tadqiqo quyidagi bosqichla da olib bo ildi:
1. Namuna yig‘ish: Namuna si a ida ba g, po‘s loq a u ug‘ qismla i olindi.
2. Eks aksiya usuli: 70% e anol a dis illangan su bilan eks ak ayyo landi.
3. Kimyo iy ahlil: Aescin a boshqa bioak i moddala ning miqdo i UV-Vis
spek o o ome iya a TLC usuli o qali aniqlandi.
4. Toksikologik es : Taj iba hay onla ida (masalan, oq sichqonla da) LD₅₀
aniqlanadi a jiga aoliya iga a’si i baholandi.
5. S a is ik ahlil: S uden - es yo damida ahlil qilinadi.
Na ijala a muhokama
O‘ kazilgan kimyo iy ahlil na ijasida sox a kash an eks ak ida quyidagi bioak i
komponen la aniqlangan:
Aescin (1.5–3.2%) – asosiy saponin, eno onik a yallig‘lanishga qa shi a’si
ko‘ sa adi;
Fla onoidla (que ce in, kaemp e ol) – an ioksidan xususiya la ga ega;
Tana la a i e penla – an imik ob aollikni oshi adi.
Bi oq, u ug‘ eks ak ining yuqo i dozala i hay onla da qusish, i oq a jiga
e men la ining oshishini kel i ib chiqa gan. Shu sababli, xalq aboba ida bu
IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1
ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET
219
o‘simlikdan oydalanganda dozani aniq nazo a qilish a aqa ashqi qo‘llash a siya
e iladi.
Xalq aboba ida oda da u ug‘ning 1:10 nisba dagi su li damlamasi yoki ba g
damlamasi qo‘llanadi. Ammo klinik jiha dan aqa ozalangan, a ma se ik
p epa a la shaklida qo‘llanilishi ma’qul.
Xulosa. Sox a kash an — abiiy bioak i moddala ga boy o‘simlik bo‘lib, qon
omi izimiga oydali a’si ko‘ sa adi. Sox a kash anning klinik a kosme ik
sohala da po en siali ka a.Shu bilan bi ga, uning a kibidagi ay im glikozidla a
saponinla oksik hisoblanadi. Shuning uchun xalq aboba ida qo‘llanilishi ilmiy
yondashu , xa sizlik cho ala i a s anda iza siya alab e iladi. Aescin kabi aol
moddala ning a makokine ikasi, doza‑ja ob munosaba i a xa sizlik p o ili
i ojlangan klinik sino la da ekshi ilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Ju enka, J. (2020). The apeu ic applica ions o ho se ches nu (Aesculus
hippocas anum) ex ac . He bal Medicine Re iew.
2. Mülle , T., & Hage , A. (2019). Pha macological e ec s o aescin in ch onic
enous insu iciency. Phy o he apy Resea ch, 33(4), 823–830.
3. Klein, R., & Chua, P. (2017). Toxicological e alua ion o Aesculus
hippocas anum ex ac . Jou nal o Toxicology and En i onmen al Heal h, 80(9), 512–
519.
4. WHO Monog aphs on Selec ed Medicinal Plan s, Volume 5 (2022). Gene a:
Wo ld Heal h O ganiza ion.
