Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
84
BADIIY DISKURSDA LISONIY PORTRET
Xoliqulo a Shoxis a,
30-umum a’lim mak abi o‘qi u chisi Sama qand, O‘zbekis on
E-mail: shohis axoliqulo [email protected]
Anno a siya: Zamona iy ilshunoslikda inson omili, xususan, «lisoniy shaxs»
ushunchasi ilmiy adqiqo la ning ma kazida u adi. Shu sababli, ushbu maqolada
aynan shu masalaga alohida e’ ibo qa a ilgan. Maqolada badiiy ma nda pe sonajning
uhiy a emo sional hola ini qanday i odalashi, uning xa ak e i a indi idual
omonla ini as i lashda aksiologik a baholo chi so‘zla ning seman ik, s ilis ik
hamda p agma ik imkoniya la i haqida ik yu i ilgan. Badiiy ma n uchun muhim
bo‘lgan emo sional aassu o yoki kogni i ob azni ya a ishda yozu chining a o dagi
odamla , p edme la a oqeala ni qanday qabul qilishi ka a ahamiya ga ega. Bu esa
badiiy asa da pe sonajla ning his- uyg‘ula i o qali mualli ning indi idual
emo siyala ini i oda e ishga yo dam be adi.
Kali so‘zla : ling op agma ika, il shaxsi, baho, emo sional baho, eksp essi baho,
illoku i nu qiy ak , pe loku i ak , nu q aziya i, ichki nu q, p edika , modus,
ekspe iense , pa siens.
Ma’lumki, kommunika siya ja ayonida muloqo chila ning o‘za o munosaba i muhim
o‘ in u adi.Tilda ma jud bo‘lgan leksik, azeologik a g amma ik bi likla ning
muomalaga ki i ilishi o‘g‘ idan o‘g‘ i so‘zlo chining kommunika i maqsadi hamda
nu q qa a ilgan shaxsga bo‘lgan munosaba i bilan bog‘liq bo‘ladi. Nu qiy aziya
uchun mos keladigan il bi ligining o‘g‘ i anlanishi uni emo sional-eksp essi
osi aga aylan i adi. Tilshunos olim N.Mahmudo shunday ik la ni bildi adi: «Es e ik
azi a ilning asosiy kommunika i azi asini qulaylash i adi, uning imkoniya la ini
boyi adi. Til a nu q ayni shu es e ik azi asi bilan i odalilik, a’si qu a ini namoyon
e adi» [3]. Muomala ja ayonida qo‘llanilgan leksik a azeologik bi likla qa o i
an oponimla osi asida so‘zlo chi mansub bo‘lgan xalqning milliy-ma’na iy
xususiya la i, ij imoiy u mush a zi a dunyoqa ashi, e’ iqodi, an’anala i a u -
oda la i bilan bog‘liq jiha la ham aks e adi. «An oponimiya mak oko‘lamiga
ki adigan nomla quyidagi a oqli o la dan ashkil opadi: 1) ismla ; 2) laqabla ; 3)
amiliyala ; 4) o aismla ; 5) axallusla ; 6) shaxsni nomlashning boshqa xil a ixiy
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
85
shaklla i» [1].
Badiiy ma nla da an oponimla asa ning mazmuni, g‘oya iy-badiiy xususiya la i
bilan chamba chas bog‘liq bo‘ladi.Yozu chi ob az ya a a ekan, asa dagi ha bi
oqea-hodisani unga bog‘lab alqin qiladi.Asa da yozu chi as i layo gan shaxsning
nomi, lisoniy badiiy po e i, ichki kechinmala i, oqeala izimida u gan o‘ ni o‘za o
aloqado likda badiiy ob azni hosil qiladi. Badiiy p ozaik ma nla bo‘yicha kuza ishla
olib bo gan O.A.Mal se a lisoniy badiiy po e ni insonning ashqi qiyo asi pe sonaj
ob azini hosil qilu chi osi ala dan bi i a ashqi ko‘ inish alohida qismla i – yuz
uzilishi, mimika, igu a, ga daning ko‘ inish hola i, imo-isho a, ha aka la ,
kiyimla ning a si i si a ida belgilaydi [2].
An oponimla badiiy ma nda qa nashgan pe sonajni nomlashdan ashqa i
mualli munosaba ini ham i odalashga xizma qiladi. Asa dagi an oponim osi asida
o‘qu chiga pe sonaj o‘g‘ isida be ilgan das labki ma’lumo la lisoniy badiiy po e
as i i bilan yanada o‘ldi ilib, boyi ib bo iladi. Asa da pe sonaj nomi a ashqi
ko‘ inishining bi yoki bi necha a silo la ining aks e i ilishi o‘qu chida ob az haqida
muayyan asa u ning hosil bo‘lishiga imkon be adi. Ay ish lozimki, “bugungi kunda
«lisoniy shaxs» ushunchasi zamona iy ilshunoslikning ma kaziy enomen hodisasi
si a ida ka ego ial maqomini egallamoqda. Ko‘pchilik adqiqo chila bu ushunchani
ilshunoslikning yangi yo‘nalishi – an opoling is ika i ojlanishi uchun das labki
bosqichiga xizma qilu chi obyek si a ida baholamoqda”[4]. Abdulla Qodi iyning
«O‘ kan kunla » omanida Xudoyo xon a Musulmonqulning lisoniy badiiy po e i
quyidagicha chizilgan:
Shu jallodla o asida o‘ ib uchunchi bo‘limga ki ilsa, qa shida ya im gazla
yuksaklikda o‘ oyog‘liq oq ma ma dan yasalg‘an ax us ida ol in kama ga
aqilg‘an ol in sopliq qilichini izasi us iga ko‘ndalang qo‘yib, qizil duxobadan ikilgan
po‘s un kamzul us idan ad as o‘n kiygan, boshig‘a simobi shohi salla o‘ ag‘an o‘n
sakkiz yoshla chamaliq, cho‘ziqqina yuzlik, bug‘doy anglik xon o‘l u a edi.
Bu Xudoyo edi. Xonning so‘l omonidag‘i ol in hallik ku si kishidan bo‘sh, o‘ngdagi
— ichki sa oyga ki adi gan eshikcha yonidag‘i ku si us ida O‘ a epa chakmani
us idan qayish kama bog‘lab, soddag‘ina qilich aqing‘an, boshig‘a oq ba a popoq
kiyib, basha asidagi bu ni yuzi bilan bi qa o da deya lik ekis ya a ilg‘an, o‘ acha
soqol, qisiq ko‘z, bug‘doy ang, o‘ a yoshliq bi qi g‘iz— Musulmonqul o‘l u a a
hozi g‘ina hudaychi a a idan o‘ziga opshi ilg‘an a iza a mak ubla dan ochib o‘qu
edi (Abdulla Qodi iy. O’ kan kunla ).
Yuqo ida kel i ilgan ik la ga asoslanib, lisoniy po e ni keng a o ma’noda
izohlash mumkin.To ma’noda lisoniy po e ning bi jiha i a’ i lansa, keng ma’noda
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
86
esa po e hosil qilu chi osi ala jamlanmasi ushuniladi. Xudoyo ning lisoniy badiiy
po e i ashqi ko‘ inish alohida qismla i – yuz uzilishi (cho‘ziqqina yuzlik, bug‘doy
anglik) yoshi (o‘n sakkiz yoshla chamaliq), kiyimla ning a si i (qizil duxobadan
ikilgan po‘s un kamzul us idan ad as o‘n kiygan, boshig‘a simobi shohi salla
o‘ ag‘an) bilan xa ak e lansa, Musulmonqulning lisoniy badiiy po e i shunday
qismla dan ashkil opgan: yuz uzilishi (basha asidagi bu ni yuzi bilan bi qa o da
deya lik ekis ya a ilg‘an, o‘ acha soqol, qisiq ko‘z, bug‘doy ang), yoshi ( o‘ a
yoshliq), milla i (qi g‘iz) , ha aka la i (hozi g‘ina hudaychi a a idan o‘ziga
opshi ilg‘an a iza a mak ubla dan ochib o‘qu edi), kiyimla ning a si i (o‘ngdagi
— ichki sa oyga ki adi gan eshikcha yonidag‘i ku si us ida O‘ a epa chakmani
us idan qayish kama bog‘lab, soddag‘ina qilich aqing‘an, boshig‘a oq ba a popoq
kiygan).
Shuni qayd e ish lozimki, mualli hikoya qilish ja ayonida pe sonaj ashqi
ko‘ inishini as i lash o qali unga o‘z munosaba ini ham i odalaydi.Yuqo ida
mualli ning Musulmonqulning yuz uzilishiga be gan a’ i i ham buni asdiqlaydi.
Badiiy ma nda ob azning lisoniy badiiy po e ini ya a ishda mualli munosaba i doimo
bi inchi o‘ inda u adi.Bu a alo, yozu chining ob azni nomlashida ham
seziladi.Abdulla Qodi iy omanning bosh ob azla idan bi i – Kumushning lisoniy
po e ini as i lashda poe ik a’si chanlikni oshi u chi osi ala dan mohi lik bilan
oydalangan.Tas i quyidagicha:
Biz bula bilan anishishni shu ye da qoldi ib ay onning chap a a idagi da icha
o qalik uyga ki amiz, ham uyning o‘ iga soling‘an a las ko‘ pa, pa yos iq quchog‘ida
so uqdan e inibmi a yo boshqa bi sabab bilanmi uyg‘oq yo qan bi qizni
ko‘ amiz.Uning qo a zul i pa yos iqning u lik omonig‘a a ibsiz su a da o‘zg‘ib,
quyuq jinggila kip ak os idag‘i imqo a ko‘zla i bi nuq ag‘a ikilgan-da, nimadi bi
na sani ko‘ gan kabi...qop-qo a kamon, o‘ ib ke kan na is, qiyig‘ qoshla i chimi ilgan-
da, nimadi bi na sadan cho‘chigan kabi... o‘lg‘an oydek g‘ubo siz oq yuzi bi oz
qizilliqg‘a aylangan-da, kimdandi uyalg‘an kabi... Shu aq ko‘ pani qayi ib
ushlagan oq nozik qo‘lla i bilan la i bu nining o‘ng omonida, abi’a ning nihoya da
us a qo‘li bilan qo‘ndi ilg‘an qo a xolini qashidi a boshini yos iqdan olib o‘l u di.
Sa iq upoh a las ko‘ynakning us idan uning o‘ acha ko‘k agi bi oz ko‘ a ilib
u moqda edi. Tu ib o‘l u gach boshini bi silki di-da, iji g‘anib qo‘ydi.Silkinish
o qasida uning yuzini o‘zg‘ig‘an soch olala i o‘ ab olib jonso‘z bi su a ka ki gizdi.
Bu qiz su a ida ko‘ ingan malak qu ido ning qizi — Kumushbibi edi.(24-be )
Yozu chi Kumush po e ini ildagi ma jud ling os ilis ik osi ala yo damida
shunday bi maho a bilan chizadiki, uni o‘qigan kishining ko‘zi o‘ngida bu ob az
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
87
bu un bo ligi bilan namoyon bo‘ladi. Bundan ashqa i Kumushning ma’na iy-axloqiy
qiyo asi ham ana shunday ashqi go‘zallikka mos a yuksak da ajada ekanligini
ko‘ sa ishda ashqi ko‘ inish alohida qismla i ham muhim uslubiy osi a si a ida
ish i ok e gan. Bu qismla ning ha bi i o‘ziga xos baholash azi asini baja ganligi
seziladi. Kumushning ashqi ko‘ inishi quyidagicha o‘z badiiy as i iga ega bo‘lgan:
yuz uzilishi: Uning qo a zul i pa yos iqning u lik omonig‘a a ibsiz su a da
o‘zg‘ib, quyuq jinggila kip ak os idag‘i imqo a ko‘zla i bi nuq ag‘a ikilgan-da,
nimadi bi na sani ko‘ gan kabi...qop-qo a kamon, o‘ ib ke kan na is, qiyig‘ qoshla i
chimi ilgan-da, nimadi bi na sadan cho‘chigan kabi... o‘lg‘an oydek g‘ubo siz oq
yuzi bi oz qizilliqg‘a aylangan-da, kimdandi uyalg‘an kabi... ), mimika boshini bi
silki di-da, iji g‘anib qo‘ydi);
ga daning ko‘ inish hola i: Sa iq upoh a las ko‘ynakning us idan uning o‘ acha
ko‘k agi bi oz ko‘ a ilib u moqda edi);
ha aka la i: uyning o‘ iga soling‘an a las ko‘ pa, pa yos iq quchog‘ida so uqdan
e inibmi a yo boshqa bi sabab bilanmi uyg‘oq yo qan... , Shu aq ko‘ pani qayi ib
ushlagan oq nozik qo‘lla i bilan la i bu nining o‘ng omonida, abi’a ning nihoya da
us a qo‘li bilan qo‘ndi ilg‘an qo a xolini qashidi a boshini yos iqdan olib o‘l u di).
Bu as i la o qali lisoniy po e ning xa ak e lo chi, baholo chi ko‘ inishi yuzaga
kelgan. Asa da Kumush ob azi ya a ilishi uchun sha bo‘lgan shakl a mazmun
bi ligining o‘z i odasini opishi lisoniy bi likla ning badiiy es e ik imkoniya la ini
yanada kengay i gan.
Xulosa qilib ay ganda, lisoniy po e badiiy asa mazmunini ochishda, uning
badiiy-es e ik qimma ini oshi ishda, shuningdek pe sonajla xa ak e -xususiya la ini
yo i ishda muhim ahamiya kasb e adi.
ADABIYOTLAR:
1.Авлақулов Я. Ўзбек тили ономастик бирликларининг лингвистик тадқиқи.
Филол.фанлари номз….дисс. автореф. -Тошкент, 2012. -Б.9-10.
2.Мальцева О.А. Семантико-стилистическая интерпретация словесного
портрета и повторной номинации в художественном прозаическом тексте. Л.,
1986.С.5.
3.Маҳмудов Н.Нутқ маданияти ва тилнинг эстетик вазифаси // Филология
масалалари.2006, N2(11). -Б.51.
4. Pa daye Z. Modal-Axiological Type o E alua o o Linguis ic Pe sonal Though
/Ame ican Jou nal o Educa ion and E alua ion S udies
h ps://seman jou nals.o g/index.php/ AJEES
