Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
88
BADIIY MATNDA FRAZEOLOGIZMLAR KONTAMINATSIYASI
USLUBIY VOSITA SIFATIDA
Qilichboye a Xu shida,
Toshken iq isodiyo a pedagogika uni e si e i, Mus aqil izlanu chi, Chi chiq,
O‘zbekis on
Anno a siya: Mazku maqola azeologizmla ans o ma siyalanishi ahliliga
bag‘ishlangan. Bu masala s ilis ika a ling op agma ikaning o’ ganish obyek iga
ki adi. F azeologizmla ni ans o ma siyalashdan asosiy maqsad, ma’lum bi s ilis ik
sama a, yu uqqa e ishishdi . Badiiy ma nda ob azli-eksp essi azeologizmla ning
namoyon bo‘lishi, so‘zlo chining ad esa bilan emo sional munosaba i kabi
masalala ni o‘ ganish uchun ham muhim a dolza b hisoblanadi. O‘zbek badiiy
ma nida azeologik bi likla kon amina siyala ning u li sha oi la da, muayyan
amoyilla asosida, ha xil aziya la da u li maqsadla bilan seman ik, p agma ik ahlili
amalga oshi ildi.
Kali so‘zla : Kon amina siya, okkazionallik, azeologizm, eksp essi baho, nu q
aziya i, p edika , kompa a i azeologizm, deno a i ma’no, konno a i ma’no.
Ma’lumki, azeologiya ilshunoslikning muhim sohala idan bi i si a ida e’ i o e iladi.
Chunki, azeologik bi likla da ha bi xalq yoki milla ning a akku i, u mush a zi,
ma’na iy qa ashla i, xalqning donoligi, milliy kolo i o‘z aksini opgan, ya’ni
azeologizmla xalqla ning u -oda la i, an’anala i, siyosa , din kabi ba cha qi ala ini
o‘zida mujassamlash i adi. Shu bilan bi ga ibo a yo damida o‘sha xalq haqida ko‘pgina
ma’lumo la ga ega bo‘lish mumkin. F azeologik bi likla so‘zla dan a qli holda
obyek i ealiklikdagi muayyan oqea-hodisani nomlash uchun emas, balki unga
nisba an modal munosaba ni i odalash maqsadida yuzaga keladi. Bahо o‘z
xususiya iga ko‘ a insonga xos ka ego iyala qa o iga ki adi. U insonning jismoniy a
uhiy abia ini ko‘ sa ishga xizma qiladi. Insonning ij imoiy hayo dagi o‘ ni, his-
uyg‘ula i, o‘y- ik la i a aoliya ini, san’a haqidagi bilimla ni o‘zlash i ishi hamda
eal oqelikda insonla ga munosaba ini i odalaydi.
“lisoniy shaxs” masalasi ilmiy ahlil obyek i si a ida muhim ahamiya kasb e adi.
Lisoniy shaxs bu – “nu q egasi bo‘lib, nu qiy ha aka ni sodi e ish, nu qni uzish a
qabul qilish uchun ayyo ligi nuq ayi naza idan qa aladigan kishi, u lisoniy izimdan
o‘lig‘icha oydalanish layoqa iga ega bo‘lgan shaxs”[2]. Ling ok ea i lik o qali yangi
so‘zla , ibo ala a bu unlay yangi il bi likla i ya a iladi. Shunday ling ok ea i
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
89
ja ayonla dan bi i – kon amina siya bo‘lib, u so‘z a azala ning qisman bi lashu i
na ijasida yangi ling is ik bi likla ning paydo bo‘lishini angla adi.
Kon amina siya (lo incha con amina io – u ash i ish, a alash i ish) bi o asso siaga
ko‘ a unksional, seman ik yoki uzilishi jiha idan o‘za o bog‘liq bo‘lgan lisoniy
bi likla ni bi lash i ish yo‘li bilan so‘zning seman ik ma’nosi o‘zga ishi, yangi so‘z
yoki ibo ani hosil bo‘lishi hodisasidi . “Bugungi kunda ilda okkazional
ans o ma siya hodisala idan bo‘lgan kon amina siyaning uch xil: 1) ma'no jiha idan
yaqin bo‘lgan ikki azeologizmla ning bi lashu i; 2) s uk u a jiha idan eng
bo‘lmagan, ma'nodosh bo‘lgan ikki azeologizm komponen la ining bi lashu i; 3)
ma'no jiha idan yaqin, s uk u a jiha idan u li xil azeologizmla ning bi lashu i kabi
ipla i misolla o qali kuza dik”[1]. Ay im pay la da leksik bi likla yoki sin ak ik
qu ilmala ning no o‘g‘ i joylashishi ham kon amina siyani ujudga kel i ishi mumkin.
Tu li jan la da, jumladan badiiy ma nla da azeologizmla ans o ma siyasi –
azeologik kon amina siyaning qo‘llanilishi muhim uslubiy osi a hisoblanadi.
Shuning uchun ham azeologik kon amina siya hodisasining o‘ ganilishi doimo
ilshunosla e’ ibo idan che da qolgan emas. Bu haqda jahon ilshunosligida L.I.
Royzenzon, I.V. Ab ame s, A.I. Molo ko , A.M. Babkin, A.V. Kunin, N.M. Shanskiy
kabi, u kologiyada Sh.Rahma ullae , I.Qo‘chqo oye , B. Yo‘ldoshe ,
A.Mama o kabi ko‘plab azeolog olimla adqiqo la olib bo gandila . Bu ishla ida
ko‘p holla da azeologik bi likla ning o‘zga ishi, okkazional xususiya la i haqida ik
bildi gan.
Ma’lumki, muloqo ja ayonida ma'lum bi oqea hodisa yoki bi o shaxs xa ak e -
xususiya ini ob azli a zda i odalashda nooda iy bi ikmala dan ham oydalaniladi[3].
Okkazional azeologik bi likla ning (OF) paydo bo‘lishi mualli ning ijodiy ik ini
amalga oshi ishi bilan bog‘liq. OFning ma’nosini aniqlash, uni o‘g‘ i alqin qilish a
anglash esa, asosan, kon eks ga, ya’ni azeologik bi likning kon eks ual muhi i a u
bilan kon eks elemen la i o‘ asidagi munosaba la ga bog‘liq. Kon eks ual
ak ualiza o la (ya’ni, ma’no ochilishini a’minlo chi kon eks osi ala i) okkazional
azeologik bi likning ma’nosini aniqlash, uning mazmunini aniqlash i ish,
konno a siyasi, ob azliligi a boshqa jiha la ini yuzaga chiqa ishda muhim ahamiya
kasb e adi.
Badiiy ma nda ha bi il bi ligi qa o i azeologizmla ham mualli kommunika i
maqsadining amalga oshishiga xizma qilu chi osi a si a ida ish i ok e adi. Shunga
ko‘ a badiiy ma nda qo‘llanilgan azeologizmla ning oqelik ak la ini a ash,
as i lanayo gan shaxs bilan bog‘liq u li hola la haqida o‘qu chiga ma’lumo be ish,
a’si e ish kabi azi ala i o‘z aksini opadi. O‘zbek ilshunosligida kon amina siya
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
90
hodisasining leksik sa hda namoyon bo‘lishi a kulgini yuzaga kel i ishda ish i ok
e ishi ma’lum da ajada o‘ ganilgan [4].
Quyidagi ma nda ilak mazmunini i odalo chi azeologizmla ning oddiy so‘z
bi ikmasiga eng kelib qolishi azeologik kon amina siyani yuzaga kel i gan:
Asqa o a shu so‘zla ni ko‘nglidan o‘ kazdi-yu, Bah igа nisba an ko‘nglida ma j
u gan meh ini i odalaydigan bi on kalima ham so‘z opolmay, aqa :
– Um ing uzoq bo‘lsin, qizim! – dedi.
– Uy egasi das u xon yoza ekan:
– Um idan shuncha uzoq bo‘lgandan keyin, Xudo xohlasa um i uzoq bo‘ladi, – deb
so‘z o‘yini qildi. Kimdi “piq” e ib kulib yubo di. Nima gap ekanini anglay olmagan
Asqa o a o‘zidan-o‘zi qa iq xijola o di. Oqsoqol buni ahmlab, ez oq uni
xijola dan chiqa ishga shoshildi.
– Qishlog‘imizda Um i, Um iniso degan bi xo in bo edi, shuni ay ayo ibdi, – dedi.
(A.Qahho . Xo inla )
Yuqo idagi pa chada azeologik kon amina siya, ya’ni “um ing uzoq bo‘lsin” degan
ilak i odalo chi azeologizmdan yangi so‘z o‘yini osi asida kulgili kon eks hosil
qilinishiga yaqqol misol bo‘la oladi. Bu ye da “Um ing uzoq bo‘lsin” ibo asi oddiy
so‘z bi ikmasi si a ida ay ilgan, ammo mehmonning “Um i” degan ismga nisba an
ay ilgandek qabul qilinib, seman ik chalkashlik (kon amina siya) yuzaga kelgan. Bu
esa kulgili e ek ni a ayni pay da il o‘yini o qali ob azlilikni kuchay i gan.
F azeologik bi likla ning okkazional o‘zga ishla i na ijasida kon eks na aqa
ilga xos ma jud semala ni, balki azeologizmla ning po ensial (yashi in)
semala ini ham kuchay i adi, ya’ni azeologizmning ichki imkoniya la ini ochib
be adi. F azeologik bi likning boshqa ma n bi likla i bilan bo‘ladigan aloqala i
o qali unga qo‘shimcha konno a siyala , ya’ni “ma’nodagi kombina o
qo‘shimchala ” (seman ik kombina siyala ) yuklanadi. Aga azeologizm
s uk u a iy a seman ik jiha dan sezila li da ajada o‘zga sa, kon eks uning
okkazional shakl si a idagi iden i ika o azi asini ham baja adi: bu holda
kon eks inglo chi yoki o‘qu chiga (nu q ad esa iga) okkazional azeologizm
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
91
(OF) ma’nosini anglash, uning mo i a sion asosini aniqlash a uni uzual
azeologizm (UF) bilan seman ik bog‘lash imkonini be adi.
Tilimizdagi homilado lik hola i bilan bog‘liq “boshi qo ong‘u”, “oy ko‘ moq”
azeologizmla i quyidagi ma nda kon amina siya hosil qilishda ish i ok e gan:
Нурали тўқиган бу латифа янги бўлмаса-да, ҳамроҳлари кулишди. Турғунали эса
«ҳе, эси йўқлар!» деб тескари ўгирилди.
– Ҳа, Турғунали ака, бу гапларга кулмайсиз ҳам? – деди Мирали тегишиб.
– Шунақа аҳмоқ гапга ҳам кулаверадими одам деган, – деди Турғунали унга
қарамай.
– Бошқа сабаб ҳам бордир? – деди Нурали. – Бош оғриятгандир, а?
– Бу гапинг ҳам тўғри, бош ёрилай деб турганда кўнгилга кулгу сиғами?
– Яна «бошим қоронғу», денг? – деди Нурали унинг биқинига аста туртиб.
– Масхаралама, дедим сенга! Ҳамқишлоқларга пайров учун гап топилган эди. Шу
боис Турғуналининг норозилигига эътибор бермай, Султонали гапни илиб кетди:
– Бошлари қоронғумасдир, кеча кечқурун довдираб юрган эканлар, бехос «ой
кўрган»дирлар. Ой кўрганда ҳам бош оғрирмиш, а?
– Бу туришларига қараганда ой эмас, нақ эналарини кўрганга ўхшайдилар, – деди
Нурали.
Ko‘ inadiki, azeologizm seman ik ma’nosini o‘zga ishi badiiy ma nda anglashilgan
i onik, komik mazmunni kuchay i ib, kon amina siya hodisasini yuzaga kel i gan.
Badiiy ma nla da kon amina siyadan oydalanish yozu chining il bi likla idan
oydalanish maho a iga bog‘liq. Bula yuzasidan keng oq kuza ishla olib bo ish
mazku hodisa mohiya ini ochishga yo dam be adi.
ADABIYOTLAR
1. Носиров А., Назаров Ш. Фразеологик бирликларда контаминация
ҳодисаси.ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES VOLUME 2 |
ISSUE 9 | 2021
2. Кубиц Г.В. Профессионализация языковой личности (на примере
юридического дискурса): дис. … канд. филол. наук. – Челябинск, 2005. – 258 с.
3. Пардаев З. Баҳо муносабати ифодаланишида оксюморонларнинг ўрни
//«Ажиниёз номидаги Нукус давлат институтининг илм, таълим ва тарбия
масалаларини ривожлантиришдаги ўрни» мавзусидаги Республика илмий-
назарий анжуман материаллари. 1-қисм.-Нукус, 2010.
4. Юсупов К. Ўзбек адабий тилида контаминация. Ўзбек тили ва адабиёти, 1985.
№6.-Б.54.
