YANGI O‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI
Volume 3 Issue 4 Oc obe 2025
h ps://phoenixpublica ion.ne / Online ISSN: 3030-3494
____________________________________________________________________
188
ALAMUTDAN KEYINGI DAVR: KIYA BO’ZO’RG VA MUHAMMAD IBN
BO’ZO’RG UMID BOSHQARUVIDA ISMOILIYLARNING
SIYOSIY-MADANIY FAOLIYATI
Abdualimo a Du dona Sha ka qizi
Toshken da la Sha qshunoslik uni e si e i, 2-bosqich magis an i,
E-mail: du donasha ka o [email protected]
Anno a siya: Ushbu maqolada Hasan Sabbahning a o idan so‘ng Nizo iy Ismoiliyla
da la i ahba la i — Kiya Bozo g Umid a uning o‘g‘li Muhammad ibn Bozo g Umid
da idagi siyosiy oqeala , ha biy yu ishla a mazhabiy o‘zga ishla ahlil qilinadi.
Maqolada 1124–1162-yilla o alig‘idagi Alamu da ining muhim bosqichla i, Saljuqiyla
bilan o‘qnashu la , xali ala ga uyush i ilgan suiqasdla hamda Nizo iyla a’limo ida yuz
be gan ichki bo‘linishla a ixiy manbala asosida yo i ilgan. Shuningdek, Hasan ibn
Muhammad da ida islomiy sha ia dan oz kechish a “Qay a i ilish bay ami” e’lon
qilinishi ismoiliyla a ixidagi ma ku a iy bu ilish si a ida ahlil e iladi.
Kali so’zla : Alamu , Kiya Bozo g Umid, Muhammad ibn Bozo g Umid, Hasan ibn
Muhammad, Nizo iy Ismoiliyla , Saljuqiyla , Al-Mus a shid Billoh, Imomlik, Fidoyila ,
Qay a i ilish bay ami.
Аннотация: В данной статье анализируются политические события, военные
походы и религиозные преобразования в государстве низаритских исмаилитов после
смерти Хасана Саббаха, в период правления Кия Бузург Умида и его сына Мухаммада
ибн Бузург Умида. В работе освещаются ключевые этапы истории Аламута в 1124–
1162 годах, столкновения с сельджуками, убийства халифов и внутренние расколы в
учении низаритов на основе исторических источников. Особое внимание уделено
периоду Хасана ибн Мухаммада, когда отказ от исламского шариата и
провозглашение «Праздника воскресения» стали идеологическим переломом в
истории исмаилизма.
Ключевые слова: Аламут, Кия Бузург Умид, Мухаммад ибн Бузург Умид, Хасан
ибн Мухаммад, низаритские исмаилиты, сельджуки, аль-Мустаршид Биллах,
имамат, фидаины, Праздник воскресения.
Anno a ion: This a icle examines he poli ical e en s, mili a y campaigns, and eligious
ans o ma ions wi hin he Niza i Ismaili s a e ollowing he dea h o Hasan Sabbah, du ing
he leade ship o Kiya Bozo g Umid and his son Muhammad ibn Bozo g Umid. I highligh s
he majo phases o he Alamu pe iod (1124–1162), including con lic s wi h he Seljuks,
assassina ions o caliphs, and in e nal di isions wi hin Niza i doc ine, based on his o ical
YANGI O‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI
Volume 3 Issue 4 Oc obe 2025
h ps://phoenixpublica ion.ne / Online ISSN: 3030-3494
____________________________________________________________________
189
sou ces. Pa icula a en ion is gi en o he pe iod o Hasan ibn Muhammad, when he
ejec ion o Islamic Sha ia and he p oclama ion o he “Fes i al o Resu ec ion” ma ked
a signi ican ideological u ning poin in he his o y o Ismailism.
Keywo ds: Alamu , Kiya Bozo g Umid, Muhammad ibn Bozo g Umid, Hasan ibn
Muhammad, Niza i Ismailis, Seljuks, al-Mus a shid Billah, Imama e, Fidais (Assassins),
Fes i al o Resu ec ion.
Ki ish: XI as oxi i a XII as boshla ida E on a a o dagi min aqala da siyosiy kuchla
o‘ asida keskin aqoba hukm su gan da da Hasan Sabbah asos solgan Nizo iy Ismoiliyla
ha aka i o‘zining mus aqil ma ku a iy a siyosiy yo‘lini belgiladi. Hasan Sabbahning
o‘limidan keyin Alamu qal’asida hokimiya Kiya Bozo g Umid qo‘liga o‘ di. U 1124–
1137-yilla o alig‘ida ismoiliyla da la ini boshqa gan a Hasan Sabbah belgilagan qa ’iy
diniy-siyosiy a ibla ni da om e i gan. Uning da ida Saljuqiy sul onla i Sanja a
Mahmudning ismoiliyla ga qa shi yu ishla i, shuningdek, xali a Mus a shid Billoh a a -
Rashid Billohning o‘ldi ilishi kabi a ixiy oqeala sodi bo‘ldi.
Kiya Bozo g Umid a o idan so‘ng hokimiya uning o‘g‘li Muhammad ibn Bozo g Umidga
o‘ di. Muhammad da ida ismoiliyla yangi qal’ala ni egallab, a g‘ibo ishla ini
kengay i dila , lekin shu bilan bi ga mazhab ichida ichki ix ilo la ham kuchaydi. Ayniqsa,
uning o‘g‘li Hasan ibn Muhammad (Hasan II) omonidan imomlik da’ osi bilan bog‘liq
g‘oyala Alamu a ixida yangi ma ku a iy da ni boshlab be di. Ushbu maqolada ana shu
ja ayonla ning siyosiy, diniy a ma ku a iy jiha la i ahlil qilinadi.
Hasan Sabbohning oʻlimidan soʻng oʻ inbosa boʻlgan Kiya Bozo g Umid, 1124-yilda
Alamu ga koʻchganidan ikki yil oʻ ib Sul on Sanja ning hujumla iga duch keldi. Sul on
Sanja , azi i al-Muh ass Abu Nas Ahmad ibn Fazlni bu hujumla ga bosh qilib ayinladi.
Kuhis onda bo iniyla hukm onligi os ida boʻlgan Tu aysiyla a Nishopu iloya idagi
Beyhaqga qa shi yu ish min aqada koʻplab bo iniyla ning qi gʻin qilinishi bilan yakunlandi.
Bu hududdagi Ismoiliyla qishlog‘i Ta z Sanja qo‘shini omonidan bosib olingan. Bi oq
ula ning shimoldagi hujumla i besama ke di. Shi gʻi ning jiyani qoʻmondonligida
Rudbo ga yubo ilgan qoʻshinla bo iniyla omonidan qay a ildi.
38
Saljuqiyla ning yu ishla i na ijasida bo iniyla ning nishoniga aylangan azi al-Muh ass
Abu Nas Ahmad ibn Fazl 1127- yilda bo iniyla omonidan o‘ldi ilgan. Shunday qilib,
bo iniyla azi ni o‘ldi ish o qali hujumla uchun o‘ch oladila . Bu da da Tolikonning
qoʻlga olinishi bilan oʻz hududini kengay i gan ismoiliyla 1129-yilda Seis onga yangi
bosqin uyush i dila . Oʻsha yili Is axon saljuqiyla sul oni Sul on Mahmud sulh uzishda
38
Be na d Lewis, Haşişile , Ta : Ali Ak an, Sebil Yayınla ı, İs anbul 1995,- s.55.
YANGI O‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI
Volume 3 Issue 4 Oc obe 2025
h ps://phoenixpublica ion.ne / Online ISSN: 3030-3494
____________________________________________________________________
190
eh iyo ko boʻlib, sa oyiga Alamu dan akil akli qiladi. Bu elchi Sul on bilan
uch ashgandan keyin Is axon ahli omonidan ham ohi bilan bi ga linch qilingan. Bu
oqeadan keyin Sul on buni qilganla ning jazolanishini is agan Bozo g Umidning il imosini
ad e di. Ismoiliyla yilnomasida qayd e ilishicha, Qaz inga hujum qilgan ismoiliyla
Is ahondagi bu oqeaga ja oban 400 kishini o‘ldi ib, ko‘p o‘lja olishgan.
39
Xuddi shu manbaga ko‘ a, Qaz in aholisi qa shi hujumga o‘ gan, bi oq u k qo‘mondoni
ismoiliyla omonidan o‘ldi ilganidan keyin o qaga chekingan. Bu da da Sul on
Mahmudning Alamu ga qilgan hujumi ham qayd e ilgan. Ammo bu hujum hech qanday
na ija be madi.
Xuddi shu da da sodi bo‘lgan yana bi oqea, I oq hududini amakisi Sul on Sanja
nomidan boshqa gan Sul on Ma’sud bilan Abbosiyla xali asi al-Mus a shid Billoh
o‘ asidagi o ishu yuz be di. Bu kelishmo chilikning sababi, xu bada xali aga so‘ng
Sul on Ma’sud nomining ilga olinmaganligi edi. Shundan so‘ng Sul on Ma’sud Bag‘dodga
yu ish uyush i di. Ikki qo‘shin Hamadonda yuzma-yuz u ishdi. Xali aning qoʻshinla ining
bi qismi Sul on Mas’ud qoʻshiniga qoʻshildi. Qo‘shinning zai lashu idan yengilgan xali a
a u bilan bi ga ba cha yuqo i da la odamla i Sul on Ma’sudga asi bo‘ldila . Shundan
so‘ng, Ma’sud hech kimni o‘ldi masligini ay ib, aska la iga alonchilik bilan ki oyalanishni
buyu di. Bu u ushda ha ikki omondan halok bo‘lganla soni besh kishidan oshmagan.
Sul on Ma’sud xali aga yaxshi munosaba da bo‘lib, u bilan bi ga Ma og‘aga bo di. Bu
hola ni Sanja ga xa bilan xaba qildi.
40
Sanja bundan xaba opgach, elchi yubo ib, xali ani
ozod qilishni so‘ adi. Sul on Ma’sud amakisining buy ug‘ini baja ish uchun xali aning
huzu iga bo ib, undan kechi im so‘ adi. Uni o‘zi ayyo lagan chodi ga olib bo ib, ax ga
o‘ qazdi. Keyin oq u Sul on Sanja yubo gan elchini ku ib olmoqchi boʻlganida, pis i mada
ku ib u gan ismoiliy a a do la i sa oyning boʻm-boʻshligini koʻ ib, oʻsa dan sa oyga ki ib,
xali a Mus a shid Billohni oʻldi ishdi (1135-yil 29-a gus ).
41
Xali a Mus a shidning o‘limi haqidagi xaba Alamu da ka a ish iyoq bilan ku ib olindi,
E onda Bozo g‘ Umid boshqa u ida sodi e ilgan qo illikla aqa xali aga egishli emas edi.
Bu da da Is ahon, Me ogʻa, Tab iz hokimla i a Qaz in mu iysi ham bo iniyla
omonidan oʻldi ilgan.
42
Hasan Sabbohdan keyin hukm onlik qilgan Kiya Bozo g Umid, axminan 24 yillik
hukm onligi da omida Bo iniy aʼlimo la ini adbiq e ishda da om e di. Hasan Sabboh
39
O‘sha asa . – s.56.
40
Abu’l-Fazl Beyhaqi. T ansla ed by Boswo h. The His o y o Beyhaqi.Volume I. Massachuse s. Ha a d Uni e si y
P ess. 2011. P.376.
41
Alaaddin A a Melik Cü eynî, Ta ih-i Cihan Güşa, Çe . Mü sel Öz ü k, TTK, Anka a 2013, -s.562.
42
Be na d Lewis, Haşişile , Çe : Ali Ak an, Sebil Yayınla ı, İs anbul 1995, -s.57.
YANGI O‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI
Volume 3 Issue 4 Oc obe 2025
h ps://phoenixpublica ion.ne / Online ISSN: 3030-3494
____________________________________________________________________
191
yo‘lidan yu gan Bozo g uning a’limo ini da om e i di. 1137-yilda Bozo g a o idan keyin
uning oʻgʻli Muhammad ibn Bozo g Umid ye akchiga aylandi.
43
O asining o isi boʻlgan Muhammad da ida ismoiliyla yangi qal’ala ni egallab, bo ish
qiyin boʻlgan joyla da is ehkomla qu adila . Ayniqsa, Daylam a Gilondagi ye la ini
kengay i ib, Mubo akkuh a Fi uzkuh qal’ala ini egalladila . Muhammad mahalliy a
umumiy muammola bilan shugʻullanib, Rudbo a Qaz in oʻ asidagi sodi bo‘lgan
oʻqnashu la da mu a aqiya li mudo aani amalga oshi di. A g‘onis on a G uziyaga
bos i ib ki ib, bu geog a iyada ham o‘z a g‘ibo ini yo‘lga qo‘ydi.
44
Saljuqiyla sa oyida aoliya ini da om e i gan Muhammad o‘z omoniga muhim mansab
egala i bo‘lgan da la a bobla ini jalb qilishda da om e di. Ula ning yo dami bilan yashi in
a oshko a suiqasdla da om e di. Bu da da saljuqiyla a a ida boʻlgan koʻplab da la
a bobla i oʻldi ildi.
Ju ayniy xali a Mus a shidning oʻgʻli xali a A -Rashid Billohning oʻldi ilishini
Muhammad omonidan sodi e ilgan bi inchi qo illik deb aʼ i laydi. Xali aning o‘limiga
sabab, u idoyila omonidan o‘ldi ilgan o asining o‘limi uchun qasos olish uchun
bo iniyla ga qa shi u ushga ki ishgan. Bu sa a da yo‘lda kasal bo‘lib qolgan xali a a -
Rashid Is ahonga ye ib bo gach, pis i mada ku ib u gan idoyila omonidan o‘ldi ildi.
Muhammad ibn Umid da ida 14 ma o aba muhim qo illikla amalga oshi ildi. Yana bi
ism, xususan, xali a a -Rashidning o‘ldi ilishi diqqa ga sazo o bo‘lgan ism 1143-yilda
Tab izda su iyalik o‘ na a idoyi omonidan o‘ldi ilgan Saljuqiy sul on Do uddi .
Bundan ashqa i, bu da da Sanja ning ami i a yo damchisi, Xo azmshohla sulolasidan
boʻlgan shahzoda, G uziya a Mozanda onning mahalliy boshliqla i, shuningdek, bi azi ,
Kuhis on, Ti lis a Hamadon qozila i ham oʻldi ilgan.
45
Bu da da, Nizo iy Ismoiliy a a ida ba’zi bo‘linishla paydo bo‘la boshladi. Muhammad
Bozo g‘ning o‘g‘li Hasan Muhammad (Hasan II) nasabi Mus ansi ga bo ib aqalishini ay ib,
oʻzini imomlikka daʼ o qilgan.
46
Ismoiliyla , jumladan, Hasan Sabboh ham hech qachon
imomlik daʼ o qilmagan. Ula aqa bi kun kelib qoladigan haqiqiy imomning akilla i
si a ida o‘zla ini shu ishga bag‘ishladila . Ammo Muhammad Bozo g da i bu sabab ka a
yo ilish a o‘zga ishla ni boshdan kechi di. Bi inchi ma a ismoiliyla ye akchisi o‘zini
imom deb e’lon qildi. O‘zini imom deb e’lon qilgan Hasan ibn Muhammad o asining
so‘zla ini yanada chi oyli a a’si li shaklga aylan i ib, xalqni mazhabga da’ a e ib,
a a do la ni o‘play boshladi. Ula Muhammadning nu qidan qoyil qolishdi a uni Hasan
43
Hamdullah Müs e î-yi Kaz inî, Ta ih-i Güzide, Ta : Mü sel Öz ü k, TTK, Anka a 2018. -s,418.
44
A ayancan Ayşe A ıcı, Dağın E endisi Hasan Sabbâh e Alamû , Yedi epe Yay., İs anbul 2011.-s,87.
45
Be na d Lewis, Haşhaşîle : İslam’da Radikal Bi Ta ika , Çe : Kemal Sa ısözen, Kapı Yayınla ı,İs anbul 2014,- s.59.p
46
Alaaddin A a Melik Cü eynî, Ta ih-i Cihan Güşa, Çe . Mü sel Öz ü k, TTK, Anka a 2013, -s.419.
YANGI O‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI
Volume 3 Issue 4 Oc obe 2025
h ps://phoenixpublica ion.ne / Online ISSN: 3030-3494
____________________________________________________________________
192
Sabboh ay gan imom deb o‘ylay boshladila . Shu boisdan ham xalqning unga bo‘lgan
muhabba i bo a-bo a o ib, unga bay’a qilishga ish iyoqi kuchaydi. O asi Muhammad
o‘g‘lining xa i-ha aka iga munosaba bildi gan a unga qa shi chiqqan. Oqiba da o‘g‘lini
imom deb qabul qilgan gu uhni qa iq jazolagan. Bu oqeala na ijasida Alamu da bi daniga
250 kishi halok bo‘lgan, yana 250 kishilik gu uh qal’adan haydalgan. Shunday qilib, Hasan
ibn Muhammadning izdoshla i jaso a ini yo‘qo dila . Bu oqeala qa shisida Hasan ibn
Muhammad chekinib, o asidan qo‘ qishni boshladi. U bu oqeala da o‘zini no o‘g‘ i
ushunganligi a aybsizligi haqida yozgan. U ilga i ay gan gapla ini inko e ib, o asi
omoniga o‘ di.
47
Hasan Sabboh izidan bo ib, a iqa asosla ini mus ahkamlashga ha aka
qilgan Muhammad Bozo g 1162-yil e al oyida a o e di. O‘limidan keyin o‘g‘li Hasan
ibn Muhammad Alamu ning yangi ahba i bo‘ldi.
48
1126- yilda ug‘ilgan Hasan ibn Muhammad yoshligida Hasan Sabboh a undan oldingi
mazhabla ning amoyil a qoidala ini adqiq qila boshlaydi. Ayniqsa, da’ a ( a g‘ibo )
usulini juda yaxshi o‘ ganib, yangi g‘oyala ishlab chiqa ish, e’ iqodla ni alqin qilish
da ajasiga ye di. U ismoiliya a iqa ining amoyilla iga o‘z alqinla ini qo‘shib, yangicha
qa ashla ni ya a di. U Hasan Sabboh da ida qa ’iy amal qilingan islom a sha ia
qonunla ini buzishga yo‘l qo‘ygan a o‘zi bu ishla da dinga zid yangilik ki i gan. 1164-yili
amazon oyida Alamu yaqinida islom qoidala iga zid a ishda minba i qiblaga qa agan
masjid qu di di. Keyin oq boshqa iloya la dan Alamu ga akli qilgan odamla ni o‘sha
hududga o‘pladi. O‘sha kun uchun maxsus ayyo langan oq, qizil, yashil a sa iq angdagi
o‘ a bay oqning ha bi ini minba ning bi oyog‘iga yopish i ib, minba ga chiqdi. Xu bani
a ab ilida o‘qib, o‘zini imom omonidan doyi qilib ayinlaganligini, ula dan balo a sha ia
a zla ini olib ashlaganini ay di. Bu xu bada ism-sha i la i noma’lum bo‘lgan a aslida
ma jud bo‘lmagan imomla ning ismla ini ilga oldi. Xu basini o‘qib, minba dan ushib, 2
aka hayi namozini o‘qidi. I o likdan so‘ng xonanda a cholg‘uchila ni olib kelib,
ko‘ngilocha das u xonla ashkil qilishdi. U kunni qay a i ilish bay ami deb e’lon
qildila .
49
Shu a iqa Nizo iy ismoiliyla da la ida jiddiy bo’linishla a kelishmoq chilikla
da i boshlanadi.
Xulosa: Kiya Bozo g Umid a Muhammad ibn Bozo g Umid da i Nizo iy Ismoiliyla
a ixida o‘ ish da i si a ida baholanishi mumkin. Kiya Bozo g Umid Hasan Sabbahning
qa ’iy diniy-siyosiy siyosa ini da om e i gan bo‘lsa, uning o‘g‘li Muhammad ismoiliy
da’ a ini yanada kengay i ishga, siyosiy i i oqla a suiqasdla o qali kuchay i ishga in ildi.
Shu bilan bi ga, Hasan ibn Muhammad da ida ismoiliya a’limo ining ichki mazmunida
47
Alaaddin A a Melik Cü eynî, Ta ih-i Cihan Güşa, Çe . Mü sel Öz ü k, TTK, Anka a 2013, -s.564.
48
Hamdullah Müs e î-yi Kaz inî, Ta ih-i Güzide, Çe : Mü sel Öz ü k, TTK, Anka a 2018. – s. 418.
49
Alaaddin A a Melik Cü eynî, Ta ih-i Cihan Güşa, Çe . Mü sel Öz ü k, TTK, Anka a 2013, - s.566.
YANGI O‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI
Volume 3 Issue 4 Oc obe 2025
h ps://phoenixpublica ion.ne / Online ISSN: 3030-3494
____________________________________________________________________
193
ub o‘zga ishla yuz be di — sha ia dan oz kechish a “Qay a i ilish” g‘oyasi e’lon
qilindi. Bu hodisa na aqa Nizo iyla a ixida, balki o‘ a as E on diniy a akku ida ham
yangi bosqichni boshlab be di.
Shunday qilib, 1124–1162-yilla o alig‘ida Nizo iy Ismoiliyla da la i diniy ha aka dan
siyosiy a ma ku a iy kuch ma kaziga aylangan, bu esa keyingi as la da E on a musulmon
Sha qining siyosiy a ixiga sezila li a’si ko‘ sa gan.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Abu’l-Fazl Beyhaqi. T ansla ed by Boswo h. The His o y o Beyhaqi.Volume I.
Massachuse s. Ha a d Uni e si y P ess. 2011. P.376.
2. Alaaddin A a Melik Cü eynî, Ta ih-i Cihan Güşa, Çe . Mü sel Öz ü k, TTK, Anka a
2013, -s.562.
3. Be na d Lewis, Haşişile , Çe : Ali Ak an, Sebil Yayınla ı, İs anbul 1995, -s.57.
4. Hamdullah Müs e î-yi Kaz inî, Ta ih-i Güzide, Ta : Mü sel Öz ü k, TTK, Anka a 2018.
-s,418.
5. A ayancan Ayşe A ıcı, Dağın E endisi Hasan Sabbâh e Alamû , Yedi epe Yay., İs anbul
2011.-s,87.
6. Be na d Lewis, Haşhaşîle : İslam’da Radikal Bi Ta ika , Çe : Kemal Sa ısözen, Kapı
Yayınla ı,İs anbul 2014,- s.59.p
7. Newman, And ew J. Socie y and Religion in I an, 1500—1800: S udies in Sa a id
His o y. Cu zon, 1994.— P. 183.
8. Newman, And ew J. Socie y and Religion in I an, 1500—1800: S udies in Sa a id
His o y. Cu zon, 1994. — P. 163.
9. Said Ami A jomand. Au ho i y and Poli ical Cul u e in Shi'ism. S a e Uni e si y o New
Yo k P ess, 1988. — P. 86.
10. Abdulka im Özaydin e benze i. Ilk müslüman ü k de le le i. Anadolu uni e si esi.
Eskişehi . 2018. S.116.
11. Wiley, Joyce. The Islamic Empi e o I an. Camb idge Uni e si y P ess, 2005. — P. 361.
