9
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
TURIZM VA MADANIY MEROSNI O‘QITISHDA O‘ZBEKISTON TAJRIBASI
VA XALQARO AMALIYOT
Mualli : Qodi o Najmiddin Ne’ma o ich 1, Pa daye Mux iddin Xusniddino ich 2
A iliya siya: Xalqa o No dik uni e si e i, Ij imoiy anla a ju nalis ika ka ed asi
mudi i., . .n., do sen 1, Xalqa o No dik uni e si e i, Ij imoiy anla a ju nalis ika
ka ed asi ka a o‘qi u chisi, PhD 2
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17324890
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada O‘zbekis onda u izm a’limi a uning xalqa o aj iba bilan aqqoslanishi
ahlil qilinadi. Respublikaga ash i buyu u chi xo ijiy u is la ning sayoha ining asosiy sababi
O‘zbekis oning a ixiy a madaniy me os obyek la i bo‘lsa-da, oliy a’lim izimi u izm
das u la ida mazku yo‘nalish ye a licha aks e maydi. Tadqiqo me odologiyasi xo ijiy
uni e si e la ning “Tu izm a mehmondo‘s lik” hamda “Tu izm boshqa u i” das u la ini
O‘zbekis on oliy a’lim muassasala i das u la i bilan solish i ishga asoslangan. Na ijala shuni
ko‘ sa adiki, Buyuk B i aniya, Ge maniya, I aliya, A s aliya a Xi oyda oliy o‘qu yu la i u izm
das u la ida a ix, a xeologiya, san’a a madaniy me os anla i majbu iy yoki anlo ku sla i
si a ida o‘qi iladi. O‘zbekis onda esa u izm yo‘nalishla ida ushbu anla aksa iya holla da
o‘qi ilmaydi, ko‘p oq xizma ko‘ sa ish sohasiga kad ayyo lashga e’ ibo be iladi. Maqolada
u izm das u la iga a ixiy-madaniy ku sla ni ki i ish, maydon amaliyo la i a me osni
saqlashga yo‘nal i ilgan a’limni kuchay i ish za u ligi asoslab be iladi.
Kali so‘zla : Tu izm a’limi, Madaniy me os, Xalqa o aj iba, Oliy a’lim, O‘zbekis on, Ta ixiy
u izm, A xeologiya, UNESCO, Tu izm boshqa u i, Xizma ko‘ sa ish sohasi.
KIRISH
O‘zbekis on boy a ixiy o‘ mish a madaniy me osga ega da la si a ida xalqa o
u izm bozo ida alohida o‘ in u adi. O‘ gan 2024-yilda espublikaga kelgan xo ijiy
u is la soni 10,2 million na a ni ashkil e gan, Milliy s a is ika qo‘mi asi
ma’lumo la iga ko‘ a, 2025-yilning yan a -a gus oyla ida u is ik maqsadla da
kelgan xo ijlikla soni 7,5 million na a dan oshgan. Bu o‘ gan yilning mos da iga
nisba an qa iyb 2,5 millionga ko‘p bo‘lib, 49,1 oiz o‘sish demakdi [1; 2].
Mamlaka ga sayoha maqsadida ash i buyu u chi u is la ning asosiy oqimi
a ixiy u izmga yo‘nal i ilganligi hech kimga si emas. O‘zbekis on hukuma i a soha
akilla ining ushbu sohadagi us u o yo‘nalishi a is iqbolla i ham aynan qadimgi
shaha la a madaniya bilan belgilanadi [3; 4]. Shu jiha dan, ushbu sohaga si a li
kad la ye kazib be ish bi lamchi azi a sanaladi. O‘zbekis on Respublikasi oliy a’lim
izimida u izm sohasi ko‘p oq “Tu izm a mehmondo‘s lik” hamda “Tu izm
boshqa u i” yo‘nalishla i asosida shakllangan. Ushbu yo‘nalishla da ahsil olgan
alabala xalqa o a milliy u izm indus iyasi uchun mu axassis bo‘lib ye ishadi.
Ula ning aoliya sohasi u li xizma ko‘ sa ish, boshqa u , ma ke ing, hamko lik a
u izm in a uzilmasini i ojlan i ish bilan bog‘liq bo‘ladi. Ya’ni ushbu yo‘nalishni
uga gan alabala dan u is ik kompaniya a u ope a o xodimla i, mehmonxona a
“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA
PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI”
10
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
mehmonxona a moqla i meneje la i, es o an a o qa lanish sohasi mu axassisla i,
eksku so od a gid- a jimonla , e en -meneje la a u izm ma ke ingi
mu axassisla i ye ishib chiqadi.
Bi oq, mamlaka da asosiy sayyohla oqimi a ixiy u izm ekanligiga
qa amasdan, a ixiy-madaniy me os sohasidagi mu axassisla , ula ni saqlash a
boshqa ish ishla i bilan shug‘ullanadigan mu axassisla ayyo laydigan “Tu izm a
madaniy me os” (Cul u al He i age and Tou ism) yo‘nalishi i ojlanmagan. Faqa gina,
Sama qanddagi Xalqa o Ipak yo‘li uni e si e ida ushbu yo‘nalish bo‘yicha a’lim be ib
bo iladi. Bundan ashqa i, aksa iya u izm yo‘nalishla i das u la ida O‘zbekis onning
a ixiy shaha la i a a xeologik me osi bilan bog‘liq anla na majbu iy anla a na
anlo anla i blokidan o‘ in olmagan. Bu esa kad la ayyo lash ja ayonida madaniy
me osni chuqu o‘ ganish, obidala ni alqin qilish a saqlash kompe ensiyala i
ye a licha shakllanmasligiga olib keladi. Shuningdek, u izmning aqa gina xizma
ko‘ sa ish sohasi i ojlanib, u bi yoqlama ha ak e ga ega bo‘ladi. Bu bo ada xo ij
aj ibasi a O‘zbekis on amaliyo i bilan aqqoslab ahlil qilish, ma jud muammola ni
aniqlash a akli la ishlab chiqish ushbu ezisning asosiy maqsadidi .
METODOLOGIYA
Tadqiqo quyidagi bosqichla da amalga oshi ildi:
1. Buyuk B i aniya, I aliya, Ge maniya, A s aliya, AQSh a Xi oy kabi
mamlaka la ning nu uzli uni e si e la ida u izm a madaniy me os
yo‘nalishla i das u la i o‘ ganildi.
2. O‘zbekis on oliy a’lim muassasala idagi u izm yo‘nalishla i o‘qu ejala i bilan
aqqoslandi.
3. Modul nomla i a anla ning majbu iy yoki anlo anla i shaklida ki i ilishi
aniqlab chiqildi.
Olingan ma’lumo la ahlili amalga oshi ildi.
NATIJALAR
Tahlil shuni ko‘ sa diki, xo ijiy uni e si e la da “Tu izm a mehmondo‘s lik”
hamda “Tu izm boshqa u i” yo‘nalishla ida a ix anla iga ham alohida e’ ibo
be iladi. Chunki u izmning asosiy mazmuni – madaniy me os, a ixiy obidala a
milliy qad iya la ni a g‘ib qilish bilan chamba chas bog‘liq. Shundan kelib chiqib,
xalqa o uni e si e la da madaniy me os a u izm das u la ida a ix a a xeologiya
anla i ma kaziy o‘ in u adi. Jumladan:
− De Mon o Uni e si y (Buyuk B i aniya):
In es iga ing he Pas : Theo y and
Me hod
,
He i age Si es: In e p e a ion and Managemen
,
Tou ism, Socie y and
Cul u e
kabi anla majbu iy hisoblanadi [5].
− Uni e si y o Wes mins e (Buyuk B i aniya):
He i age Tou ism
anlo ani
si a ida, bi oq
Des ina ion Managemen
a
Planning o he Visi o Economy
kabi majbu iy anla o qali madaniy me os (
he i age
) xususiya la i yo i iladi [6].
− Uni e si y o Mal a:
He i age and Cul u al Tou ism Managemen
a
He i age
In e p e a ion
kabi ku sla u izm das u la ida ma jud bo‘lib, ay im holla da
majbu iy, ay im holla da anlo si a ida ki i ilgan [7].
− Macau Uni e si y o Science and Technology:
Cul u al He i age Managemen
,
Museum, Exhibi ion and Collec ion Managemen
,
Visi o Managemen and
In e p e a ion
kabi ku sla asosiy blok si a ida o‘qi iladi [8].
11
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Bundan ashqa i, xo ijiy uni e si e la ning Tu izm a mehmondo‘s lik” hamda
“Tu izm boshqa u i” yo‘nalishla i o‘qu das u la ida alabala ga quyidagi a ixiy anla
o‘qi iladi:
− Wo ld His o y / Wo ld Ci iliza ions – jahon a ixi, qadimgi si iliza siyala haqida
umumiy ma’lumo be ish uchun;
− His o y o Tou ism – u izm a ixining bosqichla i, sayoha madaniya i
a aqqiyo ini ushunish uchun;
− Cul u al He i age and His o y – madaniy me os, a ixiy yodgo likla a ula ning
u izmda o‘ ni bilish uchun;
− His o y o A and A chi ec u e – san’a a me’mo chilik a ixi, muzey a
yodgo likla ni ushunish uchun;
− His o y and Cul u e o Des ina ion Coun ies – aniq mamlaka yoki
min aqaning a ix-madaniya ini (masalan, Ye opada “Eu opean His o y o
Tou ism” ku si, Osiyoda “Asian Ci iliza ions and Tou ism” ku si) bilish uchun;
Ushbu o‘qu ku sla ini o‘qi ishdan sabab alabala da a ixiy bilim asosida u izm
xizma la ini mazmunan boyi ish ko‘nikmasini shakllan i ish, gid- a jimonla a
u ope a o la uchun ilmiy asoslangan ma’lumo be ish imkonini ya a ish ba oba ida
u izmni aqa xizma emas, balki ilmiy-ma’ i iy aoliya si a ida i ojlan i ish
maqsadidan kelib chiqiladi.
Bundan ashqa i, UNESCO, ICOMOS kabi xalqa o ashkilo la u izmni aqa
xizma ko‘ sa ish emas, balki me osni muho aza qilish a ba qa o i ojlan i ish bilan
bog‘lashni alab qilishadi. Ya’ni ushbu anla dan munosib bilimla ni egallamagan
shaxsla bilan xalqa o g an a hamko lik loyihala idan che da qolish eh imoli o adi.
Shu sababli ham Ye opa uni e si e la ida u izm a mehmondo‘s lik,
shuningdek, u izm boshqa u i yo‘nalishla i na aqa xizma ko‘ sa ish a menejmen
anla ini, balki a ix, san’a a madaniy me os bilan bog‘liq ku sla ni ham qam ab
oladi. Masalan, I aliyadagi Pisa uni e si e ining “Tou ism Sciences” das u ida
A
His o y and Museology
hamda
Con empo a y His o y
kabi anla majbu iy a zda
o‘qi iladi [9]. Ispaniyaning G anada uni e si e i bakala ia das u ida esa
Cul u al
He i age
a
Spanish-His o ical A is ic He i age
anla i ki i ilgan bo‘lib, alabala ni
a ixiy-madaniy me os bilan anish i ishga qa a ilgan [10]. Jaen uni e si e ida ham
u izm das u i “His o y o A and Geog aphy” bo‘yicha ayanch bilimla ni o‘z ichiga
oladi [11]. Ge maniyada aoliya yu i ayo gan B andenbu g Uni e si y o Technology
Co bus-Sen enbe g magis a u a bosqichidagi “He i age Conse a ion & Si e
Managemen ” das u ida esa
A chaeology
,
He i age Conse a ion
a
P inciples o
Tou ism and Visi o Managemen
kabi ku sla asosiy modulla si a ida o‘qi iladi [12].
Shuningdek, Buyuk B i aniya, Xi oy a A s aliya da la la ida ham u izm a’limi
na aqa boshqa u a xizma ko‘ sa ish anla i, balki a ix a madaniy me osga oid
ku sla ni ham qam ab oladi. Masalan, Buyuk B i aniyadagi Uni e si y o Su eyning
“Tou ism Managemen ” das u ida
Tou ism His o y and De elopmen
ani ma jud
bo‘lib, alabala ga u izmning shakllanish ja ayonla i a a ixiy i ojlanishini o‘ ganish
imkonini be adi [13]. Hong Kong Me opoli an Uni e si y’da “He i age and Tou ism”
nomli ku s ma jud. U madaniy me osni saqlash, u izmda o‘za o bog‘liqlik
masalala ini o‘ ga adi [14]. Shuningdek, A s aliyadagi Uni e si y o Queensland
das u ida
His o y o Tou ism
hamda
Cul u al He i age Managemen
anla i ki i ilgan
bo‘lib, u izmni a ixiy a aqqiyo a me osni boshqa ish nuq ayi naza idan ahlil
qilish imkoniya i ya a ilgan [15].
12
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
O‘zbekis onda esa hola boshqacha: Sama qanddagi “Ipak yo‘li” u izm a
madaniy me os xalqa o uni e si e idan ashqa i, boshqa oliy a’lim da gohla ining
das u la ida madaniy me osga ix isoslashgan yo‘nalish ma jud emas. Aksa iya
uni e si e la da u izm das u la i asosan menejmen , ma ke ing a
mehmondo‘s likka yo‘nal i ilgan. Ta ix a a xeologiya ku sla i majbu iy blokka
ki i ilmagan, anlo ani si a ida ham deya li uch amaydi.
MUHOKAMA
Che el aj ibasi shuni ko‘ sa adiki, u izm sohasi na aqa iq isodiy ja ayon
si a ida, balki a ixiy-madaniy esu sla ni chuqu anglashga asoslangan holda
o‘qi iladi. Talabala ga a xeologiya asosla i, a ixiy me odologiya, me osni
in e p e a siya qilish a saqlash, muzeyshunoslik kabi anla majbu iy a zda
o‘ ga iladi. Bundan ashqa i, alabala ning dala amaliyo i (
ield ips
), muzey a a xi
ishla ida ish i oki das u a kibida muhim o‘ in u adi.
Na ijada, ye akchi xo ijiy uni e si e la ining u izm sohasi alabala i a ixiy-
madaniy bilimla bilan ham qu ollan i iladi a bu esa ula ning p o essional
ayyo ga ligini yanada chuqu lash i adi.
O‘zbekis onda esa u izm kad la ini ayyo lashda a ixiy-madaniy kon eks
ye a li da ajada hisobga olinmaydi. Bu hola , mamlaka ning asosiy u is ik oqimi
a ixiy u izmga asoslanganini inoba ga olganda, s a egik jiha dan muammoli
aziya ni yuzaga kel i adi.
Jumladan, eng ka a muammo a ixiy-madaniy me osni saqlash masalasi
bo‘lib, madaniy-me osning boshqa u i o‘g‘ i yo‘lga qo‘yilmasa, a ixiy-a xeologik
yodgo likla a shaha la ula ning hola i doimiy o‘ ganilmasa a saqlanmasa, bu
ula ning as a-sekin buzilib ke adi. Bu bilan O‘zbekis onning u is la ni jalb qiladigan
asosiy boyligi – madaniy me os yo‘qo iladi. Shuningdek, aqa gina xizma ko‘ sa ish
sohasi i ojlanib, uning mazmuni – a ixiy-madaniy kon en i ye a li bo‘lmaydi.
Na ijada, u izm aqa ko‘ngilocha -pa y yo‘nalishga og‘ib, a ix, e nog a iya a
madaniy qad iya la ikkinchi planga ushadi a u izm bi yoqlama i ojlanadi.
Nihoya , aga me osni chuqu biladigan mu axassisla ayyo lanmasa, gidla a
u izm ma ke ingchila i yuzaki, a ixiy kon eks ga ega bo‘lmagan ma’lumo la bilan
cheklanadi a bu xalqa o u is la ko‘z o‘ngida mamlaka ga bo‘lgan qiziqishni
susay i adi.
XULOSA
O‘zbekis onda u izm das u la ini xalqa o s anda la ga moslash i ish za u .
Bunda “Tu izm a Madaniy Me os” yo‘nalishla iga u g‘uni kuchay i ish, u izmning
boshqa yo‘nalishla ida a ix, a xeologiya, konse a siya a in e p e a siya anla i
majbu iy blok si a ida o‘qu das u la iga ki i ilishi ke ak. Talabala ning amaliy
ko‘nikmala ini i ojlan i ish uchun a xeologik obidala , muzeyla a a ixiy
shaha la da maydon amaliyo la ini ashkil e ish maqsadga mu o iq.
Ushbu akli la amalga oshi ilsa, O‘zbekis onda u izm sohasi na aqa iq isodiy
sama ado lik, balki madaniy me osni as ab-a aylash a xalqa o miqyosda
aqoba ba dosh kad la ayyo lash bo‘yicha ham sezila li yu uqla ga e ishishi
mumkin.
13
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. h ps://pa liamen .go .uz/news/isloho la -ma kazida-xalqimiz- a o onligi
2. h ps://zamin.uz/uz/ozbekis on/161988-ozbekis onga- u is la -oqimi-
keskin-oshdi-8-oyda-75-million-kishi- ash i -buyu di.h ml
3. h ps://s a egy.uz/index.php?news=1959&lang=en
4. Mama ejabo na, T. S. (2025). Tou ism G ow h Challenges and S a egic
De elopmen P io i ies in Uzbekis an. Academia Open, 10(2), 10-21070.
5. De Mon o Uni e si y. (n.d.). His o y, He i age and Tou ism BA (Hons).
Re ie ed Sep embe 30, 2025, om
h ps://www.dmu.ac.uk/s udy/cou ses/unde g adua e-cou ses/his o y-
he i age- ou ism/his o y-he i age- ou ism.aspx
6. Uni e si y o Wes mins e . (n.d.). Tou ism Managemen BA Honou s.
Re ie ed Sep embe 30, 2025, om
h ps://www.wes mins e .ac.uk/ ou ism-and-e en s-managemen -
cou ses/2026-27/sep embe / ull- ime/ ou ism-managemen -ba-honou s
7. Uni e si y o Mal a. (n.d.). He i age and Cul u al Tou ism Managemen
(S udy Uni TRS2211). Re ie ed Sep embe 30, 2025, om
h ps://www.um.edu.m /cou ses/s udyuni /TRS2211
8. Macau Uni e si y o Science and Technology. (n.d.). Bachelo in Tou ism
Managemen — Cou se Desc ip ion. Re ie ed Sep embe 30, 2025, om
h ps://www.mus .edu.mo/en/ h m/p og amme/bachelo s-deg ee-
p og amme/cou se-desc ip ion
9. Uni e si y o Pisa. (n.d.). Tou ism Sciences (STRR-L). Re ie ed Sep embe
30, 2025, om h ps://www.unipi.i /en/educa ion/cou ses/bachelo -and-
single-cycle-mas e -deg ee/ ou ism-sciences-s -l-en/
10. Uni e si y o G anada. (n.d.). Bachelo ’s Deg ee in Tou ism. Re ie ed
Sep embe 30, 2025, om
h ps://www.ug .es/en/s udy/unde g adua e/bachelo s-deg ee- ou ism
11. Uni e si y o Jaén. (n.d.). Bachelo ’s Deg ee in Tou ism. Re ie ed
Sep embe 30, 2025, om h ps://www.ujaen.es/es udios/o e a-
academica/en/unde g adua e-p og ams/bachelo s-deg ee- ou ism
12. B andenbu g Uni e si y o Technology Co bus-Sen enbe g. (n.d.). Mas e
in He i age Conse a ion and Si e Managemen . Re ie ed Sep embe 30,
2025, om h ps://www.mas e spo al.com/s udies/188828/he i age-
conse a ion-and-si e-managemen .h ml
13. Uni e si y o Su ey. (2023–2024). Tou ism Managemen (MAN1067).
Module Ca alogue. Re ie ed Sep embe 30, 2025, om
h ps://ca alogue.su ey.ac.uk/2023-4/module/MAN1067/SEMR2/2
14. Hong Kong Me opoli an Uni e si y. (2023). CAHT A803F He i age and
Tou ism. Re ie ed Sep embe 30, 2025, om
h ps://www.hkmu.edu.hk/admissions/cou se-in o/cah -a803
15. The Uni e si y o Queensland. (n.d.). He i age Managemen Pos g adua e
P og am. School o Social Science. Re ie ed Sep embe 30, 2025, om
h ps://social-science.uq.edu.au/pos g adua e/he i age-managemen
