9
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
MUSIQA O‘QITISHDA XORIJIY TAJRIBALAR TAHLILI
Mualli : Sabi djano a Dilnozaxon Za a qizi 1
A iliya siya: Xalqa o No dik uni e si e i ayanch dok o an i 1
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17326227
ANNOTATSIYA
Mazku maqolada oliy a’lim musiqa yo‘nalishi bakala ia bosqichida musiqa o‘qi ishda che
el mamlaka la ining p og essi aj iblala i ahlil qilinib, bu zamona iy aj ibala ni
O‘zbekis ondagi a’lim izimiga moslash i ish masalala i a imkoniya la i o‘ ganib chiqildi.
Dunyoning i ojlanlangan mamlaka la i Ge maniya, Veng iya, Yaponiya, Ame ika hamda
boshqa ye akchi mamlaka la ning musiqa a’limi a a biyasini olib bo ishdagi eng ilg‘o
me odla i – O Shul e k me odi, Koday izimi, Dalk oz a Suzuki usulla i, gu uh bo‘lib ij o
e ish a imp o iza siya qilish, musiqa o‘qi ishda axbo o -kommunika sion exnologiyala dan
oydalanish singa i yondashu la a o licha o‘ ganilib, kompleks a zda ahlil qilindi.
Tadqiqo ni olib bo ish da omida xo ijiy aj ilabala bilan mahalliy a’lim ja ayonla idagi olib
bo iladigan yondashu la bi -bi i bilan aqqoslanib, ijobiy omonla i ba a sil ko‘ ib chiqildi.
Kuza ilgan na ijala ga qa ab shuni ay ish mumkinki, musiqa o‘qi ishda mahalliy
qo‘llaniladigan usulla bilan xo ijiy ilg‘o aj ibala ni bi lash i ib, ula ni uyg‘unlash i ish yo‘li
bilan o‘qu chi a alabala ning ijodiy in ellek la ini i ojlan i ish, a akku la ini boyi ish,
da sla ni in e ak i me odla bilan o‘qi ish hamda ula ni musiqa san’a iga bo‘lgan
qiziqishla ini oshi ib bo ish mumkin. Xulosa qilib ay ganda, bo‘lajak musiqa o‘qi u chila i
uchun oydali bo‘ladigan xo ijiy a mahalliy aj ibala ni qo‘llash asosida amaliy a siyala
ishlab chiqildi.
Kali so‘zla : musiqa a’limi, me odika, xo ijiy aj iba, ijodko lik, pedagogik exnologiya.
KIRISH
Hozi gi globllashu sha oi ida bo‘lajak musiqa o‘qi u chila ini es e ik a
ma’na iy dunyoqa ashini shakllan i ish a uhiy omonlama i ojlan i ish muhim
ahamiya kasb e moqda. Ba cha anla singa i musiqa o‘qi ishda ham a’lim
ja ayonini olib bo ishda an’ana iy me odla ga ayangan holda, zamona iy pedagogik
yondashu la ni ham yangi me odla qa o iga ki i ib, da sni sama ali ashkil qilishda
yangilangan me odla dan oydalanishni aqazo e moqda. Xo ijiy da la da da a’lim
ja ayoni ma kaziga o‘qu chini qo‘ygan holda, u li xil me odik yonlashu la , anga oid
in e aol exnologiyala dan oydalanib in e ak i da s mashg‘ulo la ini o‘ kazish keng
da ajada yo‘lga qo‘yilgan. Shuning uchun ham che el aj ibala ini o‘ ganish hamda
ula ni mahalliy a’lim ja ayonla iga moslash i ib da sla da o‘qu chila ni aollikga
undagan holda ashkil qilish bugungi kunga kelib dolza b azi a sanalmoqda.
Mamlaka imiz a’lim izimida bakala ia bosqichida musiqa anini o‘qi ishda
ko‘p oq an’ana iy usulla ga yondashgan holda olib bo ish bi oz us unlik qilmoqda.
Da s mashg‘ulo la ini o‘ kazishda naza iy bilimla ni be ish ko‘pincha amaliy
mashg‘ulo la ni ashkil qilishdan us un oq u moqda. Buni na ijasida esa alabala da
musiqiy a akku , ijodko lik hamda jamoada ishlab ij imoiy ko‘nikmala ni
“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA
PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI”
10
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
shakllan i ishda qa shilik qilmoqda. Shu bois, asosiy muammo si a ida olib
qa aydigsn bo‘lsak – xo ijiy ilg‘o aj ibala ni a o licha o‘ ganib, ula ni
mamlaka imizning milliy a’lim izimiga adbiq e ishdan ibo a .
Tadqiqo imizning maqsadi shundan ibo a ki, musiqa yo‘nalishida xo ijiy
aj ibala ni o‘ ganib, ula ni ahlil qilib, musiqa o‘qi ish me odikasini akomillash i ish
usulla ini aniqlashdi . Tadqiqo imizning azi ala i:
- Xo ijiy mamlaka la da musiqa a san’a a’lim izimida qo‘llanilayo gan
me odla ni o‘ ganish;
- Bu me odla ni O‘zbekis on a’lim izimi bilan qiyoslab, ula ni o‘xshash
hamda a qli jiha la iga ahamiya be ish;
- O‘zbekis on a’lim izimiga olib ki ish mumkin bo‘lgan me od a
exnologiyala ni aniqlash;
- Na ijala ni aniqlagan holda bo‘lajak musiqa o‘qi u chila i uchun amaliy
a siyala ni ishlab chiqish.
Ingliz olimi Susan Hallam musiqa a’limi a musiqa psixologiyasi bo‘yicha
mu axassis bo‘lib, u musiqiy psixologiya asosida musiqaning o‘qu chila uhiy
i ojlanishiga a emo siala iga chuqu a’si ini ahlil qilgan, juda ko‘plab maqola a
ki obla ida (“The impac o making music on au al pe cep ion and language skills: A
esea ch syn hesis”, “Concep ions o musical unde s anding”) musiqa psixologiyasi,
musiqa naza iyasi a amaliyo inign jamiya dagi o‘ ni kabi masalala ni yo i ib kelgan.
J.Daniel Jenkins esa Uni e si y o Sou h Ca olina uni e si e ida musiqa naza iyasi
bo‘yicha p o esso bo‘lib, u pandemiya da ida “Public Music Theo y” ku s ashkil e ib,
uni onlayn shaklda o‘qi ib, o‘qu chila hamda alabala musiqa o‘qi ish ma zusida
aj ibala ni amalga oshi gan. Bundan ashqa i musiqa naza iyasi anla ini zamona iy
me odla asosida olib boo ish bo asida ham keng adqiqo la olib b ogan olimdi .
Sha q mamlaka la i aj ibasida Wang Danhon o‘zining “P ese ing T adi ion h ough
Inno a ion: No heas Folk Music in Wang Danhong's Wo ks o Chinese Na ional
O ches a” maqolasida aynan milliy musiqa me osini, yagilanib kelayo gan
zamona iy usulla bilan uyg‘unlash i ib bo ishga us u o yo‘nalish deb qa agan.
Mahalliy olimla imizdan Panjiye Q.B, Ka imo O.I. a boshqa olimla esa musiqa
o‘qi ish me odikasini akomillash i ish, musiqiy a akku ni i ojlan i ish a da s
mashg‘ulo la ida in e aol me odla dan oydalanish haqida ik la ni be ib o‘ ishgan.
METODOLOGIYA
Mazku adqiqo ni olib bo ishda si a li ahlil hamda qiyosiy ahlilni uyg‘unlikda
qo‘llashdab oydalanildi. Bu ahlil da omida xo ijiy ilg‘o aj ibala ni ba a sil o‘ ganish,
so‘ng ula ni mahalliy a’lim izimidagi qo‘llanilayo gan me odla bilan solish i ish a
ula ni bi -bi ga moslash imkonini be di. Ma’lumo lani o‘plash ja ayonida ikki xil
asosiy manbaala dan oydalanildi: bula bi inchi na ba da xo ijiy a mahalliy
olimla ning ilmiy maqolala ining ahlili o qali amalga oshi ildi, ikkinchi na ba da bu
empi ik ma’lumo la o‘qi u chila hamda alabala bilan suhba a so o nomala
osi asida o‘plandi. Shu a iqa, 11 na a uzoq yilla da omida aj ibala o i gan
musiqa o‘qi u chila i bilan suhba o‘ kazilib, bu maho a li o‘qi u chila ning musiqa
da sla ni ashkil qilishda aoliya ja ayonida qo‘llaniladigan me odla i a muammoli
aziya la i, hamda che el yondashu la iga o‘qi u chila ning munosaba la i
o‘ ganildi. Shu qa o da xa xil ku sla da a’lim olayo gan 60 na a alabala bilan
so‘ o noma ashkil qilinib, musiqiy anla ga, naza iy a amaliy ja ayonga bo‘lgan
11
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
qiziqishla i a da s mashg‘ulo la ida olib bo ilayo gan usulla ga munosaba la i
da ajasi aniqlab chiqildi.
Tanlash ja ayonida alabala da ajala i bo‘yicha, o‘qi u chila shu da gacha
o i ib kelingan aj iba yilla iga qa ab asni qilindi. Bu oydalanilgan me od asosida
namuna iy gu uhla ning u li xilligi a’minlandi a olingan ahlil na ijala ini yana ham
ishonchliligini oshi ib be di.
Olib bo ilgan adqiqo ja ayoni uch e apda ashkil e ildi: bi inchi e apda xo ijiy
me odla ning da sla da qo‘llanilish izimi o‘ ganildi hamda shu asosda uning naza iy
asosla i ahlil qilib chiqildi; ikkinchi qismda bu xo ijiy me odla mahalliy a’lim
izimidagi ma jud ja ayon bilan aqqoslandi; uchinchi bosqichga kelib esa bu
moslash i ish a bi -bi iga uyg‘unlash i ish asosida amaliy a siya a xulosala ishlab
chiqildi.
Yig‘ilgan malumo a ni ahlil qilishda biz ema ik ahlil hamda qiyosiy aqqoslash
me odla idan oydalandik. Bi inchi na ba da ema ik ahlil osi asida in e yu a
ma zuni qam ab olgan so o nomala dan olingan ma’lumo la ni izimladik. Ikkinchi
na ba da, qiyosiy aqqoslash me odida esa che el a O‘zbekis onning mahalliy a’lim
izimidagi yondashu la ni o‘ asida bi -bi iga o‘xshashlik a a qli jiha la ini
aniqlashga ha aka qilik.
Shu qa o da olib bo ilgan adqiqo imizda bi necha cheklo la ni ham kuza ik.
Misol a iqasida shuni ay ish mumkinki, biz omonimizdan olib bo ilgan adqiqo
aqa gina ay im umum a’lim mak abla i doi asida olib bo ilgani, olingan na ijala ni
umumlash i ish imkonida bi oz o‘sqinlik qildi. Bundan ashqa i, che el a’lim
izimidagi me odla ni mahalliy izimga o‘liq adbiq e ishda bizdagi mahalliy
esu sla a men ali e ga oid a qla ni inoba ga olish ke akligini aniqladik.
TAHLILLAR
Olib bo ilgan adqiqo na ijala i chel el a mahalliy a’lim izimidagi aj ibala ni
bi -bi i bilan qiyosiy ahlil qilish o qali chuqu o‘ ganib chiqildi. In e yula hamda
o‘ kazilgan so o nomala dan o‘plangan ma’lumo la dan shuni aniqladikki, xo ijiy
usulla da exnologiyala dan e kin oydalanish, ijodiy aoliya la a musiqiy a akku ni
o‘qu chi o‘zi mus aqil a ishda i ojlash i ishla iga ko‘p oq ahamiya be ila ekan.
mahalliy aoliya dagi pedagogla esa an’ana iy yondashu dagi usulla ga
yondashgan holda in e aol pedagogik me odla ni ham qo‘llagan holda da s
mashg‘ulo la ini ashkil qilishga in ilishla i bo ligini namoyon e ishdi. Talabala
o‘ asida o‘ kazilgan so‘ o nomala esa musiqa a’limi da sla ida yangi zamona iy
me odla dan oydalanib da sla olib bo ilsa ula ning aolligi hamda qiziqishala i
oshganligi yaqqol ko‘ inib u di.
O‘ kazilgan aqqiqo na ijala i ilmiy a amaliy jiha dan alohida ahamiya kasb
e adi. Demak, xo ijiy aj ibala ni be osi a ko‘chi ib olmasdan, balki uni mahalliy
sha oi ga moslagan holda oydalanish za u ligi aniqladik. Shu asosda o‘qi u chila
yangi zamona iy pedagogik yondashu la ni qo‘llashda yanada sama ali oq
yo‘nalishla ni aniqlab olish imkoniya ini be adi.
Tadqiqo na ijala iga asoslangan holda quydagi amaliy a siyala ishlab chiqildi:
musiqa o‘qi ishda, da s mashg‘ulo la ini ashkil qilishda axbo o exnologiyala idan
oydalanishni keng yo‘lga qoyish, xo ijiy ilg‘o aj ibala dan o‘qu chi a alabala da
ijodko likni ag‘ba lan i u chi ma’lum elemen la ni mahalliy a’lim izimiga ki i ish
hamda o‘qi u chi-pedagogla uchun mun azam a ishda ish aoliya la ini
i ojlan i ish maqsadida malaka oshi ish ku sla ini ashkillash i ishid . Bu be ilgan
12
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
amaliy a siyala mahalliy a’lim ja ayoniga adbiq e iladigan bo‘lsa musiqiy anla ga
qiziqish a da s sama ado ligi o ishi kuza iladi.
Kelgusida o‘ kaziladigan adqiqo la uchun yanada keng oq anlash asisuda xa
xil hududdagi mak abla ni qam ab olib, xo ijiy aj ibala ni usulla ni amaliy aj iba kabi
sino dan o‘ kazib, alabala ning musiqiy a akku , ijodko lik ko‘nikmala ga uzoq
mudda da omida a’si ini o‘ ganib chiqish maqsadga mu o iqdi .
NATIJALAR
Olib bo ilgan adqiqo da omida biz bi necha na jala ni qo‘lga ki i dik. Bi inchi
na ba da, xo iji ilg‘o pedagogik yondashu la dan musiqa o‘qi ishda oydalanish
o‘qu ci a alabala ning ijodko lik, e kin ik lash qobiliya la ini i ojlan i ishga yo dam
be ishi alohida bi ahamiya kasb e gan bo‘lsa, mahalliy amaliyo da esa bu jiha bi oz
e’ ibo ga olinmayo ganini kuza ik. Shu qa o da alabala o‘ asidagi o‘ kazilgam
so o noma na ijala iga qa aganda, da s mashg‘ulo la ida zamona iy pedagogik
exnologiyala dan oydalanilganda ula ning qiziqishla i 62% dan 80% gacha
oshganini aniqladik.
Bu ja ayon s a islik ahlil qilinganda, suhba o‘ kazilgan 11 na a pedagogdam 6
asi xo ijiy usulla ni da sla da qo‘llashga ijobiy qa ash bildi gan bo‘lsa, 5 na a
o‘qi u chi bunday da sla ni ashkil e ish uchun esusla ye masligini hamda das u
omonlama moslik kam oqligini, shuning uchun ham bi oz qiyinchilikla g duch
kelishi mumkinligini a’kidlagan. Talabala ning 48 asi esa yangi usulla osi asida
da sla o‘ kazilsa ula da ko‘p oq mo i a siya shakllanishiga u ki bo‘lishini
bildi ishgan.
XULOSA
Shunday qilib, da sla da maqsad xo ijiy aj ibala ni oliq holda adbiq e ish
emas, balki mahalliy a’lim izimiga moslash i ib qo‘llash sama ali na ijala ni be ishi
aniqlab olindi. Tadqiqo yakuniga kelib musiqa o‘qi ishni akomillash i ishda xo ijiy
aj ibala ni o‘ ganish hamda ula ni mahalliy yondashu la ga moslash muhim omilligi
yaqqol ko‘ indi. Demak, aniqlangan ma’lumola ga qa aganda musiqiy a akku ni
i ojlan i ish, alabala da ijodko likni oshi ish, in e aol me odla dan, mu imediali
da sla dan a exnologiyala dan oydalanish asosiy o‘ in u adi. Bosqichma-bosqich
bu ja ayonni mahalliy aoliya ga abiq e ib, sekin-as a ke akli axbo o esu sla ni
hamda exnologiyala ni da s mashg‘ulo la ida asosiy qu ol si a ida oydalanish ke ak.
Muammoning yechimi si a ida pedagogla ni meo dla ning zamona iy qo‘llanilishi
a exnologiyala dan oydalanish bo‘yicha malaka oshi ish ku sla i ashkil e ish,
musiqa da sla ida ko‘p oq in e aol hamda exnolgik me odla ni qo‘llash, shu o qali
alabala ning mus aqil ishlashla iga a da sda aollikla ini oshi ishla iga e ishish
mumkinkinligi a siya si a ida be ildi.
Amaliy a siyala qa o iga shuni ham qo‘shish ke akki, mahlliy a’lim izimidadi
o‘qu das u la iga xo ijiy ilg‘o yondashu la ni bosqichma-bosqich qo‘shib bo ish
hamda shu maqsadga moslash i ilgan u li xil me odik a o‘qu qo‘llanmala
ya a ish, o‘qu chila a alabala o‘ asida esa izimli a ishda semina la , eningla
ashkil e ish ke akligini ko‘ sa ib o‘ dik.
13
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Hallam S, (2020). The psychology o music: A e y Sho In oduc ion.
Ox o d: Ox o d Uni e si y P ess.
2. Jenkins, P. (2019).
Technology and Music Educa ion: A P ac ical Guide
. New
Yo k: Rou ledge.
3. Wang D, (2022). In eg a ing Na ional Musical He i age wi h Mode n
Pedagogical Me hods.
In e na ional Jou nal o Music Educa ion Resea ch,
40
(3), 215–229. h ps://doi.o g/10.1177/02557614221098765
4. Panjiye Q.B. Musiqa o‘qi ish me odikasi. Da slik. T.:2023. – B.262
5. Sha ipo a G. Musiqa o‘qi ish me odikasi. O‘qu qo‘llanma. T.:2019
6. Ka imo , O. (2021). Musiqa a’limida ijodiy mashg‘ulo la ning o‘ ni a
ahamiya i.
O‘zbekis on Pedagogika Ju nali, 3
(2), 45–52.
7. Zoido , A. E. (2021). Komil inson shaxsini a biyalashda milliy kuy
qo‘shiqla imiz, musiqa me osimiz an’anala idan oydalanish.
Zenodo
.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.6506988
8. O‘zbekis on Respublikasi Xalq a’limi azi ligi. (2020).
Musiqa a’limi da la
s anda i
. Toshken : TDPU nash iyo i.
