Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
117
MINTAQAVIY IQTISODIY TENGSIZLIK: SABABLARI VA OQIBATLARI
Qa shi Da la Uni e si e i o‘qi u chisi
U.E.Eshmaxma o
Anno a siya. Ushbu maqolada min aqa iy iq isodiy engsizlikning mohiya i, ujudga
kelish sababla i hamda uning ij imoiy a iq isodiy oqiba la i ahlil qilinadi.
Min aqala ning no ekis i ojlanishi na ijasida yuzaga kelayo gan bandlik, in a uzilma,
in es i siya a da omadla bo‘yicha a qla O‘zbekis on misolida ko‘ ib chiqiladi.
Maqolada s a is ik ma’lumo la a amaliy misolla asosida iq isodiy engsizlikning
asosiy omilla i — abiiy esu sla ning no ekis aqsimlanishi, in es i siya iy muhi dagi
a qla , in a uzilmaning i ojlanish da ajasi, a hududiy boshqa u dagi a o u la kabi
omilla ahlil qilinadi. Shuningdek, min aqala o‘ asidagi iq isodiy a o u la ni
kamay i ish, ula ni izchil a mu ozana li i ojlan i ishga doi akli a a siyala ishlab
chiqiladi. Tadqiqo na ijala i iq isodiy siyosa yu i ishda hududiy yondashu ni
akomillash i ish uchun amaliy ahamiya kasb e adi.
Kali so'zla . Min aqa iy iq isodiyo , Hududla a o engsizlik, Iq isodiy i ojlanish
a o u la i, Iq isodiy engsizlik sababla i, Ij imoiy-iq isodiy oqiba la , In a uzilma a
in es i siyala , Ichki mig a siya, Ri ojlanayo gan min aqala , Da la siyosa i a
hududiy i ojlanish, O‘zbekis on min aqala i, Resu sla aqsimo i, Bandlik a
da omadla , Raqamli a o u (digi al di ide), Ba qa o hududiy i ojlanish,
Mak oiq isodiy mu ozana
Abs ac . This a icle analyzes he na u e, causes, and socio-economic consequences
o egional economic inequali y. The dispa i ies in employmen , in as uc u e,
in es men , and income le els esul ing om une en egional de elopmen a e
examined using he example o Uzbekis an. The s udy iden i ies he main ac o s
con ibu ing o economic inequali y — such as unequal dis ibu ion o na u al
esou ces, di e ences in in es men en i onmen s, in as uc u e de elopmen , and
dispa i ies in egional go e nance. The a icle also o e s ecommenda ions o
educing economic dispa i ies be ween egions and ensu ing balanced and sus ainable
egional de elopmen . The indings o his esea ch ha e p ac ical signi icance o
imp o ing egional economic policy.
Keywo ds. Regional economy, In e egional inequali y, Economic de elopmen
dispa i ies, Causes o economic inequali y, Socio-economic consequences,
In as uc u e and in es men s, In e nal mig a ion, De eloping egions, S a e policy
and e i o ial de elopmen , Regions o Uzbekis an, Resou ce alloca ion, Employmen
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
118
and income, Digi al di ide, Sus ainable e i o ial de elopmen , Mac oeconomic
balance
Аннотация. В данной статье анализируются сущность, причины и социально-
экономические последствия регионального экономического неравенства. На
примере Узбекистана рассматриваются различия в уровне занятости,
инфраструктуры, инвестиций и доходов, вызванные неравномерным развитием
регионов. В работе выделены основные факторы, способствующие
экономическому неравенству, такие как неравномерное распределение
природных ресурсов, различия в инвестиционном климате, уровень развития
инфраструктуры и территориального управления. Также предложены
рекомендации по сокращению экономических различий между регионами и
обеспечению сбалансированного и устойчивого развития. Результаты
исследования имеют практическое значение для совершенствования
региональной экономической политики.
Ключевые слова. Региональная экономика, Межрегиональное неравенство,
Различия в экономическом развитии, Причины экономического неравенства,
Социально-экономические последствия, Инфраструктура и инвестиции,
Внутренняя миграция, Развивающиеся регионы, Государственная политика и
территориальное развитие, Регионы Узбекистана, Распределение ресурсов,
Занятость и доходы, Цифровой разрыв, Устойчивое территориальное развитие,
Макроэкономическое равновесие
Ki ish. Zamona iy iq isodiy a aqqiyo ja ayonida min aqa iy iq isodiy engsizlik
muammosi ko‘plab da la la , jumladan, i ojlanayo gan mamlaka la uchun dolza b
masala bo‘lib qolmoqda. Min aqa iy engsizlik deganda mamlaka ichidagi u li
hududla o‘ asida iq isodiy i ojlanish da ajasi, ishlab chiqa ish salohiya i, aholi
bandligi, in a uzilma a’mino i a yashash si a i kabi omilla bo‘yicha a qla naza da
u iladi. Bunday a qla ij imoiy adola sizlik, iq isodiy esu sla dan oydalanish
sama ado ligining pasayishi, ichki mig a siya kuchayishi kabi salbiy oqiba la ga olib
keladi.
O‘zbekis on misolida olib qa alganda, poy ax a yi ik sanoa ma kazla i iq isodiy
jiha dan ez su ’a la da i ojlanayo gan bi pay da, ay im chekka yoki qishloq
hududla ida yasho chi aholi hali ham pas da omad, ishsizlik a in a uzilmaning
ye ishmasligi muammola i bilan o‘qnash kelmoqda. Bu esa hududla o‘ asidagi
a o u la ni yanada keskinlash i adi a da la ning ba qa o i ojlanishiga salbiy a’si
ko‘ sa adi.
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
119
Mazku maqolada min aqa iy iq isodiy engsizlikning asosiy sababla i chuqu ahlil
qilinadi, ushbu muammoning ij imoiy-iq isodiy oqiba la i yo i iladi hamda bu
engsizlikni kamay i ish bo‘yicha sama ali yo‘lla akli e iladi. Shuningdek,
O‘zbekis on min aqala i o‘ asidagi ma jud a qla s a is ik ma’lumo la asosida ahlil
qilinadi a min aqa iy i ojlanishni mu ozana lashga doi a siyala be iladi.
Ma zuga oid adabiyo la ahlili. Min aqa iy iq isodiy engsizlik muammosi
iq isodiyo anida uzoq yilla dan be i muhokama qilinib kelinayo gan dolza b
ma zula dan bi idi . Jahon miqyosida bu bo adagi naza iy yondashu la , empi ik
adqiqo la a siyosiy akli la u licha yo‘nalishla da shakllangan. Xususan, Paul
K ugman o‘zining naza iyasi o qali min aqa iy a o u la ning shakllanishida iq isodiy
ma kazlashu a aglome a siya e ek la i muhim ol o‘ynashini a’kidlaydi. Unga
ko‘ a, yi ik shaha la a ma kaziy hududla da ishchi kuchi a in a uzilmaning
o‘planishi iq isodiy engsizlikni kuchay i adi. Je ey Sachs a William Eas e ly kabi
olimla esa min aqa iy engsizlikni ins i u sional i ojlanish, hukuma siyosa i, a
a ixiy omilla bilan bog‘laydi. Ula i ojlanayo gan da la la da engsizlikning ko‘p
holla da siyosiy boshqa u dagi nomu anosiblikla dan kelib chiqishini ko‘ sa adi.
Wo ld Bank, OECD a UNDP kabi xalqa o ashkilo la o‘z hisobo la ida min aqa iy
engsizlikni kamay i ishda hududiy in es i siya siyosa i, in a uzilmani mode niza siya
qilish, a mahalliy iq isodiy salohiya ni ag‘ba lan i ishga alohida e’ ibo qa a moqda.
Ushbu muammoni O‘zbekis on ilmiy muhi ida ham min aqa iy iq isodiy engsizlik
masalasi u li aspek la da o‘ ganilmoqda. Xususan, T. Xudoybe gano a M. Yusupo
kabi iq isodchila o‘z adqiqo la ida O‘zbekis on min aqala i o‘ asida ishsizlik
da ajasi, da omadla a o u i a in a uzilma iy i ojlanishda sezila li a qla
ma judligini a’kidlaydi. Ula bu a o u la ni kamay i ish uchun di e ensial soliq
siyosa i, min aqa iy p e e ensiyala a in a uzilma loyihala ini hududla bo‘yicha
adola li aqsimlash za u ligini ilga i su adi. Iq isodiy adqiqo la a isloho la ma kazi
(CERR) omonidan ayyo langan so‘nggi hisobo la da O‘zbekis on min aqala i
o‘ asidagi iq isodiy a qla YIM (YAIM) hajmi, in es i siya jalb qilish, a aholi
bandligi kabi ko‘ sa kichla asosida chuqu ahlil qilingan. Bu ma’lumo la engsizlikni
empi ik asosda baholash uchun muhim manba bo‘lib xizma qiladi. O‘zbekis on
Respublikasi P eziden i huzu idagi S a egik a min aqa iy adqiqo la ins i u i ham
min aqa iy i ojlanishni ba qa o lash i ish bo‘yicha konsep ual yondashu la ni ishlab
chiqmoqda. Ula ning yondashu ida hududiy inno a sion salohiya , a’lim a kad la
siyosa i, hamda mahalliy boshqa u o ganla ining akola la i muhim ahamiya ga ega
si a ida ko‘ sa ilmoqda.
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
120
Tadqiqo me odla i: Tadqiqo ja ayonida izimli yondashu , ahlilning man iqiy a
aqqoslash usulla i, izimli ahlil, qiyosiy ahlil, monog a ik ahlil, ahlilning man iqiy
a aqqoslash usulla i, kompleks yondashu , ekspe baholash, koʻp a ian li p ognoz
kabi usulla dan oydalanilgan.
Tahlil a na ijala . Min aqa iy iq isodiy engsizlikni ahlil qilishda asosiy e’ ibo
O‘zbekis on hududla i o‘ asidagi iq isodiy ko‘ sa kichla a qla iga qa a ildi. S a is ik
ma’lumo la a hududiy iq isodiy ahlilla na ijasida quyidagi asosiy endensiyala
aniqlanmoqda:
1. Iq isodiy salohiya ning no ekis aqsimlanishi
Toshken shah i a yi ik sanoa ma kazla i (masalan, Na oiy, Fa g‘ona) iq isodiy
aoliya ning ma kazla i si a ida ko‘p in es i siyala ni jalb qilmoqda. Bu hududla da
sanoa , xizma ko‘ sa ish sohasi a in a uzilma i ojlangan, na ijada yuqo i da ajadagi
ish o‘ inla i a da omadla ma jud. Boshqa min aqala da, ayniqsa qishloq hududla ida,
bu ko‘ sa kichla ancha pas .
2. Ishsizlik a bandlikdagi a o u la
Hududla a o a qla ish o‘ inla i a bandlik da ajasida ham o‘z aksini opmoqda.
Ri ojlangan hududla da bandlik yuqo i, ishsizlik esa pas bo‘lsa, chekka a qishloq
hududla da aksincha — bandlik pas a ishsizlik yuqo i. Bu ichki mig a siyaning
kuchayishiga, u baniza siyaning ezlashishiga sabab bo‘lmoqda. O‘zbekis onning
i ojlangan hududla ida, xususan, Toshken a Fa g‘onada ishsizlik da ajasi 5% dan
pas bo‘lsa, chekka hududla da bu ko‘ sa kich 12-15% gacha ye moqda. Qishloq
joyla da ish o‘ inla i kamligi, mehna sha oi la ining qoniqa sizligi, a malakali
kad la ning ye ishmasligi min aqa iy ishsizlikni yanada chuqu lash i moqda. Bu esa
ichki mig a siya oqimini kuchay i ib, shaha la ning aholi zichligini oshi adi, ij imoiy
a in a uzilma muammola ini yuzaga kel i adi.
3. In a uzilma a in es i siyala aqsimo i
Hududla ning in a uzilma hola i ham min aqa iy engsizlikni chuqu lash i adi.
Asosan, anspo , ene ge ika, a kommunal xizma la da i ojlangan hududla o‘z
iq isodiyo ini sama ali i ojlan i a oladi. Boshqa omondan, in es i siyala ning
no o‘g‘ i aqsimlanishi ay im hududla da i ojlanishning o qada qolishiga olib keladi.
O‘zbekis on hududla iga ki i ilgan in es i siyala ahlili shuni ko‘ sa adiki, umumiy
in es i siyala ning 60-70% i Toshken a a o idagi iloya la ga o‘g‘ i keladi. Chekka
a qishloq hududla da esa in es i siyala kamligi sababli ishlab chiqa ish imkoniya la i
cheklangan. T anspo , ene ge ika a kommunika siya a moqla idagi kamchilikla
iq isodiy aollikni pasay i ib, min aqa iy engsizlikni kuchay i adi.
4. Ij imoiy a iq isodiy oqiba la
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
121
Min aqa iy iq isodiy engsizlik ij imoiy muammola ni ham kel i ib chiqa adi. Pas
da omadli hududla da aholining yashash sha oi la i yomonlashadi, sog‘liqni saqlash a
a’lim xizma la iga ki ish qiyinlashadi. Bu esa aholining si a li bandlikka ega bo‘lish
imkoniya la ini yanada cheklaydi a ij imoiy no ozilikni kuchay i adi. Min aqa iy
engsizlik ij imoiy jiha dan ham sezila li oqiba la ga olib keladi: pas da omadli
hududla da a’lim a sog‘liqni saqlash si a ining pasayishi, yoshla ning ish bilan
a’minlanmasligi, kambag‘allik da ajasining yuqo iligi kuza iladi. Bu hola mamlaka
bo‘ylab ij imoiy no ozilik a beqa o lik xa ini oshi adi.
5. Iq isodiy salohiya a YIM (YAIM) a o u la i
O‘zbekis on Respublikasi hududla i o‘ asida yalpi ichki mahsulo (YAIM) hajmi
bo‘yicha sezila li a qla ma jud. Masalan, 2025 yilning bi inchi ya mida Toshken
shah i O‘zbekis on yalpi ichki mahsulo ining (YaIM) axminan 19,6 oizini ashkil e di
shuningdek 2024 yilgi YaIM hajmi 115 millia d AQSh dolla iga eng bo‘lganini
hisobga olsak oshken ning 2025 yil bi inchi ya midagi YaIM ulushi axminan 22,54
millia d dolla ni ashkil e adi, bu esa hududla a o iq isodiy ma kazlashu da ajasining
yuqo iligini ko‘ sa adi. Qashqada yo, Namangan, Andijon kabi iloya la YAIM hajmi
bo‘yicha Toshken dan ancha o qada qolmoqda, bu esa iq isodiy aoliya ma kazining
o hududla ga o‘planganini angla adi.
Bu a o u la ning sababi si a ida quyidagi omilla aj alib u adi:
In es i siyala ning asosan yi ik sanoa a xizma ko‘ sa ish ma kazla iga
yo‘nal i ilishi;
Raqamli in a uzilmaning no ekis i ojlanishi;
Mehna bozo ining di e si ika siyalanmaganligi a sanoa a moqla ining hududiy
mu ozana ining yo‘qligi.
Xulosa a akli la . Min aqa iy iq isodiy engsizlik O‘zbekis on iq isodiyo ining
ba qa o a izchil i ojlanishiga jiddiy o‘siq bo‘lib xizma qilmoqda. Tadqiqo la
na ijala i shuni ko‘ sa diki, iq isodiy salohiya ning no ekis aqsimlanishi,
in es i siyala a in a uzilmaning ma kazlashu i, shuningdek, ish o‘ inla i a
da omadla ning hududla o‘ asidagi keskin a o u la i min aqa iy engsizlikning
asosiy sababla idan hisoblanadi. Bu hola o‘z na ba ida ij imoiy muammola ni –
ishsizlik, kambag‘allik, a’lim a sog‘liqni saqlash xizma la ining si a ining
pasayishini kel i ib chiqa adi.
Min aqa iy engsizlikni kamay i ish uchun hududla ga in es i siyala ni adola li
aqsimlash, in a uzilmani yaxshilash, bandlikni oshi ishga qa a ilgan maxsus
das u la ni ishlab chiqish a mahalliy boshqa u o ganla ining akola la ini
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
122
kengay i ish za u . Ichki mig a siya oqimla ini boshqa ish ham ba qa o hududiy
i ojlanish uchun muhim ahamiya ga ega.
Na ijada, min aqa iy iq isodiy engsizlik muammosini hal e ish mamlaka
iq isodiyo ining ba cha hududla ini i ojlan i ishga, ij imoiy adola ni a’minlashga a
umumiy iq isodiy o‘sishni mus ahkamlashga xizma qiladi. Shu bois, hududiy siyosa ni
izchil amalga oshi ish da la ning us u o azi ala idan bi i bo‘lishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Кругман П. «Geog aphy and T ade». – MIT P ess, 1991. – 142 с.
2. Sachs J.D., Wa ne A. «Economic Con e gence and Economic Policies». –
B ookings Pape s on Economic Ac i i y, 1995. – №1. – P. 1–47.
3. UNDP. «Human De elopmen Repo : Regional Inequali y and Inclusi e G ow h».
– New Yo k: UNDP, 2022.
4. Всемирный банк. «Развитие регионов: вызовы и возможности». – Вашингтон,
2021.
5. OECD. «Regional Ou look 2020: Le e aging Mega ends o Ci ies and Ru al
A eas». – OECD Publishing, Pa is, 2020.
6. Худойберганов Т.Ж., Юсупов М.Р. «Мамлакат ҳудудларини ижтимоий-
иқтисодий ривожлантириш масалалари». – Т.: Iq isodiyo , 2021. – 180 б.
7. CERR (Iq isodiy adqiqo la a isloho la ma kazi). «Hududla o‘ asidagi iq isodiy
engsizlik: ahlil a akli la ». – Tahliliy hisobo , 2023.
8. O‘zbekis on Respublikasi P eziden i huzu idagi S a egik a min aqa iy adqiqo la
ins i u i. «Min aqa iy iq isodiy siyosa ning us u o yo‘nalishla i». – T.: 2022.
9. Da la s a is ika qo‘mi asi (s a .uz). «Hududla kesimida YAIM a aholi bandligi
ko‘ sa kichla i». – 2023-yilgi ma’lumo la .
10. Mahmudo B.X. «Iq isodiyo a hududla : i ojlanish omilla i a muammola ». –
T.: Fan a exnologiya, 2020. – 210 b.
