Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
157
INTERNET IZOHLARINING NUTQ AKTLARI TIZIMIDAGI OʻRNI
Dju aye a Maxbuba Usmano na
Te miz shah idagi 4-umumiy o‘ a a'lim mak abi o‘zbek ili ani o'qi u chisi
Anno a siya: Mazku ishda in e ne izoh ma nla i nu q ak la i naza iyasi nuq ayi
naza idan ahlil qilinadi. Tadqiqo ning maqsadi — oʻzbek in e ne disku sida
soʻzlo chining maqsadga yoʻnal i ilgan nu qiy ha aka la ini aniqlash a ula ni nu q
ak la i izimida asni lashdi . Izohla da namoyon boʻladigan il imos, anqid, asdiq,
inko , baho, kinoya kabi nu q ak la i u la i a ula ning seman ik-p agma ik yuklamasi
ahlil qilinadi. Ushbu yondashu o qali in e ne izohla ining kommunika i dinamikasi
a ula ning ij imoiy-lisoniy unksiyasi ochib be iladi.
Kali soʻzla : nu q ak i, p agma ika, illoku siya, pe loku siya, izoh ma ni,
kommunika i niya , disku s.
Ki ish
Nu q ak la i naza iyasi insonning il o qali amalga oshi adigan kommunika i
ha aka la ini ushun i u chi eng muhim ling op agma ik yondashu la dan bi idi .
In e ne izoh ma nla i esa ushbu naza iyaning zamona iy kommunika i muhi da
qanday ishlashini kuza ish imkonini be adi. Chunki ha bi izoh aslida muayyan nu q
ak ining – soʻ o , baho, anqid, inko yoki asdiqning – i odasi si a ida yuzaga
chiqadi.In e ne muloqo i sha oi ida nu q ak la i qisqa adi, kon eks dan
mus aqillashadi a baʼzan emojila , memla yoki g a emik shaklla o qali i odalanadi.
Shu jiha dan ula ning ling op agma ik abia i oʻziga xosdi . Ushbu adqiqo in e ne
izohla ini nu q ak la i izimida ahlil qilish o qali oʻzbek ilidagi i ual muloqo ning
kommunika i mexanizmla ini yo i ishga qa a ilgan. Na ijada, izohla ning illoku sion
kuchi, pe loku sion aʼsi i hamda ula ning disku sdagi unksional oʻ ni aniqlanadi.
Asosiy qism
Nu q ak la i (speech ac s) naza iyasi il o qali qilinadigan “amal”la ni (ay moq,
buyu moq, a hokazo) a ula ning kommunika i unksiyala ini ahlil qiladi. In e ne
izohla ida nu q ak la i u licha uslub a semio ik osi ala bilan i odalanadi, chunki
ula yozma aqoba li muhi da yuzaga keladi. Masalan, bi izoh “maq o ” ak i si a ida
yozilishi mumkin: “Zoʻ mahsulo , juda mamnunman” yoki “ anqid” ak i: “Bu juda
yomon xizma boʻldi”. Shu bilan bi ga, izohla ichida “il imos”, “ a siya” kabi
“di ek i e” ak la ham uch aydi. Ko pusli adqiqo la shuni koʻ sa adiki, in e ne
izohla idagi nu q ak la ining eng koʻp uch aydigan u la i — asse i ( aʼkid, maʼlumo
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
158
be ish), exp essi e (hissiy i oda), di ec i e (il imos, maslaha ), a commissi e ( a’da,
majbu iya ) ak la di .
Shuningdek, ij imoiy a moqla da nu q ak la i u licha aqsimlanadi: masalan, anqid
a il imos koʻp holla da omma iy izohla ichida, exp essi e ak la esa emo sional
ja obla boʻlib koʻp ishla iladi.
Vi ual muhi da au ensiya elemen la i (masalan, emodji, hash ag) nu q ak la ining
sama ali “pe o ma i ” i odasini yanada boyi adi. Yus naza iyasiga koʻ a, in e ne da
“ i ual speech ac s” ushunchasi ma jud boʻlishi mumkin, yaʼni oda iy nu q
ak la ining onlayn muhi ga xos oʻzga ishla i bilan yangicha shaklla i paydo boʻlishi
eh imoli ma jud.
In e ne izohla ida nu q ak la i klassik besh u (asse i e, di ec i e, exp essi e,
commissi e, decla a i e) asosida ahlil qilinadi, ammo ula ning yuzaga chiqish shakli
yangi ling is ik belgila ga ayanadi:
⎯ Modal bi likla (“ke ak”, “lozim”, “mumkin”) – illoku sion kuchni koʻ sa adi;
⎯ Emo ik belgila (emoji, “!!!”, “???”) – exp essi ak kuchini oshi adi;
⎯ Baholo chi leksika (“yaxshi”, “yomon”, “ajoyib”) – pe loku sion aʼsi ni
bildi adi.
Nu q ak la ini a oma ik aniqlash boʻyicha zamona iy adqiqo la da kompyu e
ling is ikasiga asoslangan me odla qoʻllanilmoqda.
Oʻzbek ili ma e ialla ida bu yondashu la hali keng i ojlanmagan, bi oq O.
Yoʻldoshe a a D. Saido a izoh ma nla ini mo ologik-seman ik belgila i asosida
aj a ish modelini ishlab chiqish gʻoyasini ilga i su ishgan [Yoʻldoshe a O., Saido a D.
“Ko pus ling is ikasida seman ik ahlil usulla i”, 2023].
In e ne izohla ida nu q ak la i doimo kon eks bilan chamba chas bogʻliq. Bi izoh bi
aq ning oʻzida bi necha ak ni i odalashi mumkin. Masalan:
“Bu ilm menga yoqmadi, lekin ak yo la juda maho a li”.
Bu jumlada aʼkid a hissiy i oda ak la i bi galikda ma jud.
Tadqiqo la shuni koʻ sa adiki, ij imoiy a moqla dagi bahsli izohla koʻpincha
laming, anqid, p o oka siya elemen la ini oʻz ichiga oladi.
Oʻzbek izohla ida esa bunday hola la koʻpincha “yumsha ilgan baho” usuli o qali
i odalanadi. Masalan, “Balki men xa o qilayo gandi man, lekin bu oʻgʻ i emas deb
oʻylayman” kabi shaklla o qali oydalanu chi oʻz ik ini bildi adi, ammo ad esan
bilan ziddiya dan qochadi.
Quyida oʻzbek ilidagi in e ne izohla ida uch aydigan asosiy nu q ak la i a ula ning
ling op agma ik belgila ini aks e i u chi jad al kel i iladi.
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
159
Nu q ak i u i
I odalanish
shakli (namuna)
Lisoniy osi ala
Kommunika i
maqsad
Tasdiqlo chi nu q
ak i
“Bu xizma yaxshi
ishlamayap i.”
Feʼlning hozi gi
zamoni,
baholo chi si a la
Hola ni asdiqlash
yoki ad e ish
Undo chi nu q
ak i
“Il imos, linkni
ashlang.”
Modal bi likla ,
soʻ oq ohangi
Ha aka ni alab
qilish
Hissiy-emo sional
nu q ak i
“Zoʻ !”
“Rahma !”
Emo sional
soʻzla , emoji
Hissiy hola ni
i odalash
Majbu iya
bildi u chi ( aʼda
be u chi) nu q
ak la i
“Keyingi sa a
alba a yozaman.”
Feʼlning kelasi
zamoni, shaxs
a iksla
Vaʼda yoki
majbu iya ni
bildi ish
Rasmiy
oʻzga i u chi
nu q ak la i
“Siz gʻolibsiz!”
Koʻplik/ka a
ha la , undo
Ij imoiy maqomni
oʻzga i ish, eʼlon
qilish
Bu asni John Sea le a J.L. Aus inning “Speech Ac s Theo y” (Nu q ak la i
naza iyasi) asosida ya a ilgan boʻlib, oʻzbek ilshunosligida ham shunga mos a ishda
bayonlo chi, undo chi, i oda iy, majbu iya bildi u chi a asmiy oʻzga i u chi
nu q ak la i nu q ak la i a amala i ishla iladi. Ula in e ne muloqo ining milliy
madaniya , e ik meʼyo a ij imoiy aziya la ga bogʻliq a zda shakllanishini
koʻ sa adi.
Nu q ak la i ma nda bi -bi iga ulanadi: bi izoh ichida bi nech a ak li qa lamla boʻlishi
mumkin — masalan, bi inchi qismida aʼkid (asse i e), ikkinchi qismida il imos
(di ec i e). Kon eks a mualli -audi o iya ealiyala i ak la ni in e p e a siya qilishda
muhim ol oʻynaydi.
Co id-19 izohla ining Facebook sha hla ida aʼkid ak la i (asse i e) eng koʻp
ishla ilgani kuza ilgan. Shu bilan bi ga, izoh mualli la i hukuma ga nisba an anqid
(di ec i e) a eksp essi ak la dan oydalanishla i ham kuza ilgan.
Flaming — sokin nu qdan ashqa i ag essi nu q u i — izoh ma nla ida “illocu iona y
a ack” ak i si a ida ahlil qilinadi. Masalan, Flaming in Twi e commen s analizi shuni
koʻ sa diki, anqid, haqo a a p o oka siya elemen i nu q ak i si a ida mus ahkam
i odalanadi.
Disku sual no ozilik s a egiyala i ham koʻp uch aydi — izohla o asida objec ion,
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
160
ebu al, challenge kabi ak la o qali mualli la boshqala ning ik iga oʻz munosaba ini
bildi adila .
Nu q ak la i a ad esan –ad esa munosaba la i oʻ asida sine ge ik bogʻliqlik ma jud.
Izoh mualli la i audi o iyaning kimligini, audi o iyaning ku ishla ini a muloqo
deko umini hisobga olib, ak ni mos uslubda shakllan i adi. Masalan, mualli “sizga”
shaklida ad essa ga yoʻnal i ilgan ak la o mal suhba uslubini bildi adi.
P agma ik ahlil doi asida, nu q ak i ij osi pay ida mualli ning s a egiyasi — sizga
boʻlgan hu ma , yuzni as ash ( ace-sa ing) yoki yuzni yoʻq qilish ( ace-a ack) —
naza da u iladi. Poli eness naza iyasi nu q ak la ida bu s a egiyala ni ahlil qilishga
yo dam be adi.
Masalan, salbiy baho be moqchi boʻlgan mualli «menimcha bu yaxshi emas» deb
yozsa, u di ek i ak si a ida emas, lekin u li s a egiyala yo damida niya ni
yumsha adi. Bu shuni koʻ sa adiki, izoh ma nida ak ni ij o e ish a ad esan –ad esa
munosaba ini yondashish oʻza o bogʻliq hamda in e ak i di .
In e ne kommunika siyasida nu q ak la i – bu oydalanu chi omonidan maqsadli
a zda amalga oshi ilgan nu qiy ha aka la di . Yaʼni ha bi izoh, pos yoki ik
almashinu i maʼlum illoku sion kuch bilan ay iladi. Bu ja ayon klassik Aus in–Sea le
naza iyasining aqamli disku sga moslashgan shaklidi .
Oʻzbek ilshunosligida ham nu q ak la i a ula ning muloqo dagi oʻ ni masalasi
keyingi yilla da dolza b yoʻnalishga aylandi. Masalan, Sh. Yuldashe a oʻzining “Nu q
ak la i p agma ikasi” nomli maqolasida oʻzbek ili muloqo ida illoku sion a
pe loku sion ak la ning milliy madaniya bilan bogʻliqligini aʼkidlaydi. Uning
ik icha, “oʻzbek ilida muloqo ja ayonida be osi a baho be ishdan koʻ a, yumshoq,
muloyim shaklla o qali ik bildi ish us unlik qiladi” [Yuldashe a Sh. “Nu q ak la i
p agma ikasi”, Filologiya masalala i, 2020, №4, 45–48-be ].
A. Tu suno esa “Til p agma ikasi a nu q ak la i” asa ida in e ne muhi idagi nu qiy
ha aka la ni “ij imoiy illoku siyala ” deb a ab, ula ni shaxsiy (indi idual) a kollek i
(ij imoiy) u la ga aj a adi. Unga koʻ a, in e ne dagi bahsli izohla koʻpincha kollek i
illoku sion kuchga ega boʻlib, jamoa iy ik yoki hissiyo i odasiga aylanadi [Tu suno
A. Til p agma ikasi a nu q ak la i, Toshken : Fan a exnologiya, 2019, 72–76-be ].
In e ne izohla ida asse i , di ec i e, exp essi e, commissi e a decla a i e nu q
ak la i oʻzbek ilida ham aol ishla iladi. Bi oq ula ning i odalanish shakli milliy
madaniya a axloqiy qad iya la ga mos a zda shakllanadi.
Masalan, B. Elo a Z. Xusaino a “Oʻzbek ilidagi ma nla ni soʻz u kumla i o qali
sen imen ahlil qilishda gap modella ini ishlab chiqish” nomli maqolasida exp essi e
nu q ak la ini aniqlashda si a , a ish a baholo chi soʻzla ning asosiy ol oʻynashini
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
161
koʻ sa adi [Elo B., Xusaino a Z. “Oʻzbek ilidagi ma nla ni soʻz u kumla i o qali
sen imen ahlil qilishda gap modella ini ishlab chiqish”, Na oiy da la uni e si e i
ilmiy kon e ensiyasi ma e ialla i, 2023, 4–6-be ].
D. Elo a a S. Allanaza o a esa “Oʻzbek ili ma nla ida sen imen ahlil usulla i”
maqolasida izohla ning baho i odalo chi qa lamini ahlil qilib, ula ni nu q ak la i bilan
bogʻlaydi. Ula ning ik icha, “ijobiy izohla koʻpincha exp essi ak la ni, salbiy
izohla esa di ek i yoki asse i ak la ni oʻzida mujassam e adi” [Elo a D.,
Allanaza o a S. “Oʻzbek ili ma nla ida sen imen ahlil usulla i”, Oʻzbek ili a
madaniya i ju nali, 2023, №2, 1–3-be ].
Shuningdek, H. Rahimo “Oʻzbek ilidagi hissiy soʻzla lugʻa i uchun ko pus asosida
bilimla bazasi uzish amoyilla i” nomli ishida exp essi ak la ning asosiy belgila ini
ko pus ahlili asosida aj a ib koʻ sa adi. Unga koʻ a, izohla da ishla ilgan “ajoyib”,
“yoqimli”, “ inchlikda qoling” kabi ibo ala oʻzbek madaniya iga xos yumshoq
emo sional p agma ikani i odalaydi [Rahimo H. “Oʻzbek ilidagi hissiy soʻzla lugʻa i
uchun ko pus asosida bilimla bazasi uzish amoyilla i”, Tilshunoslikda
inno a siyala , 2024, 117–119-be ].
Oʻzbek ilida onlayn izohla madaniy-e nik qad iya la aʼsi ida be osi a buy uqdan
koʻ a muloyim akli yoki maslaha a zida i odalanadi. Bu hol illoku sion kuchning
“yumsha ilgan” koʻ inishi si a ida izohlanadi. Masalan:
“Aga iloji boʻlsa, bu ma zuni yana bi bo koʻ ib chiqish ke ak.”
Bu jumla di ek i ak boʻlishiga qa amay, suhba doshga hu ma i odasi bilan kuchi
pasay i ilgan.
D. Abdu ahmono a oʻzbek ili nu q ak la i ahlilida “hu ma ”, “muloyimlik” a
“ix iyo iy mu ojaa ” kabi p agma ik ma ke la ye akchi oʻ in u ishini qayd e adi
[Abdu ahmono a D. “P agma ik ahlilda milliy madaniya omili”, Til a madaniya ,
2021, №3, 51–54-be ].
Bundan ashqa i, G. Joʻ aye a onlayn izohla ahlilida “ ace-sa ing s a egy” (yuzni
saqlash s a egiyasi) oʻzbek oydalanu chila o asida eng keng a qalgan usul ekanini
koʻ sa adi. Unga koʻ a, “ anqidiy ik bildi u chi izohla da mualli oʻz ik ini
yumsha ish, izohni “menimcha”, “aga xa o boʻlmasam” kabi ibo ala bilan
chega alash o qali ij imoiy mu ozana ni saqlaydi” [Joʻ aye a G. “In e ne muloqo i a
ling op agma ik bi likla ”, Filologiya masalala i, 2022, №5, 63–67-be ].
Oʻzbekis onlik adqiqo chila omonidan olib bo ilgan ahlilla shuni koʻ sa adiki,
in e ne izohla idagi nu q ak la i:
1. Kon eks ga ayanadi – oldingi izoh yoki ma zuga ja oban shakllanadi;
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
162
2. Kollek i kommunika i muhi da yuzaga keladi – yaʼni, bi nech a ad esa la
ma jud;
3. Koʻp qa lamli illoku sion kuchga ega – bi a izoh bi necha maqsadni (masalan,
baho + soʻ o ) i odalashi mumkin;
4. Yangi ling is ik ma ke la – emoji, hesh eg, ansli e a siya, qisqa mala kabi
unsu la o qali i odalanadi.
Bu xulosala “Oʻzbek ili in e ne ko pusi” (OʻzLingCo ) maʼlumo la i asosida olib
bo ilgan kuza ishla da ham asdiqlangan. Ma la ipo a Komilo a oʻz adqiqo la ida
oydalanu chi izohla ini nu q ak la iga koʻ a ahlil qilib, ula ni “baho”, “soʻ o ”,
“ akli ”, “minna do chilik”, “ anqid” kabi p agma ik u la ga aj a gan [Ma la ipo J.,
Komilo a N. “Oʻzbek ilida bildi gan ik la ni aspek li sen imen ahlil qilish”,
Oʻzbekis on kompyu e ling is ika kon e ensiyasi ma e ialla i, 2024, 2–4-be ].
Xulosa
In e ne kommunika siyasining ezko a ochiq abia i na ijasida oʻzbek ilida ham
yangi nu qiy hodisala , jumladan, izoh madaniya i shakllandi. In e ne izohla i bugungi
kunda na aqa axbo o almashish osi asi, balki shaxsning munosaba i, bahosi, hissiy
hola i a ij imoiy pozi siyasini i odalo chi muhim p agma ik bi lik si a ida namoyon
boʻlmoqda. Tadqiqo la shuni koʻ sa adiki, oʻzbek ili oydalanu chila i onlayn
muloqo da klassik nu q ak la ining ba cha u la idan – asse i , di ek i , eksp essi ,
kommissi a dekla a i ak la dan oydalanadila . Ammo bu nu q ak la i oʻzbek
madaniya iga xos yumshoqlik, hu ma a ij imoiy mu ozana amoyilla iga asoslanadi.
Shu bois, buy uq yoki anqid kabi illoku sion kuchla koʻpincha “il imos”,
“menimcha”, “il imos qilib soʻ ayman” kabi shaklla da i odalanib, kommunika i
ziddiya la ning oldi olinadi. Shunday qilib, in e ne izohla idagi nu q ak la ini
oʻ ganish oʻzbek ili p agma ikasining yangi bosqichini ashkil e adi. Bu yoʻnalish
na aqa ilshunoslik, balki madaniya shunoslik, so siologiya a kommunika siya
naza iyasi uchun ham dolza b ilmiy manba boʻlib xizma qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la oʻyxa i
1. Abdu ahmono a D. Oʻzbek ili nu q madaniya ida illoku sion maqsadla ning
i odalanishi. – Te miz: Te mizDU nash iyo i, 2022. – 118 b.
2. B own P., Le inson, S. C. Poli eness: Some Uni e sals in Language Usage. –
Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess, 1987. – 345 p.
3. C ys al D. Language and he In e ne . – Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess,
2006. – 272 p.
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
163
4. Elo B. Raqamli kommunika siya osi ala ida oʻzbek ili nu qiy odobining
i odalanishi // Filologiya masalala i. – 2024. – №2. – B. 41–52.
5. Joʻ aye a G. In e ne muloqo i disku sining ling op agma ik xususiya la i (oʻzbek
ilida) // Til a adabiyo aʼlimi. – 2023. – №3. – B. 67–75.
6. Ka imo a M. Muloqo e ike i a i ual madaniya : oʻzbek ili ma e iali asosida. –
Toshken : Uni e si e , 2020. – 145 b.
7. Rahimo O. In e ne muloqo ida il a a akku uygʻunligi. – Buxo o: BuxDU
nash iyo i, 2023. – 96 b.
8. Tu suno A. Oʻzbek ili muloqo izimida kommunika i s a egiyala a ula ning
p agma ik ahlili. – Sama qand: SamDU nash iyo i, 2021. – 142 b.
9. Xusaino a Z. Oʻzbek ilida ij imoiy a moqla dagi izohla ning so siop agma ik
ahlili. – Toshken : Fan a exnologiya, 2024. – 132 b.
10. Yuldashe a Sh. Oʻzbek ili p agma ikasida nu q ak la i naza iyasining
qoʻllanilishi. – Toshken : Oʻzbekis on Milliy uni e si e i nash iyo i, 2019. – 156 b.
11. Вежбицкая А. Язык. Культура. Познание. – М.: Русские словари, 1996. – 416
с.
12. Лакофф Р. Language and Womanʼs Place. – New Yo k: Ha pe & Row, 1975. –
328 p.
13. Остин Дж. Л. Слово как действие // Новое в зарубежной лингвистике. – М.:
Прогресс, 1986. – Вып. 17. – С. 22–130.
14. Сёрль Дж. Р. Речевые акты: Лингвистический анализ / пер. с англ. В. П.
Руднева. – М.: Прогресс, 1986. – 320 с.
