Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
169
OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARI ORQALI YUQADIGAN
SALMONELLYOZ VA TOKSIK INFEKTSIYALAR: MUAMMO VA
BARQAROR YECHIMLAR
Rahimo Yo qin E kino ich
Qa shi da la exnika uni e si e i o‘qi u chisi
Abdug’aniye a Nozima qizi
QDTU Shah isabz oziq-o qa muhandisligi akul e i alabasi
Ana a siya
Oziq-o qa o qali yuqadigan kasallikla global miqyosda sog‘liqni saqlash uchun
jiddiy muammo bo‘lib qolmoqda. Salmonellyoz — bu kasallikla ning eng keng
a qalgan u la idan bi i bo‘lib, insonla da yengil gas oen e i dan og‘i sis emik
in eksiyala gacha olib keladi. Ushbu maqolada Salmonella en e ica bak e iyasining
oziq-o qa mahsulo la ida ma judligi, uning yuqish yo‘lla i, chidamliligi hamda
in eksiya a qalishiga a’si e u chi omilla ahlil qilinadi. Shuningdek, oziq-o qa
xa sizligini a’minlash a kasallikla ning oldini olish uchun amaliy cho a- adbi la
ko‘ ib chiqiladi. Maqola epidemiologik o‘zga ishla , diagnos ika usulla ining
cheklo la i a oziq-o qa xa sizligini a’minlashdagi zamona iy yondashu la ga ham
e’ ibo qa a adi. Bu ahlilla sog‘liqni saqlash sohasida sama ali nazo a a oldini olish
s a egiyala ini ishlab chiqishga asos bo‘ladi.
Kali so’zla : Salmonellyoz, oziq-o qa xa sizligi, epidemiologiya, in eksiya
a qalishi, diagnos ika usulla i, gigiyena qoidala i, oziq-o qa o qali yuqadigan
kasallikla , bak e ial oksinla , oziq-o qa da i loslanish
Ki ish. Oziq-o qa o qali yuqadigan kasallikla dunyo bo‘ylab sog‘liqni saqlash
sohasida ka a muammo bo‘lib qolmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash ashkilo ining
ma’lumo la iga ko‘ a, ha yili millia dlab odam oziq-o qa sababli kasallanadi a
millionlab insonla og‘i aso a la ga duch keladi. Salmonellyoz esa eng keng a qalgan
oziq-o qa o qali yuqadigan in eksiyala dan bi idi . Salmonella en e ica ning u li
u la i oziq-o qa mahsulo la ida ma jud bo‘lib, insonla da gas oen e i dan o og‘i
sis emik in ek siyala gacha olib keladi. Bundan ashqa i, oksik in eksiyala , ya’ni
oziq-o qa da bak e iyala omonidan ishlab chiqa ilgan oksinla sababli yuzaga
keladigan hola la ham keng a qalgan a jiddiy sog‘liq muammola ini kel i ib
chiqa adi. Ushbu maqolada salmonellyoz a oksik in eksiyala ning asosiy sababla ini,
ula ning oldini olish cho ala ini hamda ba qa o yechimla ni ko‘ ib chiqamiz.Dunyo
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
170
miqyosida aholini xa siz oziq-o qa bilan a'minlash bo asida muayyan yu uqla ga
e ishilgan bo‘lsa-da, Salmonella en e ica sababli yuzaga kelayo gan in eksiyala ning
kamaymasligi hanuzgacha jiddiy epidemiologik muammo bo‘lib qolmoqda.
Non i oidal salmonellala bu un dunyo bo‘yicha oziq-o qa o qali yuqadigan
kasallikla ning asosiy sababi hisoblanadi. Ha yili ushbu bak e iya bilan bog‘liq
in eksiyala 93,8 milliondan o iq hola ga a axminan 155 ming kishining o‘limiga
olib keladi. Salmonella in eksiyala ining aksa iya i oziq-o qa mahsulo la i o qali
yuqadi, a ula u li xil oziq-o qa u la iga — jumladan, go‘sh , pa anda mahsulo la i,
uxum a sabza o la ga — aalluqlidi . AQShda olib bo ilgan adqiqo la pa anda
go‘sh i, uxum hamda yangi sabza o mahsulo la ini salmonellyoz in eksiyala ining
asosiy manbala idan bi i si a ida ko‘ sa moqda. Qizig‘i shundaki, o uqning ay im
qismla ida bu un ana go‘sh iga nisba an Salmonella bak e iyala ining yuqo i da ajada
aniqlanishi, ushbu pa ogen o ganizmda go‘sh ga qay a ishlashdan oldin qandaydi
s a egik yo‘l bilan ki ib olishini yoki u ye dan qochib qu ulishini ko‘ sa adi. Mazku
hola bo‘yicha ma jud ilmiy ma’lumo la hozi cha cheklangan bo‘lsa-da, bi qa o
adqiqo la Salmonella bak e iyala ining oda dagi i loslanish yo‘lla idan a qli
a ishda pa anda skele izimidan ham aj a ib olinganini ko‘ sa moqda. Bu esa
in eksiyaning endogen manbala i ma jud bo‘lishi mumkinligiga isho a qiladi[1].
Salmonella bak e iyala ining chidamliligi. Salmonella bak e iyala i ay im izik a
kimyo iy omilla ga nisba an yuqo i da ajada chidamlilikka ega. Ushbu
mik oo ganizmla 70 °C ha o a da 30 daqiqa da omida yashay oladi. Ayniqsa, go‘sh
mahsulo la ida bo‘lganda, Salmonella ning yuqo i ha o a ga nisba an chidamliligi
sezila li da ajada o adi. Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, Salmonella bilan i loslangan
go‘sh so uq su da qayna ilganda, 2,5 soa da omida qayna ish na ijasida 19 sm
qalinlikdagi a og‘i ligi 400 g dan oshmaydigan bo‘lakla o‘liq s e il hola ga keladi.
Bi oq, go‘sh qaynoq su ga solingan hola da qayna ilsa, xuddi shunday pishi ish
mudda i da omida o‘liq s e illik aqa og‘i ligi 200 g gacha bo‘lgan, qalinligi 5,0–5,5
sm bo‘lgan bo‘lakla da kuza iladi. Go‘sh ni uzlash a dudlash (chekish) kabi
an’ana iy saqlash usulla i Salmonella ga nisba an unchalik sama ali emas. Masalan,
12–20% NaCl miqdo ida uzlangan a dudlangan go‘sh da bu bak e iyala xona
ha o a ida 1,5–2 oy da omida yasho chanligini saqlab qoladi.
Salmonella bilan zaha lanish qanday yuz be adi? Salmonella bak e iyala i bilan
zaha lanish oda da oziq-o qa mahsulo la iga no o‘g‘ i ishlo be ish yoki ula ni
gigienik qoidala ga ioya qilmasdan ayyo lash na ijasida yuzaga keladi. Ushbu
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
171
bak e iyala odam o ganizmiga, asosan, hay on najasi bilan i loslangan o qa yoki
su ni is e’mol qilish o qali yuqadi. Shuningdek, in eksiya odamdan odamga yoki
hay ondan odamga o‘g‘ idan- o‘g‘ i yoki bil osi a aloqa o qali ham yuqishi mumkin.
Salmonellala bilan i loslanish xa i u li xil oziq-o qa mahsulo la ida, ayniqsa o‘liq
pishi ilmagan, uzoq aq issiqlikda saqlangan yoki in ek siyalangan shaxs bilan
aloqada bo‘lgan oziq-o qa la da yuqo i bo‘ladi. Eng xa li manbala — pa anda
go‘sh i, uxum, xom su , sabza o la a i loslangan ichimlik su la idi . Ko‘pincha
Salmonella bilan za a langan oziq-o qa yoki su ashqi ko‘ inishida, hidi yoki a’mida
hech qanday o‘zga ishga ega bo‘lmaydi. Shu sababli in eksiyaning oldini olish uchun
oziq-o qa mahsulo la iga sani a iya-gigiena qoidala iga mu o iq ishlo be ish
nihoya da muhimdi [2].
Pishi ilmagan uxum o qali Salmonella yuqishi.Salmonella bak e iyala i uxum
qobig‘iga o uq uxum qo‘ygan pay da yoki uxum najas bilan i loslangan hola da
qolganida ushishi mumkin. Oda da, sanoa miqyosida uxumla do‘konla ga
ye kazilishidan oldin yu iladi, bu esa ashqi qobiqdagi bak e iyala ni yo‘qo ishga
yo dam be adi. Shu sababli, bu yo‘l bilan in eksiya yuqish eh imoli nisba an pas
hisoblanadi. Bi oq, ay im holla da Salmonella uxum o uq o ganizmida
i ojlanayo gan pay da ichki qismla ga, ya’ni uxum oqi yoki sa ig‘iga ki ib olishi
mumkin. Bu hola kam uch asa-da, inson saloma ligi uchun jiddiy xa ug‘di ishi
mumkin. Shu bois xom yoki ye a licha pishi ilmagan uxum mahsulo la ini is e’mol
qilish a siya e ilmaydi. Tuxumning ha ikki qismini – oqi a sa ig‘ini – o‘liq pishi ish
o qali Salmonella bak e iyala ining yo‘q qilinishi a'minlanadi.
Me a a sabza o la o qali yuqish xa i.Me a a sabza o la su yoki up oq o qali
Salmonella bak e iyala i bilan i loslanishi mumkin. Ushbu mahsulo la pishi ilgan,
yaxshilab yu ilgan, o‘g‘ i ayyo langan a saqlangan aqdi da in eksiya xa i sezila li
da ajada kamayadi. Yangi sabza o a me ala ni xom go‘sh , pa anda go‘sh i yoki
baliq mahsulo la idan alohida saqlash a siya e iladi.Shuningdek, kesish ax ala i yoki
oshxona yuzala ida xom go‘sh yoki pa anda go‘sh i sha ba la i qolgan bo‘lsa, ula
bilan keyinchalik me a a sabza o la kon ak da bo‘lishi o qali Salmonella yuqish
xa i o adi. Shu sababli, ha bi oziq-o qa u iga alohida kesish ax asi a pichoq
ishla ish gigiena jiha idan muhim ahamiya ga ega[3].
Gigiena ye ishmasligi a kasallik a qalishi.Salmonella bilan kasallangan shaxsla ,
ayniqsa dia eya kuza ilayo gan da da, qo‘lla ini o‘g‘ i yu masala , in eksiyani
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
172
boshqala ga yuq i ishi mumkin. Kasallik aloma la i (ayniqsa dia eya) o‘liq
yo‘qolgunga qada oziq-o qa mahsulo la iga ishlo be ishdan saqlanish
lozim.Hoja xonadan oydalangandan so‘ng, chaqaloqning agligini almash i gandan
keyin yoki dia eyaga chalingan kishiga yo dam be ganingizda qo‘lla ni so un bilan
yu ish za u . Bu in eksiyaning boshqa odamla ga a qalishining oldini olishda muhim
p o ilak ik cho a hisoblanadi.
Uy hay onla i, sud alib yu u chila a am ibiyala .Kaplumbağala , kal akesakla ,
ilonla kabi sud alib yu u chila Salmonella bak e iyala ining abiiy ashu chila i
hisoblanadi, chunki ula ko‘pincha bu bak e iyala ni o‘z o qa hazm qilish izimida
olib yu ishadi. Ha o sog‘lom ko‘ inadigan sud alib yu u chila yoki boshqa uy
hay onla i ham Salmonella ni ashiydi.Sud alib yu u chila , am ibiyala yoki ula ning
yashash muhi i bilan aloqa qilgandan so‘ng qo‘lla ni da hol a o‘g‘ i yu ish a siya
e iladi. Bolala , keksa yoshdagila a immuni e i zai shaxsla bunday hay onla bilan
be osi a aloqadan saqlanishi maqsadga mu o iqdi [4].
Oziq-o qa Kasallikla i Epidemiologiyasining O'zga ishi.So'nggi yigi ma yil
ichida oziq-o qa o qali yuqadigan kasallikla ning epidemiologiyasida sezila li
o'zga ishla yuz be di. Bu ja ayonga a'si qilu chi asosiy omilla qa o iga
is e'molchila ning oziq-o qa mahsulo la iga bo'lgan xilma-xil a yuqo i alabla ining
o ishi, oziq-o qa mahsulo la ini global miqyosda aqsimlash, ishlab chiqa ish, qay a
ishlash a a qa ishni ma kazlash i ish o qali sama ado likni oshi ish a xa aja la ni
kamay i ish ki adi. Shuningdek, sanoa lashgan mamlaka la da demog a ik
o'zga ishla , oziq-o qa bilan bog'liq og'i in ek siyala ga nisba an yuqo i sezgi likka
ega bo‘lgan aholi ulushining ko‘payishi, dunyo bo‘ylab sayoha la ning keskin o ishi
ham bu kasallikla ning a qalishiga a'si ko‘ sa moqda[5].
Oziq-o qa yoki su o qali yuqadigan kasallikla ni aniqlash a kuza ishda labo a o iya
yo dami, epidemiyani ekshi ish hamda bio e o izmga ayyo ga lik o' asida ka a
o'xshashlikla ma jud. Sog'liqni saqlash sohasidagi ushbu ja ayonla da qo‘llaniladigan
diagnos ika usulla i hola la ni aniq a ishonchli aniqlash uchun yuqo i sezgi lik a
o‘ziga xoslikka ega bo‘lishi za u . Ideal diagnos ika usuli na aqa ezko , balki
ishla ishda qulay a iq isodiy jiha dan sama ali ham bo‘lishi lozim. Bi oq, amalda, ba'zi
qo‘shimcha alabla muayyan azi aning eng muhim maqsadini qo‘llab-qu a lash
uchun bi oz cheklanishi mumkin, shu bilan bi ga aniqlikni saqlashga in iladi. Oda da,
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
173
diagnos ika usulla iga qo‘yiladigan alabla oqeala ga ezko ja ob be ish yoki
izolya siyala ni ba a sil a si lash za u a i asosida belgilanadi.
Xulosa: Oziq-o qa o qali yuqadigan kasallikla , xususan salmonellyoz, global
sog‘liqni saqlash izimi uchun jiddiy ahdid bo‘lib qolmoqda. Salmonella en e ica
bak e iyasining oziq-o qa mahsulo la ida keng a qalishi a uning yuqo i chidamliligi
in eksiyala ning ko‘payishiga sabab bo‘lmoqda. Kasallikning oldini olish uchun oziq-
o qa mahsulo la ini gigiyena qoidala iga mu o iq ayyo lash, saqlash a is e’mol
qilish, shuningdek, sama ali diagnos ika usulla ini jo iy e ish muhimdi .
Epidemiologik o‘zga ishla a global aqsimlash ja ayonla i kasallikla ning
a qalishida yangi qiyinchilikla ya a moqda, shuning uchun ba qa o yechimla a
nazo a s a egiyala ini ishlab chiqish za u . Ushbu adqiqo oziq-o qa o qali
yuqadigan kasallikla ni kamay i ish a ula ning saloma likka a’si ini kamay i ishga
qa a ilgan cho a- adbi la ni yanada akomillash i ishga asos bo‘lib xizma qiladi.
Foydalangan adabiyo la
1.Cen e s o Disease Con ol and P e en ion (CDC). (2023). Summa y o Possible
Mul is a e En e ic (In es inal) Disease Ou b eaks in 2023. Foodbo ne Ou b eaks.
h ps://www.cdc.go / oodbo ne-ou b eaks/php/da a- esea ch/summa y-2023.h ml
2.Food and D ug Adminis a ion (FDA). (2024). Hospi aliza ions and Dea hs F om
Con amina ed Food Doubled in 2024. h ps://www. oodandwine.com/ oodbo ne-
illness-inc easing-11712085
3.S ahn, A. J., Chang, S. L., Rocke , R. J., e al. (2022). Genome-wide ne wo ks e eal
eme gence o epidemic s ains o Salmonella En e i idis.
h ps://a xi .o g/abs/2201.05262
4.Tzacho , A. (2024). Enhancing Food Sa e y in Supply Chains: The Po en ial Role o
La ge Language Models in P e en ing Campylobac e Con amina ion.
h ps://a xi .o g/abs/2406.06049
5.Reddi . (2024). Backya d Dange : The Ala ming Rise o Recen Salmonella
Ou b eaks Linked o Domes ic Poul y.
h ps://www. eddi .com/ /u_He bal_Mind/commen s/1d1sje4
