Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
174
MAʼLUMOTLAR OMBORI XAQIDA TUSHUNCHA
Andijon uman 3-son poli exnikumi In o ma ika ani oʻqi u chisi
Abdullaye a Se a axon.
Anno a siya. Ushbu maqolada ma’lumo la ombo i ushunchasi, uning ahamiya i,
asosiy a kibiy qismla i hamda qo‘llanilish sohala i haqida ba a sil ma’lumo be iladi.
Ma’lumo la ombo i zamona iy axbo o exnologiyala i izimida ma kaziy o‘ in u ib,
biznes, a’lim, an a boshqa u ja ayonla ida muhim ahamiya kasb e adi.
Kali so‘zla : Ma’lumo la ombo i, ma’lumo la bazasi, axbo o izimi, boshqa u ,
axbo o xa sizligi.
KIRISH
Bugungi kunda axbo o exnologiyala i jadal i ojlanib, ba cha sohala da ula dan keng
oydalanilmoqda. Axbo o ni sama ali boshqa ish a uni oydali ko‘ inishda aqdim
e ish eh iyoji o ib bo ayo gani sababli ma’lumo la ombo la iga bo‘lgan alab ham
sezila li da ajada oshdi. Ma’lumo la ombo i deganda u li manbala dan yig‘ilgan,
a iblangan a bi ma kazda jamlangan ka a hajmdagi ma’lumo la majmuasi
ushuniladi. U na aqa ma’lumo la ni saqlash, balki ula ni qay a ishlash, ahlil qilish a
oydalanu chiga qulay ko‘ inishda aqdim e ish imkonini be adi.
ASOSIY QISM
Ma’lumo la ombo i — bu ma kazlashgan axbo o esu si bo‘lib, ashkilo yoki
ko xonaning ba cha aoliya ini yagona axbo o izimi o qali boshqa ishga yo dam
be adi. Oddiy ma’lumo la bazasi oda da ope a sion ja ayonla ni yu i ishga
mo‘ljallangan bo‘lsa, ma’lumo la ombo i s a egik qa o la qabul qilishda asosiy
osi a si a ida xizma qiladi. U o qali ahba iya u li da la bo‘yicha moliya iy
ko‘ sa kichla ni ahlil qilishi, bozo endensiyala ini aniqlashi yoki kelajakdagi xa a
imkoniya la ni p ognoz qilishi mumkin.
Ma’lumo la ombo ining eng muhim xususiya la idan bi i bu —
in eg a siyalashganlikdi . Ya’ni u u li manbala dan kelgan ma’lumo la ni yagona
o ma da jamlaydi. Masalan, sa do izimi, buxgal e iya, ma ke ing, logis ika yoki
mijozla bazasidan olingan ma’lumo la yagona uzilma asosida qay a ishlanadi. Bu
esa ashkilo ning ba cha bo‘limla i bi xil axbo o bilan ishlashini a’minlab, qa o la
qabul qilishda aniqlik a ezko likni oshi adi.
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
175
Shuningdek, ma’lumo la ombo i a ixiy ma’lumo la ni saqlash imkonini be adi.
Oddiy ope a sion izimla da aqa hozi gi pay dagi ma’lumo la muhim bo‘lsa,
ma’lumo la ombo ida o‘ mish da la dagi ba cha ma’lumo la jamlanadi. Bu esa
ko xonaga uzoq mudda li ahlilla o‘ kazish, o‘sish dinamikasini aniqlash a s a egik
ejalash i ish imkonini be adi [1].
Ma’lumo la ombo idan oydalanishning eng muhim jiha la idan yana bi i bu —
anali ik imkoniya la di . Zamona iy das u iy osi ala yo damida ma’lumo la us ida
ko‘p o‘lcho li ahlilla o‘ kazish, endensiyala ni aniqlash, p ognoz modella ini ishlab
chiqish mumkin. Bu ja ayon Business In elligence (BI) exnologiyala i bilan
chamba chas bog‘liq bo‘lib, ula ashkilo ning aqoba ba doshligini oshi ishda beqiyos
ahamiya ga ega.
Bugungi kunda ma’lumo la ombo la i na aqa biznesda, balki a’lim, sog‘liqni
saqlash, da la boshqa u i a an- exnika sohala ida ham keng qo‘llanilmoqda.
Masalan, a’lim sohasida alabala ey ingi, anla kesimidagi na ijala a ilmiy
adqiqo la ma’lumo la i yagona bazada o‘planib, ula ni ahlil qilish o qali o‘qu
ja ayonini akomillash i ish mumkin. Sog‘liqni saqlash izimida esa bemo la ning
elek on ibbiy ka ala i asosida da olash ja ayonini indi iduallash i ish imkoniya i
ya a iladi [2].
Bi oq ma’lumo la ombo i bilan ishlashda axbo o xa sizligi masalasi ham muhim
o‘ in u adi. Chunki unda jamlangan ma’lumo la ning ko‘pi max iy yoki ijo a si ini
o‘z ichiga oladi. Shu sababli zamona iy ma’lumo la ombo la i kuchli himoya
izimla i, oydalanu chila ni au en i ika siya qilish a zaxi a nusxala ya a ish
mexanizmla i bilan a’minlanadi.
Ma’lumo la ombo i ushunchasini chuqu oq anglash uchun, a alo uning
a xi ek u asiga e’ ibo qa a ish lozim. Zamona iy ma’lumo la ombo la i oda da uch
qa a li uzilmaga asoslanadi: ma’lumo la ni yig‘ish qa a i, saqlash a qay a ishlash
qa a i hamda oydalanu chiga aqdim e ish qa a i. Bi inchi qa a da u li manbala dan
ma’lumo la ni yig‘ish a bi lash i ish ja ayoni amalga oshi iladi. Ikkinchi qa a da esa
bu ma’lumo la ozalanadi, s anda lash i iladi a ko‘p yillik a ixiy ma’lumo si a ida
jamlanadi. Uchinchi qa a oydalanu chila uchun izualiza siya, hisobo la a anali ik
osi ala o qali ma’lumo la ni qulay shaklda aqdim e adi [3].
Ma’lumo la ombo ining sama ali ishlashi uchun ETL ja ayoni — Ex ac (aj a ib
olish), T ans o m (o‘zga i ish), Load (yuklash) alohida ahamiya ga ega. Bu ja ayon
Vol.3 №10 (2025). Oc obe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
176
o qali u li izimla dan kelgan ma’lumo la yagona o ma ga kel i iladi, ke aksiz yoki
no o‘g‘ i yozu la dan ozalanadi a ma’lumo la ombo iga yuklanadi. ETL ja ayoni
na aqa exnik, balki me odologik ja ayon bo‘lib, uning si a li ashkil e ilishi
ma’lumo la ning aniqligi a ahlil na ijala ining ishonchliligini belgilab be adi.
Ko‘pincha ma’lumo la ombo i a ma’lumo la bazasi ushunchala i a alash i ib
yubo iladi. Aslida, ula bi -bi idan sezila li a qla ga ega. Ma’lumo la bazasi ko‘p oq
jo iy ope a sion ja ayonla ni yu i ishga mo‘ljallangan bo‘lsa, ma’lumo la ombo i
s a egik qa o qabul qilishni qo‘llab-qu a lashga xizma qiladi. Masalan,
ma’lumo la bazasi o qali kundalik anzaksiyala yu i ilsa, ma’lumo la ombo i
yo damida bu un yil da omida yuz be gan o‘zga ishla ahlil qilinadi a is iqboldagi
qa o la uchun za u p ognozla ishlab chiqiladi [4].
XULOSA VA MUNOZARA
Xulosa qilib ay ganda, ma’lumo la ombo i zamona iy ashkilo a ko xonala ning
sama ali aoliya yu i ishi uchun za u bo‘lgan eng muhim axbo o in a uzilmasi
hisoblanadi. U ma’lumo la ni yagona ma kazda jamlab, ula ni ahlil qilish a oydali
ko‘ inishda aqdim e ish imkonini be adi. Bu esa ahba iya uchun o‘g‘ i a ezko
qa o la qabul qilish, bozo aqoba ida mu a aqiya ga e ishish a uzoq mudda li
i ojlanish s a egiyasini belgilashda muhim ahamiya kasb e adi.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1. Inmon, W. H. (2005). Building he Da a Wa ehouse. Wiley.
2. Kimball, R., & Ross, M. (2013). The Da a Wa ehouse Toolki : The De ini i e
Guide o Dimensional Modeling. Wiley.
3. Gol a elli, M., & Rizzi, S. (2019). Da a Wa ehouse Design: Mode n P inciples
and Me hodologies. McG aw-Hill.
4. Han, J., Kambe , M., & Pei, J. (2011). Da a Mining: Concep s and Techniques.
Mo gan Kau mann.
