219
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
“AVESTO”DA AXLOQIY SIFATLARNING YORITILISHI
Ba a o a Nasiba Tu opo na
Qashqada yo VPMM Pedagogika, psixologiya a a’lim menejmen i
ka ed asi ka a o’qi u chisi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17329411
Anno a siya. "A es o"da axloqiy amoyilla asosida uhning manguligi, moddiylikning
hayo iyligini e’ i o e ish, ezgu bo liqni e’zozlash, akomillash i ish, ma’na iy kamolo ga
in ilish, gо‘zal uyg‘ ula ni uh a anga jo qilish g‘ oyasi mujassamdi . Maqolada “A es o”da
axloqiy si a la ning yo i ilishi bo asida ik -mulohazala bayon e ilgan.
Kali so’zla : Za do’sh iylik a’limo i, uch amoyil, ba kamol inson, axloqiy si a la .
ОСВЕЩЕНИЕ НРАВСТВЕННЫХ КАЧЕСТВ В "АВЕСТЕ"
Аннотация. В «Авесте» на основе нравственных принципов отражены идеи
бессмертия души, признание жизненности материального мира, почитание благого
бытия, стремление к совершенствованию, духовному развитию, воплощение прекрасных
чувств в душе и теле. В статье изложены размышления о раскрытии нравственных
качеств в «Авесте».
Ключевые слова: учение зороастризма, три принципа, совершенный человек,
нравственные качества.
THE DEPICTION OF MORAL QUALITIES IN THE "AVESTO"
Abs ac . In he A es a, based on mo al p inciples, he ideas o he immo ali y o he
soul, he i ali y o he ma e ial wo ld, e e ence o he good exis ence, he pu sui o pe ec ion
and spi i ual g ow h, and he embodimen o noble eelings in bo h soul and body a e e lec ed.
The a icle p esen s e lec ions on he ep esen a ion o mo al quali ies in he A es a.
Keywo ds: Zo oas ian doc ine, h ee p inciples, pe ec human, mo al quali ies.
Za do’sh iylik a’limo ida jamiya ma’na iy hayo ining mohiya i kishila ning
shaxsiy - axloqiy kamolo da ajasi bilan belgilanadi. Bunday kamolo axloqning uch amoyili -
ezgu ik , ezgu sо‘z a ezgu amal bi ligiga asoslanib, iymonli bо‘lish, sо‘zda ham, aoliya da
ham e’ iqodga sodiqlikni bildi adi.
Tom ma’nodagi ba kamol insonda bu uchala amoyil ham о‘z i odasini opgan bо‘lishi
sha . Binoba in, za do’sh iylik dinidagi ha bi insonning jamoa man aa i a idealiga
munosaba i ana shu uchlikka amal qilishi bilan belgilangan. Bu bejiz emas: “Ezgu ik , ezgu
sо‘z, ezgu amal bi ligi insonni komillik sa i ye aklo chi uh bо‘lib, unga e ishgan odam Olloh
Taologa yaqinlashib bo adi. Haq yо‘lida ezgu amalla ila axloqiy poklikka e ishgan, shuu ini
aza u о‘lqinla i egallagan inson mohiya i keyinchalik о‘ a as la alsa asining asa u
oqimida о‘z a aqqiyo о‘zaniga ega bо‘ladi”.
Shuningdek, inson eng qadimda olam uzilishini uch qismdan — osmon, ye a ye
os idan ibo a deb asa u qilib, ula ning ha bi ini alohida dunyo si a ida izohlagan. Vaq
о‘ gan sa i bu aqam bilan bog‘ liq muayyan ma’no kasb e gan ushunchala doi asi kengayib
bo gan (uch yil, uch sha , uch aka — uka, uch о‘siq a boshqala ).
"A es o"dagi uch axloqiy amoyil ham ana shu qa ashla ga asoslangan a ula insoniy
kamolo yо‘lidagi za u iy qa ashla di . Bu Axu a Mazda ilidan bayon e ilgan: “Ezgu о‘y, ezgu
sо‘z a sa ob ishla bilan ezgu о‘y, ezgu sо‘z a sa ob ishni alqayman. О‘zimni bo i ezgu
о‘yla ga, ezgu sо‘zla (ay ishga) yaxshilik ishla amaliga baxshida qilaman, ba cha yomon
о‘yla dan, yomon sо‘zu yomon ishla dan yuz о‘gi aman”.
220
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Bu amoyilning ha bi i ezgulikka in ilgan insonning ichki ma’na iy dunyosi, xayolo i, bu
dunyoni namoyon qilu chi sо‘zi a xa i —ha aka i, aoliya i(amali)ni i odalab, yaxli axloqiy
das u ni ujudga kel i adi. Bu das u ezgulik a yo uzlik, nu a zulma , ma’ i a a jahola
о‘ asida da om e ayo gan mu osasiz ku ashda ana shu uchlik munosaba iga qa ab ha bi
kishining о‘ nini belgilaydi.
Inson, uh a an aloqado ligi za do’sh iylik a’limo ining axloqiy mohiya ini
belgilashdagi muhim jiha la idan bi idi . Bu aloqado lik odamla ni ilohga iymon kel i gan holda
kundalik u mushda sa ob ishla ga undash a gunoh ishla dan qay a ishga qa a ilgan bо‘lib,
insonni ezgulik e’ iqodida mus ahkamligini a’minlashga, pok oydali a halol aoliya ini ezgu
niya i a sо‘zi bilan mu o iqlash i ishga xizma e adi.
Shuningdek, "A es o"da insonla ni oddiy о‘ kinchi a abadiyla ga aj a ila ekan, bunda
oddiy uqa ola ning jism( an)la i bo u uhla i yо‘q deb hisoblanadi. Jism esa о‘z asliga
qay ishligi e’ i o e iladi. Shuning uchun ha bi i ik jon uh pokligi uchun ku ashib, ezgu о‘y,
ezgu sо‘z ezgu amal ukniga mu o iq yashamog‘i za u , deb a’lim be iladi. Zo an, "A es o"da
a’kidlanganidek, “odamla uch a joyga kо‘p oq bo ishla i ke ak: donola uyi, odilla uyi a
muqaddas olo li iboda xonaga. Donola uyiga aqlli oq hamda ixlosu e’ iqodda yanada
mus ahkam bо‘lmoq uchun, odilla uyiga ezgulik a yo uzlikni a qlash hamda о‘zidan
yo uzlikni yi oqlash i ish uchun, olo li iboda xonaga esa о‘zini ujudsiz iblisdan saqlash uchun
ez — ez bo ib u moq lozimdi ”. Ushbu pa chada axloqiy poklanishning za u sha la i bayon
e ilgan.
Za do’sh iylik a’limo i yuksak axloqiy si a la ni, a alo, ezgulik ma’bud a ma’budala i
imsolida aks e i adi a kishila ni ula ning shaxsiy azila la i, amalla idan ib a olishga undaydi.
Axu a Mazda olamining iloxla i — Anaxi a, Mi a, Va ax an, Osha a boshqala
baja adigan azi ala shaklan u licha bо‘lsa ham, ula ning mohiya i bi a — ezgulik, yaxshi
xulq — odobni a g‘ ib qilish o qali inson ba kamolligini a’minlashdi . Bu ja ayonda ezgulik
imsolla i si a ida ilohlash i ilgan siymola das lab kо‘p xudolik da ida ilohla qiyo asida
as i langan haykalla iboda obyek i bо‘lganiga isho a di . Keyinchalik esa ula inson
qiyo asida asa u e ilganla , ya’ni ma hum ma’bud ushunchadan aniq inson — homiyga
aylangan.
Da la о‘ ishi a inson a akku ining a aqqiy e ishi bilan ula obo a an opologik
xususiya kasb e a boshlagan, insoniy xususiya la i kuchaya bo gan. Ha o Axu a Mazdaning
quyosh aylanasi ichiga ushi ilgan odam qiyo asidagi as i i axmoniyla da ida paydo bо‘lib, u
Ossu iya podsholigi da ida Mesopo amiyaning oliy xudosi Ashshu as i ining bi oz
о‘zga i ilgan kо‘ inishi edi. Ma’budla ning inson qiyo asidagi ob azla i "A es o"da ancha
bо‘lib, ula kishila ga xos olijanob azila la ning sohibla i a a g‘ibo chila i si a ida namoyon
bо‘ladila .
Za do’sh iylik a’limo i yuksak axloqiy si a la ni, a alo, ezgulik ma’bud a ma’budala i
imsolida aks e i adi a kishila ni ula ning shaxsiy azila la i, amalla idan ib a olishga undaydi.
Axu a Mazda olamining iloxla i — Anaxi a, Mi a, Va ax an, Osha a boshqala
baja adigan azi ala shaklan u licha bо‘lsa hamg ula ning mohiya i bi a — ezgulik, yaxshi
xulq — odobni a g‘ ib qilish o qali inson ba kamolligini a’minlashdi . Bu ja ayonda ezgulik
imsolla i si a ida ilohlash i ilgan siymola das lab kо‘p xudolik da ida ilohla qiyo asida
as i langan haykalla iboda ob’yek i bо‘lganiga isho a di . Keyinchalik esa ula inson
qiyo asida asa u e ilganla , ya’ni ma hum ma’bud ushunchadan aniq inson — homiyga
aylangan.
221
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Da la о‘ ishi a inson a akku ining a aqqiy e ishi bilan ula obo a an opologik
xususiya kasb e a boshlagan, insoniy xususiya la i kuchaya bo gan. Ha o Axu a Mazdaning
quyosh aylanasi ichiga ushi ilgan odam qiyo asidagi as i i axmoniyla da ida paydo bо‘lib, u
Ossu iya podsholigi da ida Mesopo amiyaning oliy xudosi Ashshu as i ining bi oz
о‘zga i ilgan kо‘ inishi edi. Ma’budla ning inson qiyo asidagi ob azla i "A es o"da ancha
bо‘lib, ula kishila ga xos olijanob azila la ning sohibla i a a g‘ ibo chila i si a ida namoyon
bо‘ladila .
Za do’sh iylik a’limo ida insonla amaliy aoliya ining mezoni ikki qi aga ega: sa ob a
gunoh. Um ida andeshali, о‘g‘ i sо‘zli a ezgu amalli bо‘lgan kishila sa obga sazo o bо‘lsa,
yo uz ik , yo uz sо‘z a yo uz amalni ix iyo e ganla gunohga bo ishadi deb hisoblangan.
Ba cha ijobiy xisla la majmuasi sa ob, salbiy xususiya la esa gunoh ushunchala i o
qali umumlash i ilgan.
Insondagi bu si a la ni aniqlashda ilohiylashgan jon ushunchasi oqeala alqinida eallik
kasb e di. Gо‘yoki inson joni anni a k e gach, unga yana muayyan shaklda sa ob yoxud
gunohning amzi si a ida qay a emish.
Boshqacha ay ganda, ezgu amal sohibining joni gо‘zal, yo uz amalli badki ning joni esa
hunuk qiyo ada namoyon bо‘ladi. Bu amalla qiz qiyo asida ilga ki ib, ob azli a zda sa obdi
a gunohko lik ha bi iga xos sо‘zla bilan mu ojaa e adi: “Muloyim edim —yanada
muloyim oq qilding, chi oyli edim — yanada chi oyli oq qilding, balandda edim, ezgu ik a ,
ezgu sо‘z a ezgu amalla bilan meni yanada baland oq kо‘ a ding". “Ey qo a yu ak, zaha illi
muno iq gunohko ! Men sen о‘ylagan, ay gan a qilgan yomon ik a , yomon sо‘z a yomon
amalla ingman. Nomussiz edim, sen u ayli ba a o imni yо‘qo dim, ji kanch edim, yanada
na a li bо‘ldim, sha manda edim, ba a as o bо‘ldim”.
Yuqo idagi ik la da “qilmish —qidi mish" hikma ining mazmuni aks e gan. Insonning
ha ikki dunyosidagi ishla i sa hisob qilinishi, о‘ kinchi a abadiy dunyosidagi yaxshi a yomon
aoliya uchun ja ob be ishi alohida a’kidlangan. Bu qa ashla esa odamla ni ma’na iy
bilimdonlik, о‘z um ini aqa xay li a sa ob ishla ga bag‘ishlash, so dil a diyona li bо‘lishga
о‘ ga adi.
Ezgu olam yо‘li —sa ob yо‘l ekanligi haqidagi ik la Hadisla da ham kо‘p uch aydi.
Ula da a’kidlanishicha, “yaxshi a xay li ishla ning kichigi bо‘lmaydi. Bi o kishi
о‘zgani unda yо‘q aybla bilan ayblasa, uni о‘zida ma jud aybla bilan ayblash sha emasligi,
chunki bundagi gunoh ayblo chiga, sa ob esa uni kechi gan kishiga nasib e ishi” alohida
a’kidlanadi. Bunday hikma omuz ik la ba hayo о‘gi la di .
"A es o” ma nla i she’ iy a nas iy yо‘l bilan bi ilgan u li jan la dan ibo a bо‘lib,
ula dagi a’limiy — axloqiy qa ashla ning i oda shaklla i a bayon usulla i eks e gan. Bu
shaklla u li uman bо‘lsa ham mazmunan za dush iylik dunyoqa ashini yagona pedagogik
izimga mujassamlash i adi. Bu izim asosida ya a u chilik mehna i, poklik, о‘za o yo dam,
haqgо‘ylik, olijanoblik, bag‘ ikenglik, о‘g‘ ilik, ilmni qad lash, yomon niya dan xalos bо‘lish,
shaxs ba kamolligi, ma’na iy yuksaklik kabi azila la yo adi. Binoba in, "A es o"dagi axloq
meyo la ining ij imoiy mohiya i aniq olam a inson munosaba iga dahldo di .
Umuman, yuksak axloqiy si a la ni inson ba kamolligi a ma’na iy pokligining negizi
si a ida za dush iylik a’limo ida ilohiya uhi bilan yо‘g‘ i ilgan a i oya la hamda
g‘a oyibo la pa dasida alqin e ilishi insonpa a lik, ezgulik, bunyodko lik kabi umumbasha iy
qa ashla ning a ixiy ildizla i nihoya da qadimiy, lekin abadiy ba hayo qad iya la ekaniga
dalildi .
222
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Foydalanilgan adabiyo la o’yxa i:
1. Ma lono a R. a boshqala . Pedagogika Т.: O’qi u chi. 2010 y.254-263b
2. Xasanboye a O. a boshq. Pedagogika a ixi.-T.: “G'.G'ulom, 2004.
3.Hashimo K., Nishono a S. Pedagogika a ixi. – T.: 2005.
4.Nishono a S. Komil inson a biyasi. – T.: Is iglol, 2004.
