9
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
SIFATLI KASBIY TA’LIM – MEHNAT BOZORI TALABLARIGA JAVOB
BERUVCHI MUTAXASSISLAR TAYYORLASH KAFOLATI
Mualli : Shoyqulo Bax iyo Baki o ich 1
A iliya siya: P o essional a’limni i ojlan i ish ins i u i di ek o o‘ inbosa i, . .n.,
do sen 1
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17331110
ANNOTATSIYA
Maqolada kasbiy a’limning si a mezonla i, mehna bozo i bilan o‘za o uyg‘unlikdagi
isloho la , xo ijiy mamlaka la aj ibasi hamda milliy amaliyo ahlil qilingan. Shuningdek,
O‘zbekis onda kasbiy a’lim izimini akomillash i ish a ba qa o i ojlanish uchun za u
kad la salohiya ini shakllan i ishda amaliy akli a a siyala ishlab chiqilgan.
Kali so‘zla : kasbiy a’lim, si a li a’lim, mehna bozo i, aqoba ba dosh mu axassis, dual
a’lim, ba qa o i ojlanish.
KIRISH
Bugungi globallashu a aqamli iq isodiyo sha oi ida iq isodiy a aqqiyo a
inno a sion i ojlanishning asosiy omili si a ida inson kapi ali alohida ahamiya kasb
e moqda. Inson kapi alining si a ini oshi ish esa, eng a alo, a’lim izimining
sama ado ligi bilan chamba chas bog‘liqdi . Shu sababli, a’lim izimini, xususan,
kasbiy a’limni mode niza siya qilish a si a jiha dan akomillash i ish bugungi
kunning eng dolza b azi ala idan bi iga aylangan.
Kasbiy a’lim izimi mehna bozo i uchun aqoba ba dosh kad la ayyo lash,
ula ning amaliy ko‘nikmala ini shakllan i ish a zamona iy alabla ga moslash i ish
o qali mamlaka iq isodiy a aqqiyo iga xizma qiladi. Mehna bozo idagi ezko
o‘zga ishla , yangi kasb a yo‘nalishla ning paydo bo‘lishi, aqamli exnologiyala ning
jadal su ’a la bilan i ojlanishi a’lim izimidan uzluksiz yangilanish, inno a sion
yondashu a xalqa o aj ibala ni a biq e ishni alab e moqda. Shu nuq ai naza dan,
si a li kasbiy a’lim – iq isodiy o‘sish, aqoba ba doshlik a ij imoiy ba qa o likni
a’minlo chi s a egik omil si a ida namoyon bo‘lmoqda.
So‘nggi yilla da O‘zbekis onda kasbiy a’lim izimini ubdan isloh qilish, unga
xalqa o s anda la ni jo iy e ish, dual a’lim mexanizmla ini kengay i ish, o‘qu
das u la ini ishlab chiqa ish ja ayoni bilan uyg‘unlash i ishga qa a ilgan keng
ko‘lamli huquqiy- ashkiliy isloho la amalga oshi ilmoqda. P eziden a monla i a
hukuma qa o la i, shuningdek, xo ijiy ilg‘o aj ibala ni milliy sha oi ga moslash i ish
o qali kasbiy a’lim si a ini oshi ish bo‘yicha amaliy cho ala ko‘ ilmoqda.
Si a li kasbiy a’lim – jamiya a mehna bozo i alabla iga ja ob be a oladigan,
zamona iy bilim a ko‘nikmala ga ega, aqoba ba dosh kasb egala i hamda kichik
mu axassisla ayyo lash ja ayonini angla adi. Bu ja ayon sama ado ligini a’minlash
uchun da la omonidan huquqiy asosla ni mus ahkamlash, moddiy- exnik esu sla
bilan a’minlash a izimli qo‘llab-qu a lash muhim ahamiya kasb e adi.
“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA
PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI”
10
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Buning amaliy isbo i si a ida so‘nggi yilla da kasbiy a’lim izimiga qa a ilgan bi
qa o P eziden a monla i a hukuma qa o la ini misol qilish mumkin. Jumladan,
O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2024-yil 16-ok ab da qabul qilingan “Kasbiy
a’limda malakali kad la ayyo lash izimini yanada akomillash i ish a xalqa o a’lim
das u la ini jo iy qilish cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi PF–158-sonli Fa moni bu
sohadagi huquqiy isloho la ning muhim yo‘nalishla idan bi i hisoblanadi [1].
Shuningdek, O‘zbekis on Respublikasi P eziden i Sha ka Mi ziyoye ning jo iy
yil 15-sen ab kuni o‘qi u chi a mu abbiyla bilan bo‘lib o‘ gan uch ashu ida
bildi gan ik la i ham bu ja ayonning amaliy ahamiya ini yana bi bo asdiqlaydi.
Xususan, “in es o – a moq – exnikum” zanji i asosida dual a’limning jo iy e ilishi,
i ojlangan xo ijiy da la la ning ilg‘o a’lim das u la ini kasbiy a’lim izimiga
in eg a siya qilish, dual a’lim qam o ini 5 ba oba ga oshi ish, xo ijiy illa uchun
aj a ilgan soa la ni 4 ba oba ko‘pay i ish kabi azi ala belgilab be ildi. Shuningdek,
ha yili 500 na a o‘qi u chini ilg‘o xo ijiy a’lim ashkilo la iga, yana 500 na a ishlab
chiqa ish a’limi us ala ini esa yi ik xo ijiy ko xonala ga s aji o kaga yubo ish ejasi
belgilangani ham sohada amalga oshi ilayo gan isloho la ning muhim
ko‘ sa kichidi .
Si a li kasbiy a’limning mazmun-mohiya i, a alo, mamlaka iq isodiy
a aqqiyo i, inno a sion salohiya i a mehna bozo ining ba qa o i ojlanishi uchun
za u bo‘lgan yuqo i malakali kad la ni ayyo lashda namoyon bo‘ladi. U mehna
bozo i alabla i a ish be u chila eh iyojla i bilan uyg‘unlikda shakllanib, aqamli
exnologiyala , elek on a’lim pla o mala i, dual a’lim izimi hamda simulya sion
modella dan sama ali oydalanishni alab e adi. Shu bilan bi ga, si a li kasbiy a’lim
xalqa o s anda la ga mu o iq a ishda ashkil e ilishi, o‘qi u chila a ishlab
chiqa ish a’limi us ala ining kasbiy salohiya i bilan a’minlanishi lozim.
Shu nuq ai naza dan, si a li kasbiy a’limning mazmun-mohiya i –
aqoba ba dosh, zamona iy bilim a ko‘nikmala ga ega, inno a sion a akku li
hamda mehna bozo i alabla iga ja ob be a oladigan mu axassisla ni ayyo lashdan
ibo a . U mamlaka iq isodiy a aqqiyo ini a’minlaydigan, jamiya ning ij imoiy
ba qa o ligiga xizma qiladigan a inson kapi ali si a iga a’si ko‘ sa adigan s a egik
omil si a ida namoyon bo‘ladi.
Mehna bozo ida ishchi kasb a kichik mu axassisla ga bo‘lgan alabla doimiy
o‘zga ib bo adi. Masalan, ilga i muhim hisoblangan kasbla zamona iy sha oi da o‘z
ahamiya ini yo‘qo ishi mumkin, shu bilan bi ga, yangi sohala da yangi kasbla
shakllanadi. Shundan kelib chiqqan holda ha yili mehna bozo i alabla iga ko‘ a
Kasbiy a’limning ayyo lo yo‘nalishla i, kasbla a mu axassislikla klassi ika o iga
egishli o‘zga ish a qo‘shimchala ki i ib bo iladi. Masalan, 2025-yilda amaldagi
klassi ika o ga 32 a yangi kasb a mu axassislikla bo‘yicha o‘zga ish a
qo‘shimchala ki i ilgani bu ja ayonning izchil a dolza bligini ko‘ sa adi.
Shu sababli, kasbiy a’lim izimining mehna bozo i bilan uzluksiz hamko likda
aoliya yu i ishi za u . Mehna bozo idagi alabla ezko su ’a la bilan yangilanib
bo ayo gani uchun kasbiy a’lim izimi ham mu asil a ishda mode niza siya
qilinishi, zamona iy alabla ga uyg‘unlash i ilishi lozim.
O‘qu ja ayoni a ishlab chiqa ish amaliyo ining uz iy uyg‘unligi
bi i u chila ning kasbiy ayyo ga lik da ajasini oshi ishda muhim omil hisoblanadi.
Buning uchun dual a’lim izimini jo iy e ish alohida ahamiya kasb e adi. Dual a’lim
modeli Ge maniya p o essional a’lim izimida keng qo‘llanilib, shuningdek, A s iya,
11
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Sh eysa iya a Janubiy Ko eya kabi i ojlangan mamlaka la da iq isodiyo
a aqqiyo ida salmoqli o‘ in egallaydi.
Dual a’lim ja ayonida naza iy bilimla amaliy mashg‘ulo la bilan
uyg‘unlash i iladi, bu esa o‘qu chila da ish joyida o‘g‘ idan- o‘g‘ i qo‘llanadigan
amaliy ko‘nikmala ni shakllan i adi. Ushbu izim o‘qu chila uchun qa o a zallikla ni
aqdim e adi: o‘qish bilan bi aq da ish aj ibasi o ishi, ko xonadan maosh olish
imkoniya i, zamona iy exnologiya a uskunala da ishlash, jamoa bilan hamko likda
aoliya yu i ish hamda a’limni yakunlagandan so‘ng da la namunasidagi diplomga
ega bo‘lish.
Ko xonala uchun esa dual a’lim izimining us unlikla i malakali
mu axassisla ni ayyo lash, kad la qo‘nimsizligini kamay i ish a mehna
unumdo ligini oshi ishda namoyon bo‘ladi.
Ish be u chila ning be osi a ish i oki o qali o‘qu das u la ini shakllan i ish
a’lim a ishlab chiqa ish ja ayonla ining uyg‘unligini a’minlaydi. Bu yo‘nalishda
kasbiy a’lim izimida jo iy e ilayo gan a’lim das u la i ish be u chila ish i okida
ishlab chiqilgan kasbiy s anda la asosida akomillash i ilmoqda.
Bugungi kunda espublikada aoliya olib bo ayo gan 598 a exnikumla da
329 a kasb a mu axassislikla ning a’lim das u la i ishlab chiqilib, amaliyo ga jo iy
e ildi.
Jahonning ko‘plab da la la i kasbiy a’lim izimini mode niza siya qilish, unga
zamona iy a’lim das u la i a xalqa o s anda la ni in eg a siya qilishga alohida
e’ ibo qa a ilmoqda.
O‘zbekis on Respublikasida ham so‘nggi yilla da kasbiy a’lim izimini isloh
qilish, a’lim ja ayoniga xalqa o s anda la a inno a sion das u la ni jo iy e ish
masalala i da la siyosa ining us u o yo‘nalishiga aylanib bo moqda. Xususan,
Muh a am P eziden imizning “Kasbiy a’limda malakali kad la ayyo lash izimini
yanada akomillash i ish a xalqa o a’lim das u la ini jo iy qilish cho a- adbi la i
o‘g‘ isida”gi a monida 2025-2026-o‘qu yilidan boshlab exnikumla da xalqa o
a’lim das u la ini jo iy qilish, egishli k ali ika siyala bo‘yicha kad la ayyo lashni
yo‘lga qo‘yish, xalqa o a’lim das u la idan kelib chiqib, kasbiy a’limning ayyo lo
yo‘nalishla i, kasb a mu axassislikla klassi ika o iga egishli o‘zga i ishla ki i ib
bo ish, xalqa o a’lim das u la i a adabiyo la ni xa id qilish hamda a jima qilish
ishla ini ashkil qilish, a jima qilingan xalqa o a’lim das u la ini milliy o‘qu
das u la i mazmuniga singdi gan holda yangi a’lim das u la ini ishlab chiqish,
shuningdek, xalqa o a’lim das u la i bo‘yicha o‘qi u chila ning malakasini oshi ish,
kasbiy a’limda xalqa o hamko likni kuchay i ish azi ala i belgilab be ilgan.
Kasbiy a’lim izimida a’lim si a i, a alo, o‘qu das u la ining mazmun jiha dan
akomillashganligi a me odologik asoslanganligiga be osi a bog‘liq hisoblanadi.
Zamona iy o‘qu das u la i mehna bozo idagi keskin o‘zga ishla , ish be u chi
ko xona a ashkilo la ning eal eh iyojla i hamda kasbiy s anda la alabla ini
inoba ga olgan holda ishlab chiqilishi lozim. Bu ja ayonda naza iy bilimla bilan bi ga
amaliy mashg‘ulo la , ishlab chiqa ish amaliyo i a kompe ensiyaga asoslangan
yondashu ga alohida e’ ibo qa a ilishi muhimdi . Ilg‘o xo ijiy aj ibada a’lim
das u la i ish be u chila bilan hamko likda ishlab chiqilib, o‘qu ja ayoni o‘g‘ idan-
o‘g‘ i ishlab chiqa ish muhi i bilan uyg‘unlash i ilgani na ijasida yuqo i sama a
be moqda [2, 3]. Shu bois, O‘zbekis onda ham a’lim das u la ini ishlab chiqishda ish
be u chila ning aol ish i okini a’minlash, xalqa o s anda la ga mos yondashu la ni
jo iy e ish kasbiy a’lim si a ini oshi ishning asosiy omili hisoblanadi. Na ijada, a’lim
12
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
muassasala i bi i u chila i mehna bozo ida aqoba ba dosh bo‘lib, yuqo i malakali
mu axassis si a ida shakllanadila .
Shu o‘ inda xo ijiy mamlaka la ning kasbiy a’lim izimiga e’ ibo qa a adigan
bo‘lsak, masalan, Ge maniyada dual a’lim izimi keng jo iy e ilgan bo‘lib, o‘qu chila
a’limning 50% ini ishlab chiqa ish ko xonala ida amaliyo o‘ ashadi. Bu ula ning
mehna bozo iga ezko moslashishiga imkon be adi. Finlyandiyada kasbiy
a’limning modulli izimi jo iy qilingan bo‘lib, o‘qu chi shaxsiy qobiliya a
qiziqishla idan kelib chiqib a’lim aek o iyasini belgilaydi. Janubiy Ko eyada IT a
injene lik yo‘nalishla ida xalqa o das u la asosida o‘qu ma kazla i ashkil e ilgan.
Tu kiyada “Anadolu” kasbiy a exnik li seyla i o qali xalqa o se i ika das u la i jo iy
e ilgan. Bu u li sohala da diplom yoki se i ika o qali mehna bozo iga chiqish
imkoniya i ya a ilgan.
Ushbu aj ibala O‘zbekis on uchun ham dolza b bo‘lib, milliy sha oi ga
moslash i ilgan holda a biq e ish muhim ahamiya ga ega.
Shu o‘ inda, i ojlangan 8 a xo ijiy da la la ya’ni Buyuk B i aniya, Ge maniya,
Sh esa iya, Tu kiya, Rossiya Fede a siyasi, Bela us Respublikasi, Saudiya A abis oni a
Janubiy Ko eya da la la ining 50 ga yaqin xalqa o a qo‘shma a’lim das u la i
bo‘yicha 5 minga yaqin kad la ayyo lash yo‘lga qo‘yilmoqda.
Fa monga mu o iq, 2025-2026-o‘qu yilidan boshlab O‘zbekis onda 14 a
exnikumda Buyuk B i aniyaning “Pea son” kompaniyasi alabla i asosida “BTEC”
xalqa o das u la i jo iy e ildi. Ushbu exnikumla zamona iy jihozla bilan a’minlanib,
9 a BTEC k ali ika siyasi bo‘yicha ikki mingga yaqin o‘qu chi qabul qilinishi
belgilangan.
Xalqa o a’lim das u la ining O‘zbekis onda jo iy e ishning a zallikla i
quyidagila dan ibo a : o‘qu chila ning xo ijiy mamlaka la da a’lim olish a mehna
aoliya ini amalga oshi ish imkoniya la i ya a iladi; olgan diplomla i i ojlangan
Ye opa da la la ida an olinadi; o‘qu chila ning jahon mehna bozo ida
aqoba ba dosh bo‘lishini a’minlaydi; xo ijiy aj iba a xalqa o s anda la mahalliy
a’lim izimiga in eg a siya qilinadi; a’lim si a iga ka ola ya a adi; o‘qu ja ayonida
zamona iy pedagogik exnologiya a me odikala ni jo iy e ish imkonini a’minlaydi;
o‘qu ja ayoni xalqa o mezonla a s anda la asosida ashkil e iladi; o‘qu chila da
muloqo , anqidiy ik lash, adbi ko lik, axbo o exnologiyala idan oydalanish
ko‘nikmala i a kasbiy kompe ensiyala shakllanadi a i ojlanadi.
Bi oq, exnikumla da xalqa o a’lim das u la ini jo iy e ish ja ayonida bi qa o
ashkiliy a me odik muammola ma jud. Masalan, bi inchi na ba da, xalqa o
das u la ni milliy a’lim das u la i bilan uyg‘unlash i ish muammosi ma jud. Buning
sababi – o‘qu ejala i a anla a kibidagi a qla ning bo ligi, ikkinchi yi ik muammo
pedagog kad la salohiya ining ye a li emasligi, uchinchidan, zamona iy
labo a o iyala , simulya o la a amaliyo bazala ining ye a li emasligi, o‘ inchidan,
xalqa o das u la ni amalga oshi ishda huquqiy a me’yo iy o‘siqla , jumladan,
akk edi a siya a se i ika lash ja ayonla ining ye a li yo‘lga qo‘yilmaganligi,
beshinchi muammo - moliya iy cheklo la ma judligi, ol inchi yana bi masala – ish
be u chila bilan hamko likning sus ligi ham das u la ni o‘liq amalga oshi ish
imkoniya la ini cheklaydi.
Qayd e ilgan ushbu muammola ning yechimi xalqa o das u la ni modulli
a zda milliy s anda la ga in eg a siya qilish, milliy sha oi ga moslash i ish,
o‘qi u chila ni qay a ayyo lash a malaka oshi ish izimini xalqa o alabla asosida
yo‘lga qo‘yish, da la -xususiy she iklik asosida moddiy- exnika bazani
13
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
mus ahkamlash, byudje dan ashqa i mablag‘la , xalqa o g an la a in es o la ni
jalb e ish, xalqa o s anda la ga mu o iq no ma i bazani akomillash i ish, ish
be u chila ni a’lim ja ayoniga keng oq jalb qilish a dual a’lim shaklini bi necha
ba oba ga oshi ish o qali O‘zbekis onda kasbiy a’lim izimi si a jiha dan yangi
bosqichga ko‘ a iladi. Bu esa ba qa o a aqqiyo a iq isodiy i ojlanish uchun
muhim kad la salohiya ini a’minlaydi.
Si a li kasbiy a’lim mehna bozo i alabla iga ja ob be a oladigan,
aqoba ba dosh a ij imoiy aol mu axassisla ni ayyo lashning asosiy ka ola i
hisoblanadi. Milliy amaliyo da xo ijiy aj ibala ni moslash i ish, a’lim a ishlab
chiqa ish uyg‘unligini kuchay i ish hamda si a ni a’minlashning zamona iy
mexanizmla ini jo iy e ish o qali ba qa o i ojlanish uchun za u kad la salohiya i
ya a iladi.
XULOSA
Yuqo idagi ahlilla dan kelib chiqib ay ish mumkinki, si a li kasbiy a’lim izimini
akomillash i ish mamlaka iq isodiy a aqqiyo i, inno a sion salohiya i a
jamiya ning ij imoiy ba qa o ligini a’minlaydigan s a egik omil si a ida namoyon
bo‘ladi. Zamona iy mehna bozo idagi ezko o‘zga ishla , aqamli iq isodiyo ning
jadal i ojlanishi a yangi kasbla ning shakllanishi sha oi ida aqoba ba dosh,
zamona iy bilim a amaliy ko‘nikmala ga ega mu axassisla ayyo lash da la
siyosa ining us u o yo‘nalishla idan bi iga aylangan.
O‘zbekis onda kasbiy a’lim izimini isloh qilish yo‘nalishida amalga
oshi ilayo gan huquqiy- ashkiliy cho a- adbi la , P eziden a mon a qa o la i,
shuningdek, xalqa o s anda la ga asoslangan a’lim das u la ini jo iy e ish sohada
si a ko‘ sa kichla ini oshi ishga xizma qilmoqda. Xususan, dual a’lim izimini
i ojlan i ish, ish be u chila ish i okida o‘qu das u la ini akomillash i ish hamda
xalqa o hamko likni kengay i ish o qali bi i u chila ning mehna bozo ida
aqoba ba doshligini a’minlash imkoniya i ya a ilmoqda.
Shu bilan bi ga, xo ijiy ilg‘o aj ibala ni milliy sha oi ga moslash i ish, pedagog
kad la ning kasbiy salohiya ini oshi ish, moddiy- exnika bazani mus ahkamlash a
moliya iy- ashkiliy o‘siqla ni ba a a e ish o qali O‘zbekis on kasbiy a’lim izimi si a
jiha dan yangi bosqichga ko‘ a iladi. Bu esa ba qa o iq isodiy i ojlanish, yangi ish
o‘ inla i ya a ilishi hamda jamiya ning in ellek ual salohiya ini yuksal i ish uchun
muhim zamin ya a adi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2024-yil 16-ok ab dagi “Kasbiy
a’limda malakali kad la ayyo lash izimini yanada akomillash i ish a
xalqa o a’lim das u la ini jo iy qilish cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi PF-158-
son Fa moni.
2. Eule , D., & Se e ing, E. (2014).
Implemen a ion o Dual T aining Sys ems
in In e na ional Con ex s.
GIZ, Bonn.
3. Asian De elopmen Bank (2020).
Technical and Voca ional Educa ion and
T aining in he Age o Digi aliza ion.
Manila.
4. h ps://p esiden .uz/uz/lis s/ iew/8482
