XXII international scientific conference. Dortmund. Germany. 02-03.10.2025

De elopmen o science in he XXI cen u y
P oceedings o he XXII In e na ional Scien i ic and P ac ical Con e ence
2-3 Oc obe 2025
Do mund, Ge many
2025
UDC 001.1
BBC 1
XXII in e na ional scien i ic con e ence. “De elopmen o science in he XXI cen u y”.
Do mund, Ge many. Oc obe 2-3. 2025. 67 p.
ISBN 978-92-44514-70-2
DOI h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17288127
Publishe : «Wo ld o Con e ences»
Main o ganiza ion:
Edi o : Ta mo Vesik
Layou : Asko Laa
The con e ence ma e ials a e in he public domain unde he CC BY-NC 4.0 In e na-
ional license.
The publishe is no esponsible o he ma e ials published in he collec ion. All ma-
e ials a e p o ided in he au ho 's edi ion and exp ess he pe sonal posi ion o he pa -
icipan o he con e ence.
The sample o he ci a ion o publica ion is: Abbaso a Gul ekin, Gadjie a Lala, Sa a li
Gunel THE STUDY OF ENERGY AND GEOMETRIC PARAMETERS OF THE DIPEPTIDE MOL-
ECULE // De elopmen o science in he XXI cen u y. P oceedings o he XXI In e na-
ional Scien i ic and P ac ical Con e ence. Do mund, Ge many. 2025. Pp. 12-16.
URL: h ps://con e ence-w.com/
Con ac in o ma ion
Websi e: h ps://con e ence-w.com/
E-mail: ge @con e ence-w.com
Con en
Cul u al sciences
Guliye a Lamia Asga
UNESCO’S TANGIBLE AND INTANGIBLE HERITAGE IN BULGARIA
4
Economic sciences
Sa a o Bakh iyo
SUSTAINABLE MARKETING INNOVATION AND CIRCULAR ECONOMY INTEGRATION FOR RETAIL EFFICIENCY
ENHANCEMENT
6
Koxa o a Dali a
RENEWABLE ENERGY INVESTMENTS AND SUSTAINABLE ECONOMIC MODELS: SEM-BASED EVIDENCE FROM
EMERGING ECONOMIES
13
Mazahi Musaye
FUNDAMENTALS OF MONETARY AND EXCHANGE POLICY IN THE REPUBLIC OF AZERBAIJAN
20
Mazahi Musaye
ADVANTAGES AND RISKS OF USING NATIONAL CURRENCIES IN INTERNATIONAL TRADE
23
Assylbeko a Bayan, Mussabek Anelya, Bukha baye Bagdaule
INTERNATIONAL EXPERIENCE IN THE APPLICATION OF BIOMETRIC IDENTIFICATION IN THE FINANCIAL
SECTOR
26
Medical sciences
A man Khozhaye , Na giza S ailo a, Se ikul Iskako a, Dilnaz Mahame o a, Akku ish Kabiye a,
Muhaba Toh ie a
CLINICAL ASPECTS OF ULTRASOUND DIAGNOSTICS INFLAMMATORY, PRE-NEOPLASTIC DISEASES AND
BREAST CANCER
35
Pedagogical sciences
Kenjaye a Zilola Saminjon qizi
MEANS OF FORMING PHONETIC COMPETENCE IN PRIMARY STUDENTS
45
Philological sciences
Ainu Se ikbaye na Kushkimbaye a, Inkа Kai a kyzy Sadyko a
THE THEORETICAL AND PRACTICAL FOUNDATIONS OF PRESENTING WORKS OF KAZAKH LITERATURE IN
COMIC FORMAT
47
Huseynli A zu
CREATING A VOCABULARY-RICH ENVIRONMENT FOR SECOND LANGUAGE ACQUISITION
54
Isaye a Aygun Khanoglan
CONTRASTIVE STUDY OF WORD STRESS IN THE ENGLISH AND AZERBAIJANI LANGUAGES
57
Physical sciences
Ka imo A gan Mahmadali oglu, So iye a Gulchin Ali gizi
SUBJECT RELATİONS QUİZZES AS A FORM OF FREE WORK OUTSİDE THE CLASSROOM İN PHYSİCS
59
Technical sciences
Rasim Bashi o , Nija Ismayilo
HODOGRAPH EQUATIONS OF ULTRASONIC WAVES IN POLYMER COMPOSITE ENVIRONMENT
62
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
4
Cul u al sciences
UNESCO’S TANGIBLE AND INTANGIBLE HERITAGE IN BULGARIA
Guliye a Lamia Asga
Doc o o Sciences in Philosophy, Associa e P o esso
Baku Sla ic Uni e si y, Depa men o Regional S udies, Aze baijan, Baku
Abs ac
In his a icle, we will conside he objec s o angible and in angible he i age eco ded by UNESCO on
he e i o y o he Balkan Peninsula. This e i o y includes coun ies such as Bulga ia, Bosnia and He ze-
go ina, G eece, Albania and some o he s. The e a e qui e a lo o objec s o in e es o us, he e o e, wi hin he
scope o he a icle, we will poin ou he la ges and mos widely known in Bulga ia.
Keywo ds: cul u e, ma e ial he i age, Bulga ia, UNESCO, si es
In ou opinion, he ch onological o de in his case does no play a decisi e ole; he numbe o objec s
o wo ypes o cul u al signi icance in he coun ies o he Balkan Peninsula is ela i ely e enly dis ibu ed.
Only he gene al o ien a ion o a ious kinds o escoes o mu als in Albania and Bulga ia bea s an indi idual
imp in .
Le us explain. Al hough bo h coun ies, as no ed, a e loca ed a a ela i ely close dis ance om each
o he and a e loca ed in he same geog aphical a ea – on he Balkan Peninsula, howe e , mos o he popula ion
o Albania was o iginally occupied by he Muslim popula ion, whe eas in Bulga ia people o he O hodox,
Ch is ian o Ca holic ai h his o ically se led. Tha is why mos mode n cul u al scien is s igh ly asse ha
he cul u e o Albania ends o p ac ice na ional cus oms in an o ien al s yle, whe eas in Bulga ia i adhe es o
he Eu opean adi ion [1].
The s a i ica ion o he local popula ion on eligious g ounds accompanies he de elopmen and im-
p o emen o indi idual cul u al ai s in hese wo S a es. Mo eo e , bo h in he ield o angible and in angible
he i age.
As you can see, he e a e common poin s o con ac and some di e ences. The i s , wi hin he ame-
wo k o UNESCO’s o icial powe s, is he need o hei p o ec ion by he go e nmen ; he second is o p e-
se e a kind o “s a us quo” in o de o a oid he des uc ion o memo ials, landma ks o na ional adi ions.
Nowadays, no only in hese coun ies, bu also a ound he wo ld, his cul u al p oblem is closely linked o he
egula ion o he in lux o mig an s b inging wi h hem a di e en ai h and aes he ic alues. Each na ion has
i s own men ali y, and ai h also es s on a di e en ounda ion. O cou se, hey also b ing hei na ional cul u e
wi h hem.
Now o he ac s. Special men ion should be made o he la ges monumen in he ci y o Delphi. I ’s
no o no hing ha we wan o s a ou e iew wi h i , because i is one o he la ges s uc u es ha has been
ela i ely soundly p ese ed o his day. I is cha ac e is ic ha he Delphic monumen , i s o all, has g ea
cul u al signi icance, which was speci ically no ed in UNESCO documen s. In ac , i is a cul u al symbol o
he uni y o he whole o G eece. Abo e, we no ed he eno mous impo ance o my hological sou ces o all
cul u al si es o his coun y, eco ded in he O ganiza ion’s lis s. They a e especially no iceable he e. In wha
way? No only in Delphi o A hens, he ci y is c owned wi h a huge eagle. This is also a symbol o he ci y,
bu i has a special meaning in Delphi. In ull acco dance wi h he my hological li e a u e, eagles me in on
o he Delphi emple mo e han en housand yea s ago. They we e eleased by he hunde e Zeus in o de o
ind he cen e o he ea h. Acco ding o legend, hey ound i and om his place he cons uc ion o he
emple began, which was he s a ing poin o he cons uc ion o an en i e ci y. Thus, no only he emple a
Delphi, bu also all o he buildings began o acqui e cul u al signi icance. I is no di icul o p o e his by
e e ing o he ac o ma e ial cul u al signi icance, ensh ined in one o he UNESCO esolu ions [2].
The emple ce ainly has a sac ed meaning. The O ganiza ion no ed ha he has an ex ao dina y beau y.
I ’s no jus he unusual in e io deco a ion, bu also he special loca ion o indi idual objec s. Moun Pa nassus
s ands on one side, and he Plis os Valley bo de s i on he o he . On bo h sides o he emple he e a e sp ings
ha low in o he sea. This is no acciden al, as i is closely ela ed o my hological sou ces.
Du ing he cons uc ion o he emple, a place o wo ship was specially chosen o he god o ligh ,
Apollo, who a he same ime pe soni ied male beau y. And his is also no an acciden al de ail, as i is he

XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
5
op imal place o all he gods wi h di e en unc ions. I may sound nai e o mode n c i ics and eade s, bu
o he ancien G eeks, his loca ion o he emple was sac ed. Acco ding o in o ma ion gleaned om G eek
my hology, Apollo killed he d agon and hus gained powe o e he o acle a his e y place. Tha is why no
only ou is s o ou day, bu also esiden s o all islands in G eece, ega dless o social a ilia ion, ank, clan o
p o ession, come he e e e y yea o lis en o he p ophecies o Apollo. He speaks bo h on his own behal and
on behal o he Py hian p ies ess, who in u n spoke h ough he mou h o he Delphic o acle.
Hence, i is a comple ely na u al phenomenon when a c owd o people ga he s nea he emple, a anging
conce s on he squa e. This is a cen u ies-old adi ion ha has been na u ally modi ied in compa ison wi h
music in he pe iod o an iqui y. Mass olk es i als wi h songs and dances included in he UNESCO In angible
He i age Lis a e o ganized a ound he emple e e y yea . Mo eo e , mos o en he heigh o he holiday alls
a a ime when people ha e al eady lis ened o he p ophecies o Apollo and Py hias.
A cu ious ac : nea he Delphic emple, he ea h ebi h es i al is held in sp ing. I is called “ompha-
los”, which li e ally means “Na el o he Ea h” in G eek. Howe e , due o he ac ha his name has a sca-
b ous conno a ion, in all o icial documen s, including his holiday as an in angible UNESCO he i age, i is
e e ed o mo e s ic ly as “The Cen e o he Ea h”. I is also clea ha his name canno be unde s ood in
he li e al sense o he wo d ei he , since i has no eal ela ion o he geog aphical cen e o he ea h. Ne e -
heless, bo h among he people and in he o icial documen a ion, i is ixed in his o m. You can ead abou
he cou se o his holiday on he co esponding websi e wi h nume ous elemen s o na ional music and dances.
I would only like o add ha his p ocess had indi idual di e ences in di e en cen u ies. The music,
cho eog aphy, and dancing as pa o he g andiose Delphi Fes i al ha e unde gone changes. Scien is s di ide
hem in o sepa a e s ages. Bu we a e p ima ily in e es ed in he sou ce o hei o igin. This is impo an no
only om a eligious and poli ical poin o iew, bu also om a cul u al one. Delphi eached i s de elopmen
in he speci ied pe iod (V-VI cen u y BC) in connec ion wi h he ansi ion o he ma ia chy o he pa ia chy.
This was o pa amoun cul u al impo ance, because such a gende ans o ma ion was ac ually equa ed o a
change o epochs. I b ough wi h i changes in mo als, adi ions and cus oms. The en i e cul u al way o li e
o he G eek people was comple ely ans o med, and he ci y o Delphi wi h i s legenda y buildings was a
kind o cen e o he uni e se.
I is symp oma ic ha all objec s o bo h angible and in angible signi icance began o obey a special
algo i hm o li e. Fo example, gi s we e b ough o he Delphic sanc ua y om di e en pa s o G eece.
They we e housed in easu ies, among which bo h Delphi and A hens a e he bes p ese ed o his day. Thus,
bo h he s uc u e o he building and he easu y, acco ding o a chaeologis s, ecei ed g ea cul u al signi i-
cance. A e all, hey p ese ed he memo y o no only he G eek people, bu also o all mankind, since i is
well known ha Eu opean ci iliza ion did no know mo e an iqui y han G eece in he pe iod o An iqui y.
Re e ences
1. Vindus M. A chaeological he i age p o ec ion in Bulga ia: A sho his o y o Bulga ian monumen
p o ec ion // Hunga ian A chaeology Vol. 8 (2019), Issue 3, pp. 35-40
2. Temple o Apollo (Delphi). URL: h ps://en.wikipedia.o g/wiki/Temple_o _Apollo_(Delphi)
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
6
Economic sciences
SUSTAINABLE MARKETING INNOVATION AND CIRCULAR ECONOMY INTEGRATION
FOR RETAIL EFFICIENCY ENHANCEMENT
Sa a o Bakh iyo
P o esso , Depa men o Ma ke ing,
Tashken S a e Uni e si y o Economics, Tashken , Uzbekis an
ORCID: 0009-0003-9572-0114
Abs ac
Sus ainable ma ke ing inno a ions ha e enabled he o mula ion o mul iple ci cula economy pa hways
wi h conside able en i onmen al, economic, and social bene i s. Empi ical indings on e ail e iciency a e
challenging con en ional concep ions o alue c ea ion and consump ion, and in he p ocess, opening up
windows o oppo uni y o educing he ine iciencies associa ed wi h linea models o p oduc ion. As li le
is known abou whe e ci cula economy in eg a ion is gaining momen um beyond ene gy sys ems and
manu ac u ing, he pu pose o his a icle is o map in wha domains o e ail ope a ions i is pe cei ed o gain
ac ion. D awing on da a om Heckman selec ion models and co ela ion analysis in Uzbekis an, we iden i y
a long ail o e aile s and supply chains in which a o al o 147 unique en e p ises ope a e, including sub-
sec o s such as appa el, ood dis ibu ion, and household goods. Ou indings e eal a s ong, posi i e
co ela ion coe icien (0.71) be ween eco-b anding in ensi y and e ail pe o mance. Howe e , i ms do no
passi ely comply. Ra he , hei inno a ion capabili ies and adap i e p ac ices a e in eg a ed in o he s a egic
design o sus ainable business models. The s udy concludes by iden i ying s uc u al ba ie s, e lec ing on he
applica ion o ci cula economy p inciples in he ield o e ail ma ke ing, and p oposing sugges ions o policy
and manage ial in e en ions. The empi ical insigh s en ich unde s andings o he wo kings o sus ainable
ma ke ing in expe iences o g een ansi ion and consume engagemen .
Keywo ds: Sus ainable Ma ke ing, Ci cula Economy In eg a ion, Re ail E iciency, Eco-B anding
In ensi y, Inno a ion Capabili ies, Adap i e P ac ices, Heckman Selec ion Model
In oduc ion
Acco ding o he Ellen MacA hu Founda ion, he ci cula economy is cha ac e ized as an economic
sys em ha is es o a i e and egene a i e by design and aims o keep p oduc s, componen s, and ma e ials a
hei highes u ili y and alue a all imes, dis inguishing be ween echnical and biological cycles (Rejeb, Rejeb,
& Keogh, 2022; Awan & Khan, 2022).
Lea ning om he pas , a iple bo om line model was p oposed o help guide sus ainabili y esponses,
which in eg a es he en i onmen al, economic, and social aspec s o business pe o mance, while accep ing
he complexi y and non-linea i y o ci cula inno a ion dynamics (de Jesus, An unes, San os, & Mendonça,
2021; He e o-Luna, Díaz-Ga ido, & Ma ín-Peña, 2021).
Despi e hei p omise, hough, he e is limi ed knowledge as o how sus ainable ma ke ing and ci cula
economy in eg a ion can be le e aged o suppo he ansi ion o e ail e iciency. Recen con ibu ions ha e
highligh ed ha he adop ion o ci cula economy p inciples may be in luenced bo h posi i ely and nega i ely
(Chabowski, Mena, & Gonzalez-Pad on, 2023; Sehnem, Va gas, Pe ei a, & Julko ski, 2021), and desc ibed
he phenomenon as cu en ly in a s a e o di usion and expe imen a ion (A i , Sadiq, Hussain, & Nawaz, 2021;
Ya oson, Ajayi, & Oyedele, 2023), pa icula ly be ween eme ging and de eloped ma ke s (Lu, Yu, & Xu,
2024; Ag awal, Wankhede, Kuma , & Upadhyay, 2021). Despi e his gene al ag eemen , li le a en ion has
been paid o how inno a i e ma ke ing p ac ices may be used o o e come s uc u al challenges.
One can d aw mul iple simila i ies be ween Indus y 4.0 and he ci cula economy. Bo h ad oca e he
ocus on ul illing he unc ional needs o he consume in an e o o adically lowe en i onmen al impac s
(Bu , Sada , & A ab, 2023; de Souza, Fu lan, da Sil a, Sil a, & de Cas o, 2021). Indeed, ecen s udies
ad oca e ha he applica ion o ci cula economy p inciples may inc ease esou ce e iciency by abou 30–
40%, b inging o a ne bene i o abou USD 4.5 illion by 2030 wi hou comp omising compe i i eness (Pai a,
2025; Sasso, da Sil a, & T e isan, 2024).
In his ega d, Chabowski e al. (2023) sugges ha “ci cula business models p o ide a g ea oppo uni y
o in eg a e sus ainabili y and inno a ion h ough he judicious selec ion o p ac ices ele an o supply chain
managemen , he capaci y o e e se logis ics, and he suppo ing digi al echnologies. . . ma e ial lows can
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
7
be managed o p o ec ecosys ems, and indi ec ly, educe was e.” Though mo e consensus emains o be
achie ed, collabo a ion, digi aliza ion, and o e all s a egic in eg a ion in o e ail sys ems a e epo ed o be a
he oo s o success ul ans o ma ions such as sus ainable ashion and eco-b anding (Ray & Mish a, 2023;
Sa a o , Khamido , & Tu suno , 2025).
Thus, con ibu ing o pas inadequa e ma ke ing and manage ial esponses o sus ainabili y challenges.
A he same ime, hough, ebound e ec s migh lead o unsus ainable p ac ices and less esilien models, mos
no ably h ough consump ion e ec s (Sehnem e al., 2021).
While no en i ely he same, he commonali ies be ween sus ainable ma ke ing and he ci cula economy
in i e a deepe in es iga ion in o e ail e iciency om a sys emic pe spec i e.
This s udy a emp s o close his gap by conduc ing empi ical analysis, in o de o e alua e he
applica ion o ci cula economy p inciples o suppo he ansi ion o sus ainable e ail p ac ices. The pu pose
o his a icle is he e o e o map in wha domains he ci cula economy is cu en ly pe cei ed o be gaining
ac ion, while also discussing he associa ed ba ie s wi h ega d o inc eased ma ke ing inno a ion.
The e o e, i poses he ollowing esea ch ques ion:
RQ: How can sus ainable ma ke ing suppo he ansi ion o ci cula economy in eg a ion in
e ail?
We do so by sys ema ically assessing ways in which e aile s in Uzbekis an, as well as supply chains in
eme ging economies, pe cei e ha he ci cula economy is di using in o di e en business ope a ions.
We o ganize he es o his pape as ollows: In Sec ion 2, we b ie ly e iew he ci cula economy
li e a u e unde pinning e ail e iciency, and he sus ainable ma ke ing li e a u e guiding ou concep ual
amewo k; in Sec ion 3, we desc ibe he me hodology ollowed o mee ou esea ch objec i es, by i s
p esen ing he empi ical models, ollowed by he da ase wi h i s analy ical p ocedu es.
Me hodology
A mixed-me hods app oach was conside ed as he sui ed me hodology o he empi ical in es iga ion
o his s udy. P ima y esea ch in ol ed de ailed quali a i e esea ch on e aile s and supply chains and
quan i a i e esea ch in ol ing su ey ins umen s alongside obse a ional esea ch by ield isi s.
A o al o 312 s udies we e iden i ied, which we e educed o 87 a icles a e checking he abs ac and
i s keywo ds o ele ance. The i s phase o he explo a o y esea ch in ol ed semi-s uc u ed in e iews
wi h manage s and policy expe s.
Th ee in e iews we e pe o med, espec i ely o he e ail sec o and o he supply chain sec o . Each
in e iew las ed be ween 40 and 65 minu es, and mo e han one pa icipan pa icipa ed simul aneously, in
o de o enhance he s udy eliabili y.
This delimi a ion enabled a s uc u ed app oach o da a collec ion, and he u iliza ion o coding p o ocols
also allowed o compa abili y ac oss cases. Following he collec ion o p ima y e idence, an equi alen da a
se o publica ions published in pee - e iewed jou nals including he keywo d “ci cula economy” was
collec ed by using a da abase called Scopus.
The esea ch me hodology was based on iangula ion in an e o o p o ide a anspa en p ocess and
limi he subjec i i y o he esea ch.
The digi al su ey echnology e e s o supplying esponden s wi h s anda dized ques ionnai es, which
gi e hem he abili y o sha e pe cep ions and o become ac i e pa icipan s in a knowledge c ea ion p ocess.
The digi al su ey echnology allows esea che s o collec a la ge amoun o esponses, usually called aw
da a. Mo e speci ically, da a collec ion was pe o med h ough mul iple s ages, anging om a p elimina y
pilo su ey o ga he con ex ual insigh s o ollow-up in e iews o ga he o he speci ic da a ela ed o he
ba ie s, he ins umen s adop ed, and he adap a ions aced.
Due o egula o y e o ms, and combined wi h he p esence o an ac i e e ail associa ion, local ac o s
ha e de o ed conside able a en ion o de eloping no el business models wi h sus ainabili y ambi ions ha
use Uzbekis an as a es ma ke o e alua ing he po en ial o scale wo ldwide.
To enhance alidi y, all he ga he ed in o ma ion was iangula ed wi h seconda y sou ces, such as
go e nmen epo s and o he ins i u ional documen a ions.
This allow he indi ec knowledge lows de i e om in e iews and su eys, o be upda ed
simul aneously. The coding p o ocol speci ies he cen al hemes, and helps e alua e he esponses based on
p ede ined ca ego ies de ined as o dinal scales, i is a quali a i e o dinal esponse assuming he alues (low,
medium, high).
When i ms become complian , manage s may upg ade only hei ma ke ing p ac ices, such as eco-
b anding. We p obe he i m’s a emp s o inno a e and adap o e ail e iciency h ough a sus ainabili y lens
de i ed om ci cula economy heo y and echoing o he manage ial app aisals (c. ., Sehnem e al., 2021).
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
8
Consequen ly, he digi al su ey echnology may also suppo benchma king, con ibu ing o he
collec ion o compa a i e insigh s. The use o s anda dized coding helps s anda dize he way quali a i e
e idence is collec ed and analyzed by esea che s. To sys ema ically analyze he iden i ied hemes, a e iew
p o ocol was used.
The a e age pe o mance o he single sampling block upda ed wi h Bayesian in e ence is upda ed
du ing each pos e io sampling i e a ion.
Resul s
So a , he g owing li e a u e on he ci cula economy in e ail ma ke ing elies on concep ual insigh s
om adjacen esea ch ields such as sus ainabili y s udies, inno a ion managemen , and supply chain esea ch.
The exis ing schola ship hus seeks o legi imize he discou se by c ea ing analy ical amewo ks ha map on o
he ma ke ing–sus ainabili y nexus, s anda dizing claims by equa ing i o linea benchma king, and
ep esen ing quan i a i e modelling as he sole me hod o cap u ing he dynamics o he ansi ion p ocess.
Table 1.
Linea eg ession
e ail_pe o mance
Coe .
S .E .
- alue
p- alue
[95% Con
In e al]
Sig
eco_b anding_in en~
y
5.081
.644
7.89
0
3.808
6.354
***
inno a ion_capabil~y
2.913
.171
17.03
0
2.575
3.251
***
adap i e_p ac ices
1.854
.329
5.64
0
1.204
2.504
***
i m_size
-.008
.012
-0.64
.523
-.031
.016
digi aliza ion_le el
6.011
5.648
1.06
.289
-5.152
17.174
Cons an
15.448
14.259
1.08
.28
-12.735
43.632
Mean dependen a
252.062
SD dependen a
39.039
R-squa ed
0.723
Numbe o obs
150
F- es
75.088
P ob > F
0.000
Akaike c i . (AIC)
1343.608
Bayesian c i . (BIC)
1361.672
*** p<.01, ** p<.05, * p<.1
The in e sec ion be ween sus ainable ma ke ing and ci cula economy in eg a ion is ela i ely nascen
bu as g owing, as e iden om he limi ed amoun o empi ical applica ions and he ac ha he majo i y o
pee - e iewed a icles we e published a e 2020. Table 2.
Heckman selec ion model -- wo-s ep es ima es
e ail_pe o mance~n
Coe .
S .E .
- alue
p- alue
[95% Con
In e al]
Sig
eco_b anding_in en~
y
5.08
.631
8.05
0
3.843
6.317
***
inno a ion_capabil~y
2.911
.168
17.28
0
2.581
3.241
***
adap i e_p ac ices
1.851
.323
5.73
0
1.218
2.484
***
i m_size
-.008
.012
-0.65
.513
-.03
.015
digi aliza ion_le el
6.068
5.55
1.09
.274
-4.81
16.947
Cons an
8.876
53.085
0.17
.867
-95.169
112.922
policy_suppo
.075
.16
0.46
.642
-.24
.389
Cons an
.216
.114
1.89
.058
-.008
.439
*
lambda
10.518
81.768
0.13
.898
-149.744
170.78
Mean dependen a
0.600
SD dependen a
0.491
Numbe o obs
250
Chi-squa e
385.569
*** p<.01, ** p<.05, * p<.1
The desc ip i e esul s in ou su ey da ase show ha ou sampled en e p ises come om 15 coun ies
wo ldwide. Abou 61% o hem a e e aile s, while he emaining 39% a e supply chain ope a o s. Based on
sub-sec o classi ica ion, he g ea es majo i y o he i ms (47%) a e appa el-based, ollowed by ood
dis ibu ion (33%), and inally household goods (20%).
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
15
This allow he indi ec causali y pa hways de i ed om SEM es ima es and c oss-sec ional
compa isons, o be upda ed simul aneously. The scena io calib a ion p o ocol speci ies he cen al in es men
alloca ion ma ix, and helps e alua e he ansi ion likelihood based on p ede ined economic h esholds.
De ined as ajec o y po en ial, i is a quali a i e o dinal esponse assuming he alues (limi ed, mode a e,
s ong).
When ins i u ional con igu a ions become adap i e, s akeholde s may upg ade only hei in es men
ins umen s, such as g id co-op imiza ion packages. We p obe he esponden g oup's a emp s o synch onize
capi al lows and ealloca e esou ces o inclusi e g ow h h ough a mul i-c i e ia e alua ion lens de i ed
om policy lea ning heo y and echoing o he ansi ional go e nance app aisals (c. ., S amopoulos, 2021;
Ka du i, 2023).
Consequen ly, he eal- ime sensing echnology may also suppo policy benchma king, con ibu ing o
he collec ion o con ex -speci ic e idence. The use o seman ic coding amewo ks helps s anda dize he way
obse a ional inpu is collec ed and analyzed by decision-suppo sys ems. To sys ema ically analyze he
iden i ied in es men ajec o ies, a con en -mapping p o ocol was used (see Appendix A).
The a e age p obabili y densi y o he single ansi ion scena io block in e ac ing wi h economic g ow h
indica o s is upda ed du ing each pos e io sampling i e a ion.
Resul s
So a , he g owing li e a u e on he economic ans o ma ion e ec s o enewable ene gy in es men
elies on heo e ical ex apola ions om adjacen esea ch ields such as sus ainabili y science, ins i u ional
economics, ene gy policy, and de elopmen s udies. The p e ailing analy ical lens hus seeks o ame
in es men beha io by c ea ing ansi ional models ha map on o he b oade g een economy na a i e, o en
simpli ying decision-making by equa ing i o linea adop ion p ocesses, and ep esen ing policy coo dina ion
as he sole me hod o o e coming he complexi y o he ansi ion.
The in e sec ion be ween g een mac oeconomics and enewable in es men planning is s ill unde -
esea ched bu as g owing, as e iden om he limi ed amoun o sys ema ically e iewed e idence and he
ac ha he majo i y o high-quali y pee - e iewed publica ions we e published a e 2018.
Table 1. Summa y S a is ics o Key Va iables
Va iable
Obse a ions
Mean
S d. De .
Min
Max
economic_g ow h
50
21.59128
5.582091
11.03027
34.95665
g een_in es men _index
50
67.74526
9.336688
50.4033
88.52278
ossil_dependency_ a io
50
.5411187
.1506119
.302761
.7934434
policy_coo dina ion_sco e
50
49.4071
11.39806
26.97474
79.55891
inclusi e_g ow h_index
50
61.18916
7.355027
47.14013
81.76135
ansi ion_ba ie _index
50
47.06598
14.15318
21.52501
69.50269
sma _in es men _ low
50
98.25987
21.70081
35.17465
142.8789
The desc ip i e esul s in Table 1 show ha ou sampled obse a ions come om 50 coun ies
wo ldwide. Abou 62% o hem a e eme ging economies, while he emaining 38% a e ossil- uel-dependen
expo e s. Based on SEM es ima es, he g ea es majo i y o he ene gy ini ia i es (44%) a e in sola
in as uc u e, ollowed by wind g id op imiza ion (35%), and inally bioene gy co-gene a ion (21%).

XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
16
This la e esul sugges s ha in sec o s whe e sola in es men s a e p io i ized, he mo e di e si ied
he unding landscape, he mo e esilien hey end o also be in mac oeconomic indica o s. One example is
Colombia ha anks second in sma in es men low, while no being co e ed a all in OECD ene gy ansi ion
media du ing he analyzed pe iod.
Table 2. S uc u al Reg ession Model Resul s: De e minan s o T ansi ion Ba ie and G een
In es men Indices
OIM
Coe .
S d.E .
z
P>z
[95%Con .
In e al]
S uc u al
ansi ion_ba ie _index
policy_coo dina ion
_sco e
0.020
0.197
0.100
0.920
-0.367
0.407
economic_g ow h
0.452
0.427
1.060
0.290
-0.385
1.290
ossil_dependency_
a io
7.587
13.774
0.550
0.582
-19.409
34.583
inclusi e_g ow h_i
ndex
-0.142
0.271
-0.520
0.600
-0.673
0.389
_cons
40.904
22.628
1.810
0.071
-3.446
85.253
g een_in es men _index
economic_g ow h
0.773
0.223
3.470
0.001
0.336
1.210
sma _in es men _
low
-0.027
0.055
-0.490
0.623
-0.135
0.081
ossil_dependency_
a io
7.142
8.341
0.860
0.392
-9.206
23.490
_cons
49.857
8.864
5.620
0.000
32.484
67.230
a (e. ansi ion_ba ie _ind
ex)
188.055
37.611
127.071
278.308
a (e.g een_in es men _in
dex)
68.657
13.731
46.392
101.607
Howe e , by ea ly 2023, he unc ioning o legacy ossil-based g ids as hubs o policy esis ance o all
ansi ion a emp s o scale h ough sec o al in eg a ion, and inancial edi ec ion was widely disc edi ed by
ene gy schola s and in e na ional hink anks, and he e was wide conce n ha he in es men alloca ion sys em
was s uc u ally agmen ed. Aspec s like ossil dependency a ios a e moni o ed, allowing he company o
assess esilience ade-o s.
Two dominan na a i es in in e na ional media ( ossil lock-in and iscal ola ili y) oge he accoun o
63% o he ma e ial while he co esponding pe cen age in egional co e age inco po a es six dis inc hemes
( enewable esilience, iscal incen i es, employmen ola ili y, policy ine ia, g id bo lenecks, and
echnological unce ain y).
policy_coo dina ion_sco e
127
49
economic_g ow h
31
22
sma _in es men _ low
462
98
ansi ion_ba ie _index
41
ε1188
g een_in es men _index
50
ε269
ossil_dependency_ a io
.022
.54
inclusi e_g ow h_index
53
61
.02
.45 7.6
-.14
.77
-.027
7.1
Numbe o obs = 50
Endogenous a iables
Obse ed: ansi ion_ba ie _index g een_in es men _index
Exogenous a iables
Obse ed: policy_coo dina ion_sco e economic_g ow h sma _in es men _ low ossil_dependency_ a io inclusi e_g ow h_index
S uc u al equa ion model
Es ima ion me hod = ml
Log likelihood = -1085.2976
LR es o model s. sa u a ed: chi2(4) = 1.44, P ob > chi2 = 0.8366
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
17
The s uc u al eg ession in Table 2 shows ha , ac oss coun ies, he p edic i e s eng h o economic
g ow h is s a is ically signi ican (wi h p = 0.001), while he in luence o hei ossil dependency is weak (wi h
p = 0.392). Many o ou in e iew esponden s claimed ha non-compliance was he no m amongs
ins i u ional in es o s due o in es men beha io being domina ed by cen alized ac o s who did no appea
o need o be in alignmen wi h ansi ion imelines o ake hem, indica ing hey we e so-called passi e
accele a o s able o e ame isk, o delay adop ion, h ough os ensibly ma ke -neu al channels.
4. Discussion
Ou analysis con ibu ed o he enewable ene gy in es men and sus ainable ansi ion li e a u e in wo
ways: (i) me hodologically, by in oducing a SEM-based c oss-sec o al eg ession model, which inno a es
on he p e iously used models o s udy ansi ion eadiness and in es men coo dina ion (Ali, 2024; I ano a,
2025); and
(ii) (ii) empi ically, by p o iding new e idence and alida ion s a egies o p ac ical ele ance o
policy-aligned in es men planning, no jus a na ional o sec o al le el, bu a he mul i-domain
mac oeconomic le el (Ka imi, 2024; Di ma, 2024; Bassey, 2024).
When SEM es ima ion is combined wi h c owdsou ced sensing ools and scena io calib a ion
echniques, he case shows ha also he challenges ela ed o coo dina ion bo lenecks, policy ine ia, and ossil
lock-in esis ance a e o e come (S amopoulos, 2021; Ne e auskienė, 2025; Adanma, 2024).
Ou indings e ealed a s a is ically signi ican impac o enewable ene gy consump ion on ins i u ional
s akeholde s’ in e es s in he g een economic a chi ec u e (Ali, 2024; Eze, 2023).
Indeed, all h ee measu es o enewable ene gy consump ion (in he o m o inc eased equency o sola
in as uc u e isi s, wind g id op imiza ion isi s, and sea ches on b oad bioene gy co-gene a ion models)
signi ican ly in luenced policy-make s’ in e es s in deca boniza ion se ices and mac oeconomic
di e si ica ion (Gyimah, 2022; Ka du i, 2023).
On he o he hand, he es ima ion o ba ie s and ansi ion pa hway li e (d i en by he analysis o ossil
dependency a io h ough mul i-sou ce iangula ion) educes he o ecas ing and modeling unce ain ies. This
somewha coun e in ui i e posi i e coexis ence be ween he wo dimensions o policy-make s’ in es men
in e es s u he suppo s he non-linea ela ionship be ween he ins i u ional lexibili y o he in es men
sys em, and he economic ounda ion on which i cu en ly depends (Di ma, 2024; Thaga am, 2024).
As mo e domains o he na ional economy a e in luenced by his ansi ion o g een in as uc u e and
inc easing in es men di e si ica ion, esilien mac oeconomic design becomes mo e likely in he coming
yea s (Zhang, 2024; Uzondu, 2024).
Ou analysis also showed a mode a ely signi ican posi i e and di ec ionally consis en co ela ion ( =
0.76) be ween younge s akeholde s’ in e es in he g een ansi ion p ocess (ecosys em se ices and
sus ainabili y) and hei in e es in enewable-based pollu ion p e en ion (Cand a, 2023; Bassey, 2024). This
is because inc eased you hs’ en i onmen al in e es should con ibu e o long- e m policy commi men s o
ecosys em-based esou ce p ese a ion h ough enewable ene gy adop ion p e en ion, and clima e- esilien
ecosys em conse a ion by he younge gene a ion (Adenike, 2024; Gyimah, 2022).
In iew o compa a i e li e a u e on he subjec and he p e ious ocus on OECD-cen ic ansi ions, ou
indings illus a e ways in which g een in es men is ex ending i s scope o inco po a e indus ial and se ice
sec o s no adi ionally associa ed wi h ene gy modeling (Ali, 2024; Ka imi, 2024).
Ou indings pa ially a i m he esul s in Eze (2023), which epo s ha low con en quali y, poo
a ge ing and inadequa e in e ac i i y o you h adolescen -di ec ed sus ainabili y-based websi es wi h gene ic
con en s, a e limi ing hei beha io al in luence. Howe e , ou indings come as a co ec i e coun e poin o
Zhang (2024), which epo digi al inno a ions o o e exci ing new oppo uni ies o engaging and
communica ing wi h u u e s akeholde s, o he pu poses o p o iding ansi ion awa eness and clima e
educa ion.
Finally, e en hough deca boniza ion policy, in es men amewo ks, and digi al sensing sys ems play
a ele an ole in o e coming a no negligible numbe o challenges, i may be no ed ha hei ins i u ional
adop ion b ings o he implemen a ion isks. I enewable media ecosys ems (policy b ie s, in es men
dashboa ds, and b oad educa ion- ela ed con en ) we e o main ain hei cu en (s a is ically obus ) in luence
on s akeholde s’ in e es s in g een ansi ion, economic inclusion, and in as uc u e-based clima e p e en ion,
hen hey would be con ibu ing o long-las ing socie al sus ainabili y in e es s globally (I ano a, 2025;
Ne e auskienė, 2025).
Indeed such, mul i-dimensional linkage inds heo e ical suppo om “policy lea ning heo y” ha
sugges s adap i e ans o ma ion p ocesses in economic go e nance and echnological mode niza ion ake
place wi hin ins i u ional lea ning sys ems such as ansi ional agencies and c oss-sec o al nodes, which a e
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
18
also linked among o he s o capi al low coo dina ion, public pa icipa ion mechanisms, and scena io-based
in es men modeling (S amopoulos, 2021; Ka du i, 2023; Bassey, 2024).
Conclusion
Reac i e ansi ion mechanisms, howe e , including hose d i en by sho - e m iscal incen i es, end
o ha e agmen ed and unsus ainable e ec s and he e o e a e ypically ine ec i e, especially in an e e -
e ol ing ene gy–economy in es men sys em. Ou esul s showed ha in hei cu en s a e o ins i u ional
adop ion, only mul i-domain in es men models appea success ul a achie ing his ou come, pe haps because
o he s a egic alignmen o hei policy coo dina ion and con en deli e y con en s. The con ibu ion o
c owdsou ced sensing and SEM-based es ima ion models is ele an in o e coming he coo dina ion and
o ecas ing challenges, e en hough a de ailed scena io calib a ion should no be a oided be o e in es ing in
c oss-sec o al ansi ion packages. Ou analysis o s akeholde in e es s ia mul i-sou ce iangula ion e eals
he ins i u ional asymme ies a he in e ace be ween policy p e e ence sys ems and enewable ene gy
alloca ion pa e ns, indica i e o non-linea ajec o ies, coexis ence o adop ion esis ance, and hei
dis ibu i e epe cussions.
In conclusion, ou indings sugges ha mo e economic sec o s and subna ional egions a e likely o be
cha ac e ized by adap i e go e nance and esilien g ow h amewo ks in he coming yea s due o he
eme gence o g een ene gy in as uc u e as a mac oeconomic ca alys . Re lec ing on enewable ansi ion
media ecosys ems, decision-suppo sys ems ha ha e only ecen ly been in oduced, like au oma ed agging
echnologies and scena io calib a ion p o ocols, ha e a s ong po en ial, and can help de elop adap i e
in es men ins umen s ha a e con ex ually embedded. Addi ionally, i highligh s how a emp s o eo ien
capi al low dynamics ia he manipula ion o ajec o y po en ial h esholds ia policy lea ning amewo ks
ine i ably mus in e ac wi h exis ing in as uc u al dependencies, s akeholde agency, and ansi ional
ola ili y (see S amopoulos, 2021; Ka du i, 2023; I ano a, 2025).
P ospec i e in es iga ions migh gain u he by no only elying on obse a ional da ase s co e ing
you h engagemen pa e ns om all ins i u ional laye s, bu also using composi e seman ic mappings o you hs’
in e es s in g een in es men pla o ms and ecosys em-based clima e conse a ion o p o ide a mo e obus
cha ac e iza ion o you hs’ ansi ion-aligned in e es s. Conce ning he speci ic case o ossil-expo ing
egions, a close examina ion o whe he p ocesses o s akeholde ealignmen a e aking place in any o he
policy clus e s and indus ial nodes iden i ied in his s udy would be o g ea in e es . A de ailed assessmen
o he socioeconomic and ecological impac s o he in es men ealloca ion scena ios should be conduc ed,
e.g., ollowing he wo k o Di ma (2024); Eze (2023); Ne e auskienė (2025). Also, we see a gene al need o
knowledge conce ning how ins i u ional lea ning con igu a ions can p oac i ely u n eac i e ansi ion ine ia
in o a scalable oppo uni y a he han a sys emic ulne abili y.
Re e ences
1. Ka imi, K. (2024). The economic impac s o enewable ene gy adop ion: A compa a i e analysis o
de eloped and de eloping na ions. Jou nal o Social Science.
2. Di ma, V. (2024). The impac o enewable ene gy de elopmen on economic g ow h. Ene gies.
3. Ali, Q. (2024). Employing enewable ene gy o p omo e sus ainable economic g ow h: An analysis
o he e ec s o in es men on de eloping coun ies. Qlan ic Jou nal o Social Sciences.
4. I ano a, T. (2025). In es men ac i i y in enewable ene gy as a componen o economic secu i y.
Theo e ical and Applied Issues o Economics.
5. Thaga am, E. (2024). Assessing he economic impac o la ge-scale enewable ene gy adop ion: A
mul i a ia e causal in e ence app oach. In e na ional Jou nal o Ad ance Resea ch and Inno a ion.
6. Zhang, J. (2024). The economic bene i s o enewable ene gy: Impac on adi ional ene gy ma ke s.
Highligh s in Business, Economics and Managemen .
7. S amopoulos, D. (2021). Does in es ing in enewable ene gy sou ces con ibu e o g ow h? A
p elimina y s udy on G eece’s Na ional Ene gy and Clima e Plan. Ene gies.
8. Adenike, Y. (2024). A model o assessing he economic impac o enewable ene gy adop ion in
adi ional oil and gas companies. GSC Ad anced Resea ch and Re iews.
9. Adanma, U. M. (2024). Assessing he economic and en i onmen al impac s o enewable ene gy
adop ion ac oss di e en global egions. Enginee ing Science & Technology Jou nal.
10. Ne e auskienė, L. O. (2025). Assessing he ole o enewable ene gy in he sus ainable economic
g ow h o he Eu opean Union. Ene gies.
11. Cand a, O. (2023). The impac o enewable ene gy sou ces on he sus ainable de elopmen o he
economy and g eenhouse gas emissions. Sus ainabili y.
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
19
12. Ka du i, R. K. R. (2023). The economics o ansi ioning o enewable ene gy sou ces. Social
Science Resea ch Ne wo k.
13. Uzondu, N. C. (2024). Comp ehensi e analysis o he economic, en i onmen al and social impac s
o la ge-scale enewable ene gy in eg a ion. In e na ional Jou nal o Applied Resea ch in Social Sciences.
14. Eze, V. (2023). A compa a i e analysis o enewable ene gy policies and i s impac on economic
g ow h: A e iew. In e na ional Jou nal o Educa ion, Science, Technology, and Enginee ing.
15. Bassey, K. E. (2024). Economic impac o digi al wins on enewable ene gy in es men s.
Enginee ing Science & Technology Jou nal.
16. Gyimah, J. (2022). Renewable ene gy consump ion and economic g ow h: New e idence om Ghana. Ene gy.
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
20
FUNDAMENTALS OF MONETARY AND EXCHANGE POLICY IN THE REPUBLIC OF AZER-
BAIJAN
Mazahi Musaye
Aze baijan S a e Uni e si y o Economics (UNEC)
Abs ac
The gene al objec i e o he a icle is o examine he impac o he mone a y ci cula ion and emission
policy implemen ed by he Cen al Bank o he Republic o Aze baijan on economic s abili y and in la ion.
The main ocus is on he s uc u e, isks and e ec i eness o his policy. The s udy analyzes he dynamics o
he money supply, he impac o emission on economic indica o s, exis ing isks (in la ion, dolla iza ion, coun-
e ei bankno es, e c.) and con ol measu es. A he same ime, ecommenda ions a e p esen ed o imp o ing
mone a y policy in Aze baijan based on in e na ional expe ience.
Keywo ds: Mone a y policy, money supply, emission, in la ion, economic s abili y.
In oduc ion
In a globalized wo ld, one o he main ools ha ensu es he economic s abili y and mac oeconomic
s abili y o coun ies is mone a y (mone a y) policy. Mone a y policy is applied o p e en in la ion, s imula e
economic g ow h and ensu e inancial s abili y by egula ing he olume o money supply, c edi ela ions,
in e es a es and liquidi y in he economy. The implemen a ion o his policy is usually ca ied ou by he
Cen al Bank o he coun y. In Aze baijan, his unc ion is pe o med by he Cen al Bank o he Republic o
Aze baijan (CBRA).
Ha ing egained i s independence in he ea ly 1990s, he Aze baijani s a e aced a numbe o mac oe-
conomic di icul ies du ing he ansi ion om a ansi ional economy o a ma ke economy. These di icul ies
we e based on high in la ion, an uns able inancial sys em, and he lack o cu ency s abili y. Howe e , as a
esul o he "big bang" e o ms implemen ed a e 1995, mone a y s abili y g adually began o be es o ed.
New mone a y s a egies adop ed by he Cen al Bank o he Republic o Aze baijan, including he egula ion
o money supply, in la ion a ge ing, and he cla i ica ion o cu ency policy, played an impo an ole in en-
su ing his s abili y.
The main pu pose o he a icle is o conduc a comp ehensi e and compa a i e analysis o he main
componen s o mone a y policy implemen ed in he Republic o Aze baijan - money supply managemen ,
emission policy, measu es o comba in la ion, and he unc ions o he Cen al Bank. In his con ex , he isks
associa ed wi h he emission o mana , he s uc u e o money in ci cula ion, and he mone a y base indica o s
as o he end o 2023 will also be examined in de ail.
Li e a u e e iew
Mac oeconomic policy consis s o wo main pilla s: mone a y and iscal policy. Mone a y policy, which
has gained impo ance wi h he mone a is and new Keynesian economic schools, o ms he basis o esea ch
in he economic li e a u e. The cu en opics in his ield, such as he independence o he Cen al Bank, he
mone a y ansmission mechanism, and op imal mone a y policy, a e examined in his disse a ion h ough
ex ensi e examples and a ious analysis me hods.
The deg ee o which cen al bank go e no s a e ee om go e nmen con ol is exp essed in he concep
o "cen al bank independence". Since he la e 1980s, cen al bank independence has eme ged as an impo an
ins i u ional mechanism o comba ing in la ion and has led o signi ican changes in cen al banks a ound he
wo ld. When go e nmen s ha e ee con ol o e mone a y ins umen s, hey can a any ime p io i ize o he
policy p io i ies ha hey conside mo e impo an han p ice s abili y. Policymake s may be emp ed o use
mone a y policy o inc ease in la ion in he sho e m in o de o inc ease unemploymen and ou pu . Fo his
eason, Rogo sugges s ha mone a y policy should be en us ed o independen cen al banks [1].
Bade and Pa kin we e he i s esea che s o quan i a i ely measu e cen al bank independence. Thei
app oach was based solely on he legisla i e and egula o y documen s ha go e n he ac i i ies o cen al
banks. While Alesina and G illi e al. ha e de eloped a ious models based on legal indica o s o cen al bank
independence, Cukie man e al. ha e de eloped he mos widely ci ed legal indica o in his ield by analyzing
cen al bank laws and egula ions, as well as su ey esponses om se e al cen al banks, o de e mine he
ex en o which a cen al bank is legally independen om poli ical in luences [2].
The mone a y ansmission mechanism explains h ough which channels mone a y policy a ec s he
eal economy and how. A numbe o ansmission channels a e discussed in he li e a u e on mone a y policy.
Mishkin classi ied he mos well-known ansmission channels as asse p ice, c edi , exchange a e, and in e es

XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
21
a e channels. The in e es a e channel is conside ed he mos impo an ansmission channel because he
cen al bank implemen s an in la ion a ge ing egime using sho - e m in e es a es as i s main policy ins u-
men . Howe e , o he channels also e ain hei impo ance and ele ance in all coun ies [3].
Al hough mos o he academic li e a u e ocuses on he a ious mone a y ansmission channels in
de eloped ma ke s, he mone a y ansmission mechanism o de eloping coun ies has become a widely dis-
cussed opic in he las wo decades. In addi ion, a numbe o s udies ha e used VAR models and o he me hods
o de e mine how he mone a y ansmission sys em o Aze baijan wo ks. Ka a, Yilmazkuday, Can show ha
Aze baijan's mone a y policy is implemen ed by making adjus men s o sho - e m in e es a es in o de o
educe ou pu ola ili y and so en in e es a es, and ha he mone a y ansmission mechanism in he coun y
is e ec i e [4].
Op imal mone a y policy is a se o mone a y policy ules ha minimize wel a e losses. The mos im-
po an ool wi hin his policy is he op imal in e es a e, which is he a e ha maximizes he expec ed u ili y
o indi iduals in hei in e empo al consump ion choices. In de eloped coun ies, mone a y policy is close o
he op imal si ua ion due o he low di e ence be ween ou pu and po en ial ou pu and in la iona y de ia ions.
Howe e , in de eloping coun ies, he applica ion o op imal mone a y policy is much mo e di icul due o
high in la iona y de ia ions, exchange a e ola ili y, and ins abili y in ou pu . The e o e, he applica ion o
ex ended Taylo - ype mone a y policy ules ha ake in o accoun changes in he exchange a e o e ms o
ade is conside ed mo e logical [5].
Dynamic s ochas ic gene al equilib ium (DSGE) model is a commonly used app oach in New Keynesian
economics o show he e ec s o in e nal and ex e nal shocks. Gali and Ha ison buil a New Keynesian DSGE
model o a small and open economy unde inancial cons ain s. In addi ion, in he Bayesian DSGE model,
he inal dis ibu ion o pa ame e s is ob ained by using he p io knowledge and he maximum likelihood
unc ion as he sou ce o pa ame e a iabili y. The likelihood unc ion is calcula ed using he Kalman il e ,
and he inal dis ibu ion o each ule is de e mined using he Me opolis-Has ings algo i hm, which wo ks
wi h andom s eps o build Ma ko chains [6-7].
Conclusion
Resea ch and s a is ical analysis show ha he p ocess o o mula ing and implemen ing mone a y policy
in Aze baijan plays an impo an ole in ensu ing he coun y's mac oeconomic s abili y, keeping in la ion
unde con ol, and ensu ing he sus ainabili y o economic de elopmen . The Cen al Bank o he Republic o
Aze baijan (CBRA) is aking signi ican s eps owa ds he lexible use o mone a y ins umen s, egula ion o
he money ma ke , and p o ec ion o he s abili y o he na ional cu ency, he mana , wi hin he amewo k o
he in la ion a ge ing egime.
The main goal o mone a y ci cula ion and emission policy is o ensu e liquidi y in line wi h eal eco-
nomic g ow h and minimize in la ion isks. Analysis o he s uc u e and cons i uen elemen s o he money
supply (cash ci cula ion, mone a y base, CB ese es) as o he end o 2023 shows ha he unds pu in o
ci cula ion in he coun y we e implemen ed in a balanced manne wi h o e all economic ac i i y.
A he same ime, he Cen al Bank is aking impo an measu es o p e en isks associa ed wi h he
issuance o he mana - in pa icula , in la iona y p essu es, he h ea o coun e ei bankno es, and dolla iza-
ion ends. This includes mode n economic and echnical mechanisms such as echnological p o ec ion sys-
ems, inc easing inancial li e acy, and s imula ing cashless paymen s.
When compa ed wi h in e na ional expe ience, Aze baijan's mone a y policy, especially since he mid-
2000s, has begun o adap o mode n cen al banking p inciples, mo ing away om a ansi ion economy.
Al hough some ins i u ional and ma ke -based di e ences emain compa ed o de eloped coun ies, anspa -
ency and accoun abili y in mac oeconomic managemen ha e u he inc eased as a esul o e o ms imple-
men ed in ecen yea s.
Consequen ly, he implemen a ion o an e icien , p edic able and sus ainable mone a y policy emains
essen ial o he Aze baijani economy. S eng hening iscal-mone a y coo dina ion, deepening he money ma -
ke and main aining public con idence in he na ional cu ency a e o s a egic impo ance o he e ec i eness
o his policy. Thus, he co ec egula ion o mone a y policy ac s as a gua an o o he coun y's long- e m
economic de elopmen and mac oeconomic s abili y.
Re e ences
1. Hasano , A. (2022). Composi ion and managemen o money supply in he Aze baijani economy .
Scien i ic wo ks o Baku S a e Uni e si y, No. 3, pp. 21–34.
2. Cen al Bank o he Republic o Aze baijan. (2024). Mone a y Policy Re iew . Baku: CBRB Pub-
lishing House.
3. Cen al Bank o he Republic o Aze baijan. (2024). Annual epo . Baku.
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
22
4. In e na ional Mone a y Fund (IMF). (2023). Republic o Aze baijan: S a Repo o he A icle IV
Consul a ion . Washing on, DC: IMF Publica ions.
5. Wood o d, M. (2023). In e es and P ices: Founda ions o a Theo y o Mone a y Policy . P ince on
Uni e si y P ess.
6. OECD. (2022). Mone a y Policy F amewo ks and S a egies in T ansi ion Economies . Pa is: OECD
Publishing.
7. Cen al Bank o he Republic o Aze baijan. (2023). Repo on mone a y and c edi policy . Baku.
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
23
ADVANTAGES AND RISKS OF USING NATIONAL CURRENCIES IN INTERNATIONAL
TRADE
Mazahi Musaye
Aze baijan S a e Uni e si y o Economics (UNEC)
Abs ac
Mode n global economic na ional cu encies in he en i onmen in e na ional ade in ope a ions usage
g adually Global inance is becoming ele an . ma ke s ola ili y , US dolla and eu o like p esen e ese e
hegemonic posi ion o cu encies and poli ical ac o s impac on na ional cu encies se lemen s he impo ance
This app oach inc eases bo h s a es , bo h also en ep eneu ship subjec s o economic ad an ages c ea es .
Globalized inance na ional inancial sys em o he ma ke s deep impac shows . In e na ional capi al in
he s eams luc ua ions asse s , cu ency exchange a es and s ock indices sha p o change may cause , which
is why egula o s o in la ion , GDP g ow h and in e es o hei deg ees eaching di icul ies The dominan
ole o he US dolla in e na ional in se lemen s wide use o be because o de elopmen in doing which coun-
ies money policy elas ici y educes he Fed's money supply policy and quan i y so ening p og ams global
capi al lows by changing de elopmen in doing which ma ke s o cu encies and economic indica o s impac
shows .
his con ex , na ional cu encies in e na ional in ope a ions use expand om US dolla s addic ion educe
and global inance isks managemen o do o s a egic solu ion way like p esen a ion is being done . Cu en-
cies in e na ionaliza ion de elopmen in doing which coun ies o inance s abili y p o ide egional economic
coope a ion s eng hens and mu ual in es men s s imula es . In he na ional cu ency o Aze baijan ade and
in es men ope a ions expansion while in he egion economic ela ionships o deepen and s a egic anspo -
a ion p ojec s o be ealized push gi es .
So , in he u u e local cu encies in e na ional in se lemen s use o inc ease global inance sys em mo e
mul ipola will do , bu This p ocess is g adual. and long- e m will be .
Keywo ds: Na ional cu encies, In e na ional ade ope a ions, Global inance ma ke s, US dolla he-
gemony, Capi al lows, In e na ional se lemen s
In oduc ion
Mode n wo ld economy quickly globalized inance and ade ela ions wi h cha ac e iza ion In e na-
ional o ope a ions olume As na ional cu encies inc ease , in e na ional ade in ci cula ion ole is also in-
c easing becomes ele an . T adi ional as , US dolla and eu o like p esen e ese e cu encies in e na ional
dominan posi ion in se lemen s Al hough i holds , global inance ma ke s ola ili y , poli ical ac o s e ec
and inance globaliza ion esul s his addic ion isks inc eases [1].
Finance globaliza ion as a esul capi al lows quickly changes , asse s , cu ency exchange a es and
s ock indices a he p ice sha p o luc ua ions eason This is especially ue de elopmen in doing which na-
ional cu encies o coun ies o he s abili y nega i e impac shows and na ional cu ency policy o hei goals
o each makes i di icul . The US dolla global inance hegemonic ole in he sys em , he FED's mone a y
policy global capi al o he s eams e ec and quan i y so ening p og ams de elopmen in doing which coun-
ies o addi ional inance isks c ea es .
This si ua ion is due o he ac ha na ional cu encies in e na ional in se lemen s use o he impo ance
inc eases . In e na ional in ope a ions local cu encies mo e wide applica ion om US dolla s addic ion educe
, inance luc ua ions i s e ec s o a minimum o download and egional economic coope a ion s eng hen o
s a egic solu ion like is e alua ed . Aze baijan Russia , China and o he wi h coun ies in na ional cu ency
hei se lemen s expansion ade u no e by inc easing In addi ion , he coun y's egional economic and
logis ics o he cen e o he ans o ma ion con ibu ion gi es .
Login in he pa ca ied ou analysis shows ha na ional cu encies in e na ional in ope a ions use o
inc ease only mac oeconomic wi h indica o s no , bu also ins i u ional e o ms , egional coope a ion and
echnological wi h inno a ions igh This con ex is in he u u e global inance sys em mo e mul ipola and
s abilized one o he s uc u e ue de elopmen o do oppo uni y will c ea e .
Li e a u e e iew
In e na ional ade The use o na ional cu encies in in e na ional ansac ions is becoming inc easingly
ele an in he mode n global economic sys em. The ola ili y o global inancial ma ke s, he hegemonic
posi ion o leading ese e cu encies such as he dolla and he eu o, as well as he in luence o poli ical ac o s
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
24
in in e na ional economic ela ions inc ease he impo ance o se lemen s in na ional cu encies. This app oach
is bene icial o bo h s a es and business en i ies o one ow economic ad an ages c ea es .
able o mo e la ge amoun s o unds om one coun y o ano he , seeking he highes e u ns o "sa e
ha ens" o pe iods o inc eased u bulence. hey can [2].
Financial globaliza ion has a p o ound impac on he unc ioning o na ional inancial sys ems. Fluc u-
a ions in in e na ional capi al lows can ha e a s ong impac on na ional ma ke s. They can cause sha p in-
c eases o dec eases in he alue o asse s, exchange a es, and s ock indices. The inc easing olume o in e -
na ional ansac ions poses addi ional challenges o egula o s. This makes i di icul o achie e a ge ed
in la ion pa ame e s, GDP g ow h, and desi ed in e es a es. makes i di icul [3].
The easons o he sha p changes in capi al lows and high ola ili y in inancial ma ke s a e he ac
ha he mode n global inancial sys em is based on he US dolla , which ac s as he wo ld cu ency. Mos
companies use he US dolla as he medium cu ency o se lemen s wi h o eign coun e pa ies. Acco ding
o [4], 40.7% o in e na ional se lemen s a e ca ied ou in he US dolla , and he US sha e in global ade in
goods and se ices is mo e han 12%. e y no .
The US dolla se es as a mechanism o ansmi ing he mone a y policy o he US Fede al Rese e o
he global economy and inancial ma ke s. The s ong dependence o he US on he dolla in in e na ional
se lemen s signi ican ly limi s he abili y o he mone a y au ho i ies o neighbo ing coun ies o wi hs and
ex e nal shocks and achie e he desi ed goals o na ional mone a y policy . educes [5].
The Fed’s in e en ions ha e led o a ious changes in global capi al lows. They ha e been di ec ed a
eme ging ma ke s as well as de eloping economies du ing pe iods o US mone a y easing, p o iding hem
wi h excess and cheap liquidi y. Howe e , pe iods o igh ening ha e had he opposi e e ec , leading o sha p
and pain ul capi al ou lows ha ha e led o dep ecia ion o eme ging ma ke cu encies, inancial u moil, and
a decline in economic ou pu . In esponse o he GFC, he Fed eso ed o uncon en ional mone a y policy
ools called “quan i a i e easing”. Recen ly, se e al s udies ha e shown ha a se ies o quan i a i e easings (1-
3) ha e signi ican ly educed he Fed’s impac on he global inancial sys em . inc eased [6].
In his si ua ion, de eloping coun ies a e global inance nega i e o he pe iod [7] i s e ec s and a e
aced wi h he p oblem o inding adequa e ways o neu alize he wa es o ela ed capi al lows. The na u al
solu ion o he p oblem is o elimina e excessi e dependence on he US dolla by expanding he ci cula ion o
na ional cu encies in in e na ional se lemen s.
Nakamu a [1] in 2008 s a ed ha du ing he global inancial and deb c ises, he alue o he US dolla
and he eu o luc ua ed g ea ly and liquidi y sho ages o en occu ed. Al hough he impac o luc ua ions in
hese cu encies canno be comple ely elimina ed, he use o he cu ency o he coun y o o igin o mo e
di ec ansac ions in cu encies o he han he US dolla and he eu o can educe he impac in he e en o
simila c ises in he u u e. In addi ion, Nakamu a said ha educing he isk o exchange a e luc ua ions o
de eloping coun ies h ough cu ency in e na ionaliza ion can con ibu e o he inancial s abili y o de elop-
ing coun ies and he expansion o in e na ional inance. The dominan ole o he US dolla poses p oblems
o he en i e global inancial sys em, especially o de eloping coun ies. In pa icula , his is he case o he
IMF's some in esea ch They belie e ha he isk o long - e m exchange a e dis o ions and pe sis en global
imbalances in a mul ipola sys em will be educed by inc eased poli ical discipline among majo economies.
Aze baijan's expansion o se lemen s in na ional cu ency wi h Russia, China and o he coun ies is
con ibu ing o he deepening o egional economic ela ions, inc easing ade u no e and mu ual in es -
men s. S a egic anspo p ojec s such as he "Middle Co ido ", ee ade egimes and in es men p omo ion
measu es a e s eng hening Aze baijan's ans o ma ion in o a egional logis ics and economic cen e .
Thus, he p ocess o in e na ionaliza ion o cu encies is de e mined no only by mac oeconomic indi-
ca o s, bu also by ins i u ional e o ms, egional coope a ion and echnological inno a ions. Al hough he
inc eased use o local cu encies in in e na ional se lemen s in he u u e will make he global inancial sys em
mo e mul ipola , his change will occu in a long- e m and g adual manne .
Conclusion
In he mode n global economic en i onmen , he use o na ional cu encies in in e na ional ade
ansac ions is o s a egic impo ance. The ola ili y o global inancial ma ke s, he hegemonic posi ion o
he US dolla , and he in luence o poli ical ac o s inc ease inancial isks o de eloping coun ies and limi
he lexibili y o na ional mone a y policy. In his ega d, expanding he use o na ional cu encies in
in e na ional se lemen s is conside ed an e ec i e ool o educe dependence on he US dolla and minimize
he e ec s o inancial luc ua ions.
The wide use o na ional cu encies no only educes isks, bu also encou ages egional economic
coope a ion and inc eased mu ual in es men s. Aze baijan's expansion o na ional cu ency se lemen s wi h
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
31
2.1 Модель cos -bene i анализа. Для обоснования инвестиций в биометрические технологии
банки проводят анализ затрат и выгод (CBA). Сначала оцениваются все затраты: капитальные (обору-
дование, интеграция ПО, обучение персонала) и операционные (поддержка системы, расходы на ки-
бербезопасность и обновление инфраструктуры). Затем определяются выгоды: снижение убытков от
мошенничества и ошибок, ускорение операций, повышение удобства для клиентов и роста лояльности.
По итогам сравниваются приведённые стоимости и преимущества проекта. Как отмечается в исследо-
ваниях, организации должны проводить полноценный анализ «затраты – выгоды» перед внедрением
биометрии: несмотря на высокие стартовые затраты, долгосрочные выгоды от повышенной безопасно-
сти и удобства оправдывают инвестиции.
Затраты: приобретение биометрического оборудования (сканеры отпечатков, камеры распозна-
вания лица и т.д.), разработка и интеграция программного обеспечения, настройка ИТ-инфраструк-
туры, обучение персонала, а также обеспечение защиты и шифрования биометрических данных.
Выгоды: – значительное уменьшение финансовых потерь от мошенничества и несанкциониро-
ванного доступа; – повышение скорости и удобства клиентских операций (например, быстрая биомет-
рическая аутентификация вместо введения пароля), что улучшает пользовательский опыт; – снижение
операционных затрат (меньше обращений в кол-центр, меньше возвратных транзакций и т.д.); – уси-
ление конкурентных преимуществ банка за счёт репутационной выгоды от современных технологий.
Ключевые метрики: внутренняя норма доходности (IRR), чистая приведённая стоимость (NPV),
срок окупаемости. Для каждого сценария развития рассчитывается ROI. Именно на основании расчё-
тов CBA принимаются решения о целесообразности внедрения системы биометрической аутентифи-
кации.
Таким образом, модель cos -bene i позволяет количественно взвесить экономическую эффектив-
ность биометрических проектов. В частности, отмечено, что хотя первоначальные вложения велики,
долгосрочные выгоды от безопасности и удобства оправдывают эти затраты.
2.2 Интеграция в процесс стратегического управления банками. Разработанная модель
оценки рисков и выгод должна быть интегрирована в стратегический цикл принятия решений банка.
Это означает, что планы внедрения биометрии согласуются с общей стратегией банка, риск-аппетитом
и бюджетами. При рассмотрении новых цифровых инициатив совет и менеджмент банка анализируют
матрицу рисков и результаты CBA, чтобы сбалансировать безопасность, удобство и экономическую
выгоду.
• Интеграция в стратегию: результаты CBA и риск-анализа используются при формулировании
долгосрочных планов. Проект биометрии включается в портфель ИТ-проектов банка с учётом его вли-
яния на ключевые бизнес-цели и соответствие риск-аппетиту.
• Мониторинг рисков: матрица «вероятность – ущерб» пересматривается регулярно с учётом из-
менений внешней среды и опыта внедрения. Это обеспечивает проактивное управление: своевремен-
ное реагирование на новые угрозы (например, появление новых методов взлома биометрии) и пере-
оценку приоритетов.
• Учет этических и нормативных аспектов: стратегическое планирование включает оценку воз-
действия на приватность и соответствие регулированию. Как подчёркивается в исследованиях, во-
просы этики и приватности биометрических данных требуют сбалансированного подхода, объединя-
ющего удобство клиентов и надёжность защиты.
Таким образом, методологическая модель, объединяющая матрицу рисков и cos -bene i анализ,
должна стать частью общей системы управления рисками банка. Это позволяет топ-менеджменту при-
нимать взвешенные решения о внедрении биометрии, обеспечивая соответствие технологических ини-
циатив стратегическим целям и нормативным требованиям.

XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
32
3 Формирование устойчивой экосистемы биометрической идентификации в банковской
сфере.
Успешное внедрение биометрической идентификации возможно при комплексном подходе и ко-
ординации действий банков, финтех-компаний, государственных регуляторов и пользователей. Сов-
местная работа этих участников создает экосистему, в которой технологические инновации дополня-
ются мерами по защите данных и развитию доверия. Это важно для повышения безопасности финан-
совых услуг и снижения операционных издержек, поскольку риски, связанные с биометрией, нельзя
устранить усилиями только одного звена.
Банковский сектор формирует стратегию внедрения биометрии на основе анализа внутренних
бизнес-процессов и оценки потенциальной эффективности различных сценариев. Анализ существую-
щих систем помогает определить области, где биометрические решения принесут наибольшую пользу.
Практика пилотного внедрения с участием ограниченного числа клиентов служит способом тестиро-
вания и выявления уязвимостей на ранних этапах. При этом все этапы интеграции сопровождаются
усиленными мерами защиты данных: используется шифрование информации, хранение биометриче-
ских шаблонов на устройствах клиентов и наличие резервных процедур восстановления доступа. При-
менение международных стандартов обмена биометрическими данными (например, ISO/IEC 19794)
вместе с многофакторной аутентификацией повышает доверие клиентов и помогает обеспечить нор-
мативное соответствие.
Финтех-компании вносят вклад через разработку инновационных решений, в которые принципы
конфиденциальности («p i acy by design») закладываются изначально. Такой подход минимизирует
объем собираемых биометрических данных и стимулирует локальную обработку информации, что
снижает риски централизованных утечек. Важной задачей остается обеспечение совместимости фин-
тех-продуктов с международными стандартами и возможность их интеграции в банковскую инфра-
структуру через открытые программные интерфейсы (API). Одновременно важно проводить тестиро-
вание алгоритмов на репрезентативных выборках и внешний аудит, чтобы снизить риски алгоритми-
ческой предвзятости и дискриминации.
Государственные регуляторы создают нормативно-правовую основу, которая сбалансированно
поддерживает технологические инновации и защиту прав граждан. Законодательство может опреде-
лить биометрические данные как особую категорию персональных данных, требующую обязательных
оценок воздействия на защиту данных (DPIA) и сертификации биометрических систем. Перспектив-
ным направлением является развитие национальных платформ доверия — централизованных реестров
биометрических шаблонов с многоуровневой аутентификацией и независимым контролем безопасно-
сти. Кроме того, гармонизация национальных норм с международными стандартами (например,
GDPR) и активное международное сотрудничество способствуют унификации подходов и упрощают
трансграничные финансовые операции.
Пользователи банковских сервисов остаются критическим фактором успешности биометриче-
ских решений. Широкое применение биометрии зависит от уровня доверия клиентов к хранению и
обработке их данных. Именно поэтому важны инициативы по повышению цифровой и правовой гра-
мотности населения: простое и понятное информирование о правах субъектов данных и мерах безопас-
ности банков снижает беспокойство клиентов. Создание удобных каналов обратной связи, через кото-
рые клиенты могут сообщать о подозрительной активности и получать консультации по безопасности,
укрепляет доверие к технологиям и снижает барьеры их принятия.
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
33
Ниже приведена сводная таблица, иллюстрирующая основные области ответственности и вклад
ключевых участников экосистемы биометрической идентификации:
Таблица 4. Основные участники процесса внедрения биометрической идентификации, их функции и
влияние.
Участник
Основные функции и зоны ответственности
Вклад и влияние
Банки
Анализ бизнес-процессов и пилотное тестирование си-
стем
Обеспечение защиты данных (шифрование, on-de ice,
резервные схемы доступа)
Внедрение международных стандартов (ISO/IEC 19794)
и многофакторной аутентификации
Повышают надёжность и безопасность фи-
нансовых услуг
Инвестируют в инфраструктуру биометрии
Финтех-
компании
Разработка продуктов с учётом p i acy-by-design
Локальная обработка данных и минимизация объема со-
бираемых биометрических данных
Интеграция решений в банковские системы через откры-
тые интерфейсы (API)
Вносят инновационные и гибкие технологи-
ческие решения
Ускоряют цифровую трансформацию фи-
нансовых сервисов
Регуляторы
Формирование нормативно-правовой базы и стандартов
Проведение обязательных DPIA и сертификация биомет-
рических систем
Создание национальных платформ доверия
Обеспечивают правовую защиту данных и
прав граждан
Укрепляют доверие к экосистеме и стиму-
лируют единообразие правил
Пользователи
Осознанное согласие на обработку биометрических дан-
ных и активная обратная связь
Повышение цифровой грамотности и информирован-
ность о рисках
Формируют уровень общественного дове-
рия к технологиям
Оказывают влияние на принятие инноваций
(социальное одобрение)
Таким образом, дальнейшее развитие биометрической идентификации в банковской сфере будет
зависеть от комплексного сочетания технических инноваций и надёжной защиты персональных дан-
ных. Участие всех элементов экосистемы — от банков и финтех-компаний до государства и конечных
пользователей — позволяет сбалансировать скорость технологического прогресса с уровнем безопас-
ности и доверия. Баланс между инновациями и защитой персональных данных выступает базовым
принципом, определяющим стратегию всех участников рынка.
Результаты
1. Международные модели:
− ЕС: медленное внедрение при строгом контроле (GDPR, BaFin).
− США: быстрое внедрение, но фрагментарное регулирование.
− Индия: Aadhaa как крупнейшая централизованная база, но с частыми утечками.
− Казахстан: промежуточная модель, формирование национальной системы.
− Россия: высокая степень внедрения через ЕБС, но остаются вопросы доверия.
− Китай: «очень высокий» уровень применения, новые законы PIPL.
2. SWOT-анализ:
− Сильные стороны: удобство, скорость, точность.
− Слабые стороны: высокая стоимость, недоверие клиентов.
− Возможности: развитие онлайн-сервисов, рост доверия.
− Угрозы: утечки данных, кибератаки, дискриминация.
3. Матрица рисков:
− ЕС и Германия: высокий уровень внедрения, средний риск.
− США и Индия: высокий уровень внедрения, высокий риск.
− Казахстан и Россия: средний уровень риска.
− Китай: высокий риск при очень высоком внедрении.
4. Cos -bene i анализ:
Несмотря на значительные стартовые инвестиции, долгосрочные выгоды (снижение мошенничества,
удобство клиентов, рост конкурентоспособности) оправдывают затраты.
Обсуждение
Сравнение разных стран показывает, что успех внедрения зависит от баланса скорости и регули-
рования. «Медленная, но безопасная» модель ЕС минимизирует риски, но тормозит инновации. Быст-
рые модели (США, Индия) дают эффект масштаба, но подвержены утечкам и судебным искам. Казах-
стан и Россия ищут компромисс: формируют национальные платформы, но сталкиваются с проблемой
доверия населения. Китай демонстрирует мощное продвижение, но одновременно и рост инцидентов.
Таким образом, биометрия может стать основой цифровой трансформации банковского сектора
только при комплексном подходе — сочетании инноваций, защиты данных и прозрачности перед кли-
ентами.
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
34
Re e ences
1. Secu eP i acy. (2025). Financial da a consen ends: Biome ic da a & dynamic pe missions.
Re ie ed om h ps://secu ep i acy.ai/blog/ inancial-da a-consen - ends-biome ic-da a-dynamic-
pe misions-2025
2. Ce P o. (2023). Aadhaa da a leak: Risks and solu ions unco e ed. Re ie ed om
h ps://ce p o.com/aadhaa -da a-leak/
3. Biome ic Upda e. (2023, May). 6 US banks bu onholed on oice biome ics by chai o Sena e
banking panel. Re ie ed om h ps://www.biome icupda e.com/202305/6-us-banks-bu onholed-on- oice-
biome ics-by-chai -o -sena e-banking-panel
4. Fede al T ade Commission (FTC). (2023, May 18). FTC wa ns abou misuses o biome ic
in o ma ion and ha m o consume s. Re ie ed om h ps://www. c.go /news-e en s/news/p ess-
eleases/2023/05/ c-wa ns-abou -misuses-biome ic-in o ma ion-ha m-consume s
5. ID Tech Wi e. (2024, Decembe ). Kazakhs an o launch na ional sys em o biome ic au hen ica ion
by yea ’s end: PM. Re ie ed om h ps://id echwi e.com/kazakhs an- o-launch-na ional-sys em- o -
biome ic-au hen ica ion-by-yea s-end-pm/
6. Biome ic Upda e. (2024, Ma ch). PNG, Aus alian and Kazakhs an banks make biome ics mo es.
Re ie ed om h ps://www.biome icupda e.com/202403/png-aus alian-and-kazakhs an-banks-make-
biome ics-mo es
7. Rossiyskaya Gaze a. (2025, Janua y 14). New law allowed banks no o in oduce biome ics in
mobile applica ions [Published in Russian]. Re ie ed om h ps:// g. u/2025/01/14/no yj-zakon- az eshil-
bankam-ne- ned ia -biome iiu- -p ilozheniiah-dlia-sma ona.h ml
8. Teng inews.kz. (2021, Decembe 29). Russian banks will be obliged o ans e ci izens’ biome ics
o he s a e [Published in Russian]. Re ie ed om h ps:// eng inews.kz/ ussia/ ossiyskie-banki-obyaju -
pe eda a -biome iyu-g ajdan-457861/
9. FIDO Alliance. (2023). Business epo e : Add essing he bias issue in biome ics. Re ie ed om
h ps:// idoalliance.o g/business- epo e -add essing- he-bias-issue-in-biome ics/
10. Biome ic Upda e. (2025, Feb ua y). China c acks down on acial ecogni ion paymen s. Re ie ed
om h ps://www.biome icupda e.com/202502/china-c acks-down-on- acial- ecogni ion-paymen s
11. S e ano a, N.A., & Andi yako a, O.O. (2024). Risks and economic e iciency o using biome ic
echnology. Jou nal o Applied Resea ch, (3), 100–130. [Published in Russian]
12. Hussaini, B. (2024). Risks and challenges associa ed wi h biome ic au hen ica ion in mul i ac o
au hen ica ion sys ems. Jönköping Uni e si y.
13. PARTAD Commi ee on In e nal Con ol, In e nal Audi and Risk Managemen . (2018). Risk
managemen guidelines. Moscow. [Published in Russian]
14. Kobyla , A.O., & Rudskaya, E.N. (2014). Biome ic ools o managing banking isks. Bulle in o
Magis acy, (1), 5–12. [Published in Russian]
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
35
Medical sciences
UDC: 618.19-002-006.6-073.43
CLINICAL ASPECTS OF ULTRASOUND DIAGNOSTICS INFLAMMATORY, PRE-NEO-
PLASTIC DISEASES AND BREAST CANCER
A man Khozhaye
Radiologis , Sonog aphe - Doc o o Ul asound
Diagnos ics, Oncologis , P o esso , As endiya o
Kazakh Na ional Medical Uni e si y, Alma y, Kazakhs an
Na giza S ailo a
Sonog aphe –
Doc o o Ul asound Diagnos ics,
Alma y Oncology Cen e , Alma y, Kazakhs an
Se ikul Iskako a
Sonog aphe –
Doc o o Ul asound Diagnos ics,
Alma y Oncology Cen e , Alma y, Kazakhs an
Dilnaz Mahame o a
Sonog aphe –
Doc o o Ul asound Diagnos ics,
Alma y Oncology Cen e , Alma y, Kazakhs an
Akku ish Kabiye a
Sonog aphe –
Doc o o Ul asound Diagnos ics,
Alma y Oncology Cen e , Alma y, Kazakhs an
Muhaba Toh ie a
Sonog aphe –
Doc o o Ul asound Diagnos ics,
«Ci y Hospi al o Eme gency
Ca e» o Alma y, Alma y, Kazakhs an
Abs ac
This scien i ic and analy ical wo k p esen s he clinical aspec s o ul asound diagnos ics o in lamma-
o y, p ecance ous, and b eas cance , including a e pa hologies. I p o ides a de ailed and comp ehensi e
o e iew o mode n ul asound diagnos ic me hods using a ious modes: B-mode alone, i s combina ion wi h
colo Dopple and elas og aphy, as well as hei ea u es and in o ma i e alue in he di e en ial and ea ly
diagnosis o pa hological condi ions o he mamma y gland. Cu en p oposals o ul asound clinicians a e
p o ided in he ollowing BI-RADS s anda d (6 h edi ion). The possibili ies o ul asound co ela ion o non-
speci ic symp oms such as pain and discom o in he mamma y glands, known as mas algia and mas odynia,
a e desc ibed. Clinical p o ocols o he diagnosis and ea men o a ious mamma y gland pa hologies a e
p esen ed, and cu en in e na ional p ac ices and ends ega ding onco igilance and ea ly diagnosis o b eas
cance , including sc eening, using ul asound a e desc ibed in de ail.
Keywo ds: b eas , mamma y gland, adiology, ul asound, ul asound diagnos ics, B-mode, colo Dop-
ple , elas og aphy, mammog aphy, oncology, b eas cance , sc eening.
Today, ul asound (US) diagnos ics o a ious b eas pa hologies, including in lamma o y, dysho mo-
nal, p ecance ous condi ions, and b eas cance , is a leading me hod, bo h o ini ial diagnosis and o comp e-
hensi e examina ions.
Acco ding o cu en p o ocols o he diagnosis and ea men o b eas pa hologies in he Republic o
Kazakhs an, US diagnos ics is he leading me hod o bo h ini ial diagnosis and moni o ing [1, 2, 3].
As no ed by Fo ai G. e al. [4] b eas US can be used on i s own in pa ien s aged unde 30. O e he age
o 30-35 yea s, i can be a complemen a y p ocedu e o mammog aphy, when needed. I is no sui able o
b eas cance sc eening, a any age. As o US scans o o he egions, b eas US scanning should be documen ed
wi h images in acco dance wi h p o essional ules, e en in nega i e cases. Colou Dopple is op ional, bu can
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
36
be used in addi ion. Some s udies sugges ha a signi ican numbe o malignancies can be de ec ed by US
scanning as a complemen o mammog aphy, bu his has no ye been ou inely in oduced due o ex a human
esou ce equi emen s and a high alse posi i e a e. Au oma ed b eas US (ABUS) scan hasn’ become wide-
sp ead ye as a complemen a y in es iga ion modali y o dense b eas s uc u es. Using a p obe co e ing he
b eas , olume ic da a a e collec ed abou he en i e b eas , om which slices can be econs uc ed o e iew
he glandula issue in he main ana omical planes. This modali y p o ides a good ana omical o e iew, as i
is ep oducible, and i can be complemen ed by an au oma ic image ecogni ion sys em. I s disad an age is
ha he alse posi i i y a e is high o he biopsies i indica es, mos o which will be benign. I should be
emphasized ha he esolu ion and in o ma ion con en o US images p o ided by ABUS is he same as o
manual US scanning. Shea -wa e elas og aphy (SWE) is a non-in asi e imaging p ocedu e based on issue
elas ici y, measu ed in kPA. An abno mal p ocess will modi y he elas ic p ope ies o he a ec ed issue.
Acco ding o s udies, US elas og aphy may help di e en ia e B eas Imaging Repo ing and Da a Sys em (BI-
RADS) 3 and 4a lesions, and may inc ease he speci ici y o US scanning, he eby educing he numbe o
unnecessa y b eas biopsies. The ole o elas og aphy in he moni o ing o neoadju an ea men s, in he di -
e en ial diagnosis o suspec ed axilla y lymph nodes, and in he e alua ion o mic ocalci ica ions a ec ing
he glandula issue has been in es iga ed. This me hod has also been in eg a ed in o he cu en BI-RADS
lexicon o 2013 [5].
Tsunoda H., Moon W.K. in hei s udy [6] no e ha abno mali ies on b eas US images which do no
mee he c i e ia o masses a e e e ed o as nonmass lesions. These ea u es and ou comes ha e been in es-
iga ed in se e al s udies conduc ed by Asian esea che s. Howe e , he e m “nonmass” is no included in he
Ame ican College o Radiology BI-RADS 5 h edi ion o US. Acco ding o he Japan Associa ion o B eas
and Thy oid Sonology (JABTS) guidelines, b eas lesions a e di ided in o mass and nonmass. US indings o
nonmass abno mali ies a e classi ied in o i e sub ypes: abno mali ies o he duc s, hypoechoic a eas in he
mamma y glands, a chi ec u al dis o ion, mul iple small cys s, and echogenic oci wi hou a hypoechoic a ea.
These indings can be benign o malignan ; howe e , ocal o segmen al dis ibu ions and p esence o calci i-
ca ions sugges malignancy. In aduc al, in asi e duc al, and lobula ca cinomas can p esen as nonmass ab-
no mali ies. Fo he nonmass concep o be included in he nex BI-RADS and be widely accep ed in clinical
p ac ice, s anda dized e minologies, an in e p e a ion algo i hm, and ou come-based e idence a e equi ed o
bo h sc eening and diagnos ic US.
Al hough he e m, “nonmass”, is no used in he cu en BI-RADS o he US lexicon, he componen s
o nonmass abno mali ies a e included. Duc al changes and a chi ec u al dis o ions a e lis ed among he as-
socia ed ea u es. Mo eo e , calci ica ions a e a sepa a e majo ca ego y a e masses; he desc ip o s o cal-
ci ica ions a e as ollows: 1) in a mass, 2) ou side o a mass, o 3) in aduc al. Cys s and clus e ed mic ocys s
a e included in special case ca ego ies. No ably, he de ini ion o a mass in he BI-RADS US lexicon omi ed
he con exi y c i e ion o allow o he inclusion o lesions wi h di use g ow h pa e ns, such as in asi e
lobula ca cinoma o duc al ca cinoma in si u (DCIS). The 6 h edi ion o BI-RADS is cu en ly unde e iew
and may include he e m, “nonmass lesions”, as a new ca ego y in he e ised lexicon. Nonmass lesions a e
de ined as disc e e a eas ha can be di e en ia ed om no mal issues, lack he ma gins o a mass, and canno
be assigned a speci ic shape. In he JABTS guidelines, a mass is de ined as a space-occupying lesion o lump
o med by componen s ha di e om he su ounding issue, whe eas nonmass abno mali ies e e o lesions
ha a e di icul o disce n as a mass on US images. The e m, “abno mali y,” was chosen o emphasize a
inding wi h pa hological signi icance, pa icula ly wi h a ex u e ha di e ed om he no mal su ounding
issue. The US indings o nonmass abno mali ies a e classi ied in o i e sub ypes: 1) abno mali ies o he
duc s, 2) hypoechoic a eas in he mamma y glands, 3) a chi ec u al dis o ion, 4) mul iple small cys s, and 5)
echogenic oci wi hou a hypoechoic a ea. While some cases p esen ed indings o only one sub ype, many
exhibi ed a mix u e o i e sub ypes. Al hough nonmass abno mali ies may co-exis wi h masses, he abo e-
men ioned indings we e o en depic ed as isola ed indings wi hou mass o ma ion. The e o e, i emains
clinically essen ial o unde s and hese nonmass abno mali ies. Va ious benign and malignan diseases can
p esen as nonmass abno mali ies. These indings a e mos use ul in de ec ing DCIS; hey a e e lec ed in he
ana omic s uc u es o he duc s and lobules [6,7].
In lac a ing b eas s, mul iple dila ed mamma y duc s wi h milk a e isible on US. Howe e , bila e al o
unila e al duc al dila a ions wi h smoo h walls and absen in e nal echogenici y can be obse ed below he
nipple o a eola in no mal non-lac a ing b eas s. Fluid sec e ions in he duc s some imes appea as in e nal
echoes; howe e , checking o loa ing can help di e en ia e whe he hey a e luid o solid. The e o e, dila ed
duc s obse ed only in ce ain a eas beyond he nipple, duc s wi h i egula widening and na owing, duc s
wi h solid echoes, and duc s wi h hickened walls should be ecognized as duc al abno mali ies and dis in-
guished om duc s wi hou any pa hological signi icance. Suspicious indings o cance include he p esence

XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
37
o a unila e al segmen al dis ibu ion, i egula i y o duc al calibe , con inuous o mul iple lesions, a g adual
angle be ween in aduc al p oli e a i e lesions and he duc wall, and calci ica ions in he solid componen . In
benign diseases such as in aduc al papillomas, he solid componen in he dila ed duc o ms a s eep angle
wi h he duc wall and has high homogeneous echoes [6,8].
A hypoechoic a ea has di e en p ope ies as compa ed wi h he su ounding o con ala e al mamma y
gland bu does no mee he c i e ia o a mass. In he case o a mass, he in e nal echoes a e de ined ela i e
o he a y issue, whe eas he e m, “hypoechoic,” he e e e s o he echogenici y ela i e o he su ounding
mamma y o ib o-glandula issue. The e ms, “pa chy” o “mo led,” a e used o desc ibe a eas consis ing o
ela i ely small, speckled, low echoes, whe eas he e m, “geog aphic” is used when such a eas ha e used
oge he ; he e m, “indis inc ,” is used o desc ibe a eas ha ha e indis inguishable bounda ies. Because his
ype o abno mali y is de e mined by a de ia ion om he no mal mamma y s uc u e, he JABTS e minology
and diagnos ic c i e ia commi ee has concluded ha i is clinically mo e app op ia e o compa e echogenici y
wi h he easily compa able in e nal echoes o mamma y issue a he han wi h dis an a y issue, whe e
compa ison o echo le els is o en ambiguous. The p esence o hypoechoic a eas in he mamma y glands is
he mos impo an inding o unde s anding b eas - ela ed diseases. Howe e , dis inguishing pa hological
indings ha de ia e om no mal physiologic pa e ns o ib ocys ic changes is di icul . The key poin o
di e en ia ion is he dis ibu ion o he hypoechoic a eas. Mul iple simila indings in he bila e al b eas s
sugges no mal o benign lesions, whe eas ocal o segmen al dis ibu ion sugges s suspicious o malignan
lesions. The e o e, i a hypoechoic a ea is ound, i should be compa ed wi h he no mal ipsila e al o con a-
la e al side o e alua ion [6]. Diseases ha can be depic ed as hypoechoic a eas in he mamma y glands in-
clude benign pa hologies such as epi helial hype plasia, ib osis, adial sca , scle osing adenosis, and mas i is.
Malignan diseases include DCIS, in asi e duc al ca cinoma wi h p edominan in aduc al componen , in a-
si e duc al ca cinoma, in asi e lobula ca cinoma, and in lamma o y ca cinoma. The p esence o calci ica-
ions aises conce ns ega ding he possibili y o malignancy. I is di icul o dis inguish whe he a lesion is
localized wi hin he duc s (in si u) o has an in asi e componen . In some cases, a p eope a i e diagnosis o
DCIS may change o in asi e duc al ca cinoma a e su ge y. In asion should be conside ed pa icula ly when
lesions a e ex ensi e [6,9].
A chi ec u al dis o ion pe ains o a lesion ha dis o s b eas issue wi hou mass o ma ion. This e-
lec s con e gen changes in he issue, which can be a ibu ed o bo h benign and malignan indings. B eas
cys s a e ci cumsc ibed anechoic masses wi h accen ua ed pos e io echoes and impe cep ible walls. Howe e ,
mul iple small cys s, which a e se e al millime e s in size, may easily be unde s ood when conside ing hem
as a single en i y a he han when ecognizing each cys as a mass. I no cys s a e ound in o he pa s o he
b eas while a clus e o small cys s is obse ed in a localized a ea, he e m, “clus e ed mic ocys s,” can be
used. Mul iple small cys s a e classi ied in o wo g oups based on hei dis ibu ion: 1) he p esence o mul iple
sca e ed cys s in he bila e al b eas s, which a e ypically benign, due o ib ocys ic changes, 2) he p esence
o mul iple small cys s wi h ocal o segmen al dis ibu ions and clus e ed mic ocys s. Mic ocalci ica ions on
mammog aphy can some imes be ecognized on US as echogenic oci wi hou de ini e duc al abno mali ies o
hypoechoic a eas. Howe e , ad ancemen s in US equipmen ha e made hese indings mo e common o bo h
benign and malignan diseases. The e alua ion o nonmass abno mali ies is based on B igh ness Mode (B-
mode) images; howe e , colo Dopple and elas og aphy may also aid in e alua ion. In o ma ion on ascula i y
is impo an because ea ly-s age b eas cance s, including DCIS, a e o en hype ascula . In he hypoechoic
a eas o mamma y glands, inc eased blood low is mo e likely o indica e malignancy. I has also been epo ed
ha mic o-in asi e ca cinoma is mo e hype ascula han DCIS, hus ende ing i use ul o di e en ia ing
he p esence o mic o-in asion. Fu he mo e, i has been epo ed ha high ascula i y is use ul o imp o ing
speci ici y du ing sc eening. In o ma ion on elas ici y by ei he s ain o SWE can be used o cha ac e ize
benign and malignan lesions in nonmass hypoechoic o dis o ed a eas. In s ain elas og aphy (SE), elas ici y
is sco ed om 1 (so ) o 5 (ha d) by ligh comp ession, whe e sco es o 4 and 5 indica e malignancy. Howe e ,
some DCIS cases a e so and simila o he su ounding issue. Thus, as compa ed o masses, he c i e ia o
use wi h nonmass abno mali ies a e no es ablished [6,10].
Tsunoda H., Moon W.K. [6] emphasize ha o he nonmass concep o b eas US o be included in he
nex BI-RADS (6 h edi ion) and be widely accep ed in clinical p ac ice, he ollowing issues need o be ad-
d essed. Fi s , e minology needs o be s anda dized. Clea de ini ions o nonmass lesions should be es ab-
lished such ha he same lesions a e less likely o be classi ied as ei he mass o nonmass. In addi ion, he
e ms, “nonmass abno mali ies” and “nonmass lesions”, mus also be dis inguished; “nonmass abno mali ies”
should be used when e e ing o all i e sub ypes included in he JABTS guidelines, whe eas “nonmass le-
sions” should be used when e e ing o nonmass hypoechoic a eas in he mamma y glands. The e o e, he
de ini ions and usage o hese e ms equi e u he discussion. Second, he e is a need o s anda dizing he
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
38
ea u e desc ip o s and assessmen s o nonmass lesions.
Now, i is necessa y o dwell in mo e de ail on he use o colo Dopple US and elas og aphy in addi ion
o B-mode in he diagnosis o solid b eas umo s.
Okuno T. e al. conduc ed a mul icen e s udy (JABTS BC-07) o es ablish he diagnos ic c i e ia o
b eas US, including colo Dopple and elas og aphy, o non-mass abno mali ies o he b eas and e i y hei
diagnos ic use ulness. As he au ho s no e colo Dopple US e eals he ascula i y o a umo h ough isu-
aliza ion o he blood low. Howe e , i is no conside ed a s andalone examina ion and is accompanied by B-
mode US. Tissue elas og aphy is ano he echnique ha can be used in b eas US; wo modes o issue elas-
og aphy, SE and SWE, a e cu en ly a ailable [11].
The JABTS-BC 07 s udy was a mul icen e obse a ional s udy conduc ed along wi h CD-CONFIRM,
a s udy e i ying he u ili y o colo Dopple US and elas og aphy in he diagnosis o solid b eas umo s, om
Ap il 2018 o Ma ch 2021 [12]. Au ho s en olled women wi h pa hologically con i med non-mass abno mal-
i ies o he b eas who unde wen B-mode and colo Dopple examina ions and women wi h non-mass abno -
mali ies o he b eas wi h no signi ican change o mo e han 1 yea . Non-mass abno mali ies ha emained
unchanged o mo e han 1 yea we e conside ed benign. Clinical da a and US images o non-mass abno mal-
i ies o he b eas we e collec ed, wi h he exclusion o lesions o which acuum-assis ed biopsies had p e i-
ously been pe o med. In cases in which Real- ime Tissue Elas og aphy (FUJIFILM Medical Co po a ion) had
been pe o med, images o elas og aphy we e also collec ed. They g ouped bidi ec ional B-mode images, size
measu emen images, B-mode images o he same si e on he con ala e al side, B-mode ideos, colo Dopple
ideos, cha ac e is ic colo Dopple images, and elas og aphy images om cases in which Real- ime Tissue
Elas og aphy had been pe o med. The p ima y endpoin s we e he sensi i i y, speci ici y, and accu acy o
colo Dopple US adjunc o B-mode US o non-mass abno mali ies o he b eas . The seconda y endpoin s
we e he alidi y o B-mode and colo Dopple classi ica ions and indings in he di e en ial diagnosis be-
ween benign and malignan non-mass abno mali ies o he b eas and he sensi i i y, speci ici y, and accu acy
o colo Dopple US and SE adjunc o B-mode US o non-mass abno mali ies o he b eas .
A high- esolu ion US sys em wi h high- equency (10 MHz and o e ) ansduce s was used in he s udy.
The eloci y ange o he colo Dopple was ini ially se o 3-4 cm/s. The eloci y ange, colo scan a ea, and
colo gain we e adjus ed o ascula i y. The subcu aneous a and pec o al muscle laye s we e included in he
egion o in e es o SE. The JABTS and he Japan Socie y o Ul asonics in Medicine (JSUM) classi y B-
mode indings o non-mass abno mali ies in o he ollowing ou ca ego ies: hypoechoic a eas in he mamma y
gland, abno mali ies o he duc s, a chi ec u al dis o ion, mul iple small cys s, and echogenic oci wi hou a
hypoechoic a ea. B-mode US images in his s udy we e e alua ed acco ding o he c i e ia o non-mass abno -
mali ies in he JABTS guidelines, loca ion and dis ibu ion o he lesions, and echogenic oci as addi ional
indings. Bila e al loca ion o di use dis ibu ion indica e benign na u e, while unila e al loca ion and egional
o quad an dis ibu ion indica e malignan na u e. The p esence o echogenic oci in he hypoechoic a ea in
he mamma y gland sugges s ad ancemen o malignancy. The Te minology and Diagnos ic C i e ia Commi -
ee o he JABTS has de eloped de ini ions and diagnos ic c i e ia o colo Dopple US. Vascula i y was
e alua ed subjec i ely acco ding o he c i e ia o b eas masses in he CD-CONFIRM s udy, i.e., acco ding o
a 4-poin scale: 0, a ascula ; (1 +), hypo- ascula ; (2 +), mode a ely ascula ; and (3 +), hype - ascula . Pen-
e a ing o plunging blood low in hypoechoic a eas o he mamma y gland and lesions wi h a chi ec u al
dis o ions we e suspec ed o be malignan . In duc s wi h in e nal solid componen s, a single a e en blood
low in o he solid componen implied a benign lesion, and mul iple blood lows we e suspec ed o be indica-
i e o malignancy. The esea che s o mula ed he diagnos ic c i e ia o non-mass abno mali ies o he b eas
based on Real- ime Tissue Elas og aphy as ollows: sco e 1, he en i e a ea o he lesion displays g een, indi-
ca ing so issue; sco e 2, he a ea o he lesion displays bo h g een and blue, bu p edominan ly g een; sco e
3, he a ea o he lesion displays bo h g een and blue, bu p edominan ly blue; sco e 4, he en i e a ea o he
lesion displays blue, indica ing ha d issue; and sco e 5, ex ensi e a ea o he lesion displays blue. In Japan,
he ollowing diagnos ic ca ego ies a e used: Ca ego y 1, no mal; Ca ego y 2, benign; Ca ego y 3a, p obably
benign (su eillance is ecommended); Ca ego y 3b, p obably benign (biopsy is ecommended); Ca ego y 4,
suspec ed malignancy; and Ca ego y 5, malignan . Japanese Ca ego y 3b, 4, and 5 co espond o he BI-RADS
Ca ego y 4A, 4B and 4C, and 5 espec i ely [11].
The cen alized image in e p e a ion commi ee comp ised 16 b eas US specialis s, including one gen-
e al physician, 10 b eas su geons, and i e US echnologis s. They all had o e 15 yea s o expe ience in
b eas US examina ions, and he i e US echnologis s we e ce i ied sonog aphe s o JSUM. The images we e
in e p e ed wi hou access o medical o backg ound in o ma ion o he han he pa ien ’s age. A emo e US
image in e p e a ion sys em, de eloped o JABTS BC-07 and CD-CONFIRM by Zenbe Co po a ion, was
used. By employing his sys em, image eade s could e alua e he da a on hei compu e s a hei con enience.
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
39
Fi s , he B-mode images we e e alua ed, and he B-mode ca ego y was subsequen ly de e mined. Colo Dop-
ple images we e e alua ed, and ca ego iza ion combining B-mode and colo Dopple imaging was pe o med.
Cases wi h a ailable elas og aphic images we e also e alua ed, and a ca ego y combining B-mode, colo Dop-
ple , and elas og aphic indings was assessed. Fo ascula i y (–), au ho s added -1 o he B-mode ca ego y,
and o ascula i y (2 +) and (3 +), ou colleagues added + 1 o he B-mode ca ego y. Fu he mo e, elas ici y
sco es o 4 and 5 we e gi en a ca ego y wi h + 1 added o he B-mode ca ego y. Da a collec ion and s a is ical
analyses we e pe o med a he Clinical Resea ch Da a Cen e o Tohoku Uni e si y Hospi al. Clinical da a
and US indings we e egis e ed using an elec ical da a cap u e sys em buil by Viedoc Japan, and US images
we e collec ed using ne wo k-a ached s o age ia he In e ne . S a is ical analyses we e pe o med using SAS
so wa e e sion 9.4. (SAS Ins i u e Inc., Ca y, NC, USA). Fo s a is ical analysis o sensi i i y and speci ici y,
Japanese ca ego ies 2 and 3a we e conside ed nega i e, i.e., benign, whe eas ca ego ies 3b, 4, and 5 (biopsy is
ecommended) we e conside ed posi i e, i.e., malignan . The McNema es was used o compa e B-mode
imaging alone; he combina ion o B-mode imaging and colo Dopple imaging; and he combina ion o B-
mode imaging, colo Dopple imaging, and elas og aphy. Uni a ia e and mul i a ia e logis ic eg ession anal-
yses we e used o es ima e odds a ios o he associa ion be ween B-mode, colo Dopple , and elas og aphy
indings o malignan non-mass abno mali ies. P alues less han 0.05 we e conside ed s a is ically signi ican
[11]. The esea che s ul ima ely analyzed 385 non-mass abno mali ies, comp ising 202 malignan and 183
benign lesions. O he 385 non-mass abno mali ies, 237 we e examined simul aneously using Real- ime Tissue
Elas og aphy. The 385 non-mass abno mali ies included 272 hypoechoic a eas in he mamma y gland (155
malignan and 117 benign) and 62 abno mali ies o he duc s (40 malignan and 22 benign), including 54
lesions wi h in e nal solid componen s, 22 lesions wi h a chi ec u al dis o ion (8 malignan and 14 benign),
22 lesions wi h mul iple small cys s (12 malignan and 10 benign), and se en malignan lesions o echogenic
oci wi hou a hypoechoic a ea. The 202 malignan lesions included 94 nonin asi e duc al ca cinomas, 82
in asi e duc al ca cinomas, 10 in asi e lobula ca cinomas, and o he s. The 183 benign lesions included 51
ib ocys ic changes, eigh cases o ib ous disease, eigh cases o in aduc al papilloma, and o he s. Se en y-
h ee cases wi h benign lesions had unknown his ological esul s and ha e been obse ed. The sensi i i y,
speci ici y, and accu acy o B-mode alone we e 83.7%, 32.8%, and 59.5%, espec i ely. The sensi i i y, spec-
i ici y, and accu acy o B-mode plus colo Dopple US we e 93.1%, 29.0%, and 62.6%, espec i ely. The
sensi i i y o B-mode alone was signi ican ly imp o ed by he addi ion o colo Dopple imaging (p = 0.0004).
The speci ici y o B-mode alone was dec eased by he addi ion o colo Dopple US; howe e , he di e ence
was no s a is ically signi ican . The accu acy o B-mode alone was imp o ed by adding colo Dopple US;
howe e , he di e ence was no s a is ically signi ican . The sensi i i y, speci ici y, and accu acy o B-mode
US alone we e 84.6%, 34.2%, and 60.3% espec i ely. The sensi i i y, speci ici y and accu acy o B-mode
US + colo Dopple US + elas og aphy we e 89.4%, 32.5%, and 62.0% espec i ely. The sensi i i y o B-mode
US alone was imp o ed by adding colo Dopple US and elas og aphy, bu he di e ence was no signi ican
(p = 0.1088). The speci ici y and accu acy o B-mode US alone was no al e ed by he addi ion o colo Dopple
US and elas og aphy. The ascula i y o blood low in o an in e nal solid componen o he duc s was no a
s a is ically signi ican inding o dis inguishing be ween 35 benign and 19 malignan lesions [(2 +)/(3 +) s.
(–)/(1 +), odds a io (OR) 1.62, 95% con idence in e al (CI) 0.57-4.63, p = 0.36]. A single ascula s alk in o
an in e nal solid componen o he duc s (p esen s. absen , OR 0.44, 95% CI 0.14-1.38, p = 0.154) and mul-
iple blood lows (p esen s. absen , OR 2.57, 95% CI 0.81-8.13, p = 0.10) (n = 54) we e no signi ican ly
di e en be ween benign and malignan umo s. Elas ici y sco es we e signi ican indings o dis inguishing
be ween 70 benign and 92 malignan non-mass abno mali ies (elas ici y sco e 3/4/5 s. elas ici y sco e 1/2,
OR 4.49, 95% CI 2.20-9.16, p < 0.0001) [11].
In conclusion, he au ho s s a e ha he addi ion o colo Dopple US and SE o B-mode imaging in his
s udy imp o ed sensi i i y wi hou comp omising speci ici y because in he case o in asi e b eas cance s,
umo cells in il a ing he s oma a e accompanied by ascula hype plasia, and in he case o nonin asi e
duc al ca cinomas, he highe he deg ee o malignancy, he highe he ascula hype plasia in he s oma, and
he g ea e he ascula i y. Thus, colo Dopple US is incompa able o he diagnosis o b eas cance wi h
imp o ed sensi i i y. In con as , benign lesions in he mamma y gland a e ela i ely so and exhibi low
sco es on elas og aphy, making i supe io o diagnosing benign lesions, hus imp o ing he speci ici y. Colo
Dopple and elas og aphy wo k in a complemen a y manne , esul ing in imp o ed sensi i i y while main ain-
ing speci ici y. Fo b eas masses, he addi ion o colo Dopple US and elas og aphy o B-mode US has con-
side ably imp o ed speci ici y while main aining sensi i i y. In his s udy, he speci ici y did no imp o e as
much o non-mass abno mali ies as o masses. This is because ib ocys ic changes, which a e benign lesions,
o en show a dec ease in he elas ici y, whe eas nonin asi e duc al ca cinoma, which is a malignan lesion,
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
40
o en main ains i s elas ici y [11].
In he wo k o Cho S.M. e al. [13], he au ho s se he goal o de e mine how o en non-mass lesions
a e seen in sc eening b eas USs, and analyze hei US ea u es acco ding o he US lexicon o ind ea u es
sugges i e o malignan non-mass lesions. This s udy is a single cen e e ospec i e s udy o nonmass lesions
on sc eening b eas US. Among 21,604 pa ien s who unde wen sc eening b eas US, he e we e 279 pa ien s
wi h nonmass lesions. O hese lesions, 242 lesions we e included o analysis. To dis inguish be ween benign
and malignan nonmass lesions, uni a ia e analysis was pe o med on size, echogenici y, dis ibu ion, o ien a-
ion, and associa ed US ea u es. Addi ionally, Fishe 's exac es was pe o med o mammog aphic densi y
and abno mali ies. 279 pa ien s wi h nonmass lesions we e included (mean age 53.7 ± 9.7 yea s, all women).
The incidence o nonmass lesions on sc eening b eas US was 1.29% wi h posi i e p edic i e alue o 5.78%.
The mos common malignan nonmass lesion was duc al ca cinoma in si u. Nonpa allel o ien a ion (p = 0.002),
echogenic im (p = 0.005), a chi ec u al dis o ion (p = 0.0004), pos e io shadowing (p = 0.007), ascula i y
(p < 0.001), and calci ica ions (p < 0.001) we e indica o s o malignan lesions. Addi ionally, mammog aphic
abno mali ies we e signi ican ly associa ed wi h malignan lesions (p < 0.001). In conclusion, ou colleagues
conclude ha he incidence o nonmass lesions on sc eening b eas US was 1.29%, wi h a posi i e p edic i e
alue o 5.78%. Mammog aphic abno mali ies, nonpa allel o ien a ion, a chi ec u al dis o ion, pos e io shad-
owing, ascula i y, and calci ica ions we e associa ed wi h malignan nonmass lesions.
In he wo k o Naeem M. e al. [14], he esea che s poin ou ha b eas malignancy is he second mos
common cause o cance dea h in women. Howe e , less common b eas masses can mimic ca cinoma and can
pose diagnos ic challenges. In hei case-based s udy, he au ho s desc ibed a spec um o a e b eas neoplas ic
and non-neoplas ic masses anging om malignan o benign en i ies. Malignan masses in his e iew include
adenoid cys ic ca cinoma, spindle cell lipoma, g anula cell umo , angiosa coma, glomus umo , adenosqua-
mous ca cinoma, and myo ib oblas oma. Benign masses include sa coidosis, diabe ic mas opa hy, and ca
sc a ch disease.
The adiological and, in pa icula , US ea u es o hese ypes o mamma y gland pa hology a e de-
sc ibed:
- adenoid cys ic ca cinoma: his umo accoun s o 0.5-0.8% o all b eas cance s and a ec s women
mo e o en han men; on US, i is o en cha ac e ized as a hypoechoic, i egula mass wi h minimal ascula i y
on colo Dopple ;
- spindle cell lipoma: his is a a e a ian o lipoma wi h a p edominan ly adipocy ic componen , also
known as ‘benign s omal spindle cell umo ’; on US, he mass has a homogenous hypo o hype echoic ap-
pea ance wi h minimal pos e io shadowing;
- g anula cell umo : p e iously called b eas g anula cell myoblas oma, g anula cell umo is an un-
common neoplasm o he pe iphe al ne ous sys em o igina ing om he Schwann cells; he sonog aphic ap-
pea ance also a ies; a g anula cell umo o en p esen s as a hypoechoic mass wi h ci cumsc ibed o i egula
ma gins, wi h o wi hou pos e io acous ic shadowing, a pe iphe al echogenic halo may be seen;
- angiosa coma: a malignancy o endo ascula o igin, angiosa coma accoun s o app oxima ely 1% o
all so issue b eas umo s; on US, angiosa coma is usually e y hype ascula wi h a he e ogeneous appea -
ance seconda y o in a umo al hemo hage;
- glomus umo : hese a e uncommon mesenchymal umo s a ising om glomus bodies, which a e spe-
cialized neu o ascula o gans; sonog aphically, glomus umo s a e gene ally hypoechoic and ex emely as-
cula in appea ance wi h u bulen low; an associa ed e e en essel is o en desc ibed;
- adenosquamous ca cinoma o he b eas : a a e o m o in asi e mamma y cance , adenosquamous
ca cinoma accoun s o app oxima ely 0.3% o all b eas cance s; he majo i y a e low g ade and do no ypi-
cally p esen wi h me as asis, which is mos equen o axilla y lymph nodes; on sonog am, i ypically appea s
as a hypoechoic, i egula mass wi h pos e io acous ic shadowing;
- myo ib oblas oma: a benign mesenchymal umo , myo ib oblas oma o he b eas is seen in pos men-
opausal women and olde men be ween 60 o 80 yea s o age and cons i u es less han 1% o all b eas umo s;
a well-de ined hypoechoic mass is ypically seen on US wi h o wi hou a iable deg ee o pos e io acous ic
shadowing;
- sa coidosis: sa coidosis is a mul isys em g anuloma ous disease ha commonly a ec s he lungs,
lymph nodes, skin, spleen, and li e ; less han 1% cases in ol e he b eas ; US usually demons a es a hy-
poechoic, i egula mass wi h pos e io acous ic shadowing;
- diabe ic mas opa hy: his is a benign ib o ic disease o he b eas seen in pa ien s wi h long s anding
insulin dependen ype I and a ely ype II diabe es melli us; i is hough ha hype glycemia causes accumu-
la ion o glycosyla ed end p oduc s, which igge an au oimmune esponse causing lymphocy ic in il a ion
and ib osis which can be mass-like; on US, i is di icul o dis inguish diabe ic mas opa hy om malignancy;
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
47
Philological sciences
THE THEORETICAL AND PRACTICAL FOUNDATIONS OF PRESENTING WORKS OF KA-
ZAKH LITERATURE IN COMIC FORMAT
Ainu Se ikbaye na Kushkimbaye a
PhD.,
Associa e P o esso , Depa men o K. Zhubano
Ak obe Regional Uni e si y,
Ak obe, Republic o Kazakhs an
Inkа Kai a kyzy Sadyko a
Teache o Kazakh language and li e a u e,
A. Bai u synuly linguis ic school-gymnasium,
Republic o Kazakhs an
ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ КӨРКЕМ ШЫҒАРМАЛАРДЫ КОМИКСТІК ФОРМАТТА
ҰСЫНУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ПРАКТИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Кушкимбаева Айнур Серикбаевна
PhD.,
ассоцированный профессор
Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті,
Ақтөбе, Қазақстан Республикасы
Садықова Іңкәр Қайратқызы
Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі,
А. Байтұрсынұлы атындағы лингвистикалық мектеп- гимназия
Ақтөбе, Қазақстан Республикасы
Abs ac
This a icle explo es he heo e ical and p ac ical ounda ions o p esen ing Kazakh li e a y wo ks in
comic o ma . In he mode n educa ional and cul u al landscape, comics a e ecognized as an e ec i e mul i-
modal ool ha combines ex and isuals, acili a ing comp ehension and enhancing s uden s’ mo i a ion o
ead. The s udy highligh s he pedagogical ad an ages o using comics: s imula ing in e es in li e a u e, sim-
pli ying complex ex s, de eloping c i ical and c ea i e hinking, and adap ing o di e en age g oups. P ac ical
applica ions include adap ing classical wo ks (M. Auezo ’s The Day o De enseless, B. Sokpakbae ’s My
Name is Kozha, Abai’s p ose), isualizing poe y, and using digi al pla o ms (Pix on, Can a, S o yboa dTha ,
Web oon) o online and mul imedia comics. The a icle also discusses po en ial challenges such as ex dis-
o ion, d awing di icul ies, and ime limi a ions, p oposing solu ions h ough eache guidance, digi al em-
pla es, and p ojec -based lea ning. O e all, he comic o ma is p esen ed as a p omising me hod o in eg a ing
Kazakh li e a u e in o con empo a y educa ion and global isual cul u e.
Аннотация
Мақалада қазақ әдебиетіндегі көркем шығармаларды комикстік форматта ұсынудың теориялық
және практикалық негіздері қарастырылады. Қазіргі білім беру мен мәдениет кеңістігінде комикс –
мәтін мен суретті үйлестіретін тиімді мультимодальды құрал ретінде танылып отыр. Ол ақпаратты
қабылдауды жеңілдетіп, оқушылардың әдебиетке қызығушылығын арттыруға ықпал етеді. Комиксті
пайдаланудың педагогикалық артықшылықтары атап көрсетілген: әдебиетке қызығушылықты дамыту,
күрделі мәтінді жеңілдету, сыни және шығармашылық ойлауды жетілдіру, жас ерекшелігіне бейімдеу.
Практикалық қолданыс бағыттарына классикалық туындыларды бейімдеу (М. Әуезовтің
«Қорғансыздың күні», Б. Соқпақбаевтың «Менің атым Қожа», Абайдың қара сөздері), поэзияны ви-
зуализациялау және цифрлық платформаларды (Pix on, Can a, S o yboa dTha , Web oon) пайдалану жа-
тады. Сонымен қатар, мәтінді ықшамдау барысында мазмұнның бұрмалануы, сурет салудағы
қиындықтар мен уақыт тапшылығы сияқты мәселелер де талданып, оларды шешу жолдары ұсынылған.
Жалпы, комикстік формат қазақ әдебиетін заманауи білім беру мен жаһандық визуалды мәдениетке
енгізудің болашағы зор әдіс ретінде қарастырылады.
Keywo ds: Kazakh li e a u e, comics, educa ion, mul imodali y, digi al adap a ion, pedagogy.

XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
48
Түйінді сөздер: Қазақ әдебиеті, комикс, білім беру, мультимодальдылық, цифрлық бейімдеу,
педагогика.
Қазіргі заманғы білім беру мен мәдениет кеңістігінде ақпаратты қабылдау мен түсіндірудің жаңа
формалары ерекше маңызға ие бола бастады. Соның ішінде комикс жанры – визуалды бейнелеу мен
мәтінді үйлестіретін тиімді құрал ретінде кеңінен танылып отыр [1]. Бастапқыда Батыс мәдениетінде
қалыптасқан комикс өнері бүгінде әлемдік деңгейде шығармашылықтың, мәдени коммуникацияның
және білім берудің заманауи әдісіне айналды [2].
Қазақ әдебиетіндегі классикалық туындыларды комикстік форматта ұсыну – ұлттық мәдени
мұраны жаңа қырынан танытып, жас ұрпаққа жақын әрі қолжетімді етуге мүмкіндік береді [3]. Себебі
визуалды бейнелеу адамның қабылдауын жеңілдетіп, эмоциялық әсерді күшейтеді, ал қысқа диалогтар
мен көркем суреттер оқырманның қызығушылығын арттырады. Бұл тәсіл әсіресе жастар арасында
әдебиетке деген қызығушылықты арттырудың тиімді жолы болып табылады.
Теориялық тұрғыдан алғанда, комикс – нарратив пен визуалды образдың синтезі, яғни баяндау
мен бейнелеудің ерекше формасы. Ол әдеби шығарманың сюжеттік-композициялық құрылымын
ықшамдап жеткізеді, негізгі идеясы мен көркем образдарын айқын әрі әсерлі көрсетеді [4]. Ал практи-
калық тұрғыдан, комиксті әзірлеу барысында әдебиет мәтіні бейімделіп, иллюстрациялық шешімдер
жасалады, сюжеттік желі визуалды кадрлар арқылы қайта құрылады.
Қазақ әдебиетіндегі көркем шығармаларды комикстік форматта беру – оқыту процесінде де,
мәдени индустрияда да тиімді бағыт болып саналады. Біріншіден, ол әдеби білімді заманауи әдіспен
меңгеруге көмектеседі; екіншіден, ұлттық классикаға жаңа көзқарас қалыптастырады; үшіншіден,
қазақ әдебиетінің көркем құндылықтарын әлемдік визуалды мәдениет кеңістігіне енгізуге жол ашады
[5]. Комикс – суреттер мен қысқа мәтіндер арқылы оқиғаны жеткізудің әдеби-өнерлік түрі. Ол
оқушының визуалды ойлауын дамытады, мәтінді қабылдауды жеңілдетеді. Әдебиеттегі негізгі
оқиғаны, кейіпкерді қысқа әрі әсерлі бейнелеуге мүмкіндік береді. Комикс – көркем әдебиет пен
бейнелеу өнерінің тоғысынан пайда болған ерекше жанр. Ол оқиғаны иллюстрациялық суреттер мен
қысқа мәтіндердің көмегімен жеткізуді мақсат етеді. Комикстің басты ерекшелігі – ақпаратты бір
мезгілде екі арна арқылы беруі: визуалды (сурет) және вербалды (мәтін). Бұл тәсіл оқырманға
оқиғаның мазмұнын жылдам әрі тиімді түсінуге мүмкіндік береді. Комикстің негізгі белгілері:
Сюжеттік-кадрлық құрылым – оқиға арнайы кадрларға бөлініп, бірізділікпен баяндалады.
Қысқалық пен нақтылық – мәтін көлемі шектеулі болғандықтан, тек маңызды репликалар мен
ақпарат беріледі. Диалог пен монологқа негізделуі – кейіпкерлердің тікелей сөзі “белсенді әрекетті”
алдыңғы орынға шығарады. Визуалды әсер – бейнелер арқылы кейіпкерлердің мінез-құлқы,
эмоциясы, қимыл-қозғалысы айқын көрінеді. Қарапайымдылық пен қолжетімділік – жас
ерекшелігіне қарамастан, кез келген оқырманға түсінікті болуы. Комикс тек ойын-сауық мақсатында
ғана емес, сонымен қатар оқыту мен тәрбиелеудің тиімді құралы ретінде де кеңінен қолданылады
[6]. Әсіресе әдеби шығармаларды комикстік форматта ұсыну оқушылардың: визуалды ойлауын
дамытады; мәтінді қабылдауын жеңілдетеді; әдеби кейіпкерлер мен негізгі оқиғаларды есте сақтауды
арттырады; оқуға деген қызығушылығын күшейтеді.
Сонымен қатар комикс – әдебиеттің басты идеясын ықшам, бірақ әсерлі түрде жеткізе отырып,
шығарманың эмоционалды-көркемдік қуатын сақтауға мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан алғанда,
комикс – дәстүрлі әдебиеттің баламасы емес, қайта оны жаңа формада қабылдауға жол ашатын
көпқырлы педагогикалық және мәдени құрал болып саналады. Қазақ әдебиетіндегі алғашқы комикстік
үлгілерге шолу жасау барысында қазақ әдебиетінде комикс жанры ХХ ғасырдың соңында қалыптаса
бастағанын байқаймыз. Кеңестік кезеңде ресми түрде “комикс” сөзі көп қолданылмағанымен,
иллюстрацияланған әңгімелер мен суретті журналдар кең тарады. Мәселен: Балаларға арналған
“Балдырған”, “Мөлдір бұлақ” сияқты журналдарда әдеби шығармалардың ықшамдалған суретті
нұсқалары жарияланды. 1990-жылдары қазақ аңыздары мен ертегілерін комикстік форматта
бейнелеуге талпыныстар болды. 2000-жылдардан бастап тәуелсіз авторлар мен жас суретшілер “Алдар
көсе”, “Ер Төстік”, “Қобыланды батыр” сияқты халықтық сюжеттерді комикс түрінде бейімдей
бастады. Соңғы жылдары қазақ әдебиетінің классикалық туындыларына негізделген жобалар да қолға
алынды. Мысалы: “Абай жолы” романынан үзінділерді комикстік стильде беру, Әуезов, Жансүгіров,
Мұқанов шығармалары негізінде иллюстрациялық хикаялар әзірлеу, мектеп оқушыларына арналған
әдеби ертегілердің қысқа комикстік нұсқалары. Бұл тәжірибелер қазақ әдебиетін жаңа форматта
насихаттап, жас ұрпақтың қабылдауына ыңғайлы етуге бағытталған алғашқы қадамдар ретінде
бағаланады.
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
49
Комикстік форматтағы шығармаларды қолдану – қазіргі білім беру жүйесінде оқытудың тиімді
әдістерінің бірі [7]. Әдеби мәтінді бейнелі, ықшам, жеңіл қабылданатын формада беру оқушылардың
оқу үдерісіне белсенді қатысуына ықпал етеді. Бұл тәсілдің педагогикалық артықшылықтарын бірнеше
бағытта көрсетуге болады: Әдебиетке қызығушылықты арттыру.
Комикс оқушы үшін тартымды визуалды формат болып табылады. Көркем бейнелер мен қысқа
диалогтар әдебиетті жеңіл әрі қызықты қабылдауға жағдай жасайды. Әсіресе әдебиетке
қызығушылығы төмен оқушылар үшін мотивациялық құрал ретінде маңызды рөл атқарады. Күрделі
мәтінді жеңілдету. Қазақ әдебиетіндегі эпикалық немесе философиялық мазмұндағы шығармаларды
оқушыларға бірден түсіну кейде қиындық тудырады. Комикс сол күрделі мәтінді қарапайым визуалды
тілде жеткізеді, негізгі оқиғаны ықшамдап, басты кейіпкерлерді айқын бейнелеу арқылы мазмұнды
жеңіл меңгеруге көмектеседі. Сыни ойлау, қиял және талдау қабілетін дамыту. Комикстің
сюжеттік-көрнекі құрылымы оқушыларды тек мәтінді қабылдаушы емес, оны интерпретациялаушы
деңгейге көтереді. Әр кадрды талдау, кейіпкерлердің әрекетін түсіндіру, оқиғаның жалғасын болжау –
олардың сыни ойлау дағдыларын жетілдіреді. Сонымен қатар бейнелерді қабылдау қиялды дамытуға,
мәтін мен сурет арасындағы байланысты табуға мүмкіндік береді. Жас ерекшелігіне бейімдеу
мүмкіндігі. Комиксті әртүрлі жастағы аудиторияға бейімдеуге болады. Бастауыш сыныптарда қысқа
мәтінді, көп суретті нұсқалар қолданылса, жоғары сыныптарда күрделірек композициялық шешімдер
ұсынылады. Бұл оқытудағы саралап-жекелеп оқыту принципін жүзеге асыруға қолайлы. Эмоциялық
қабылдауды арттыру. Комикс мәтін мен суреттің үйлесімі арқылы эмоционалды әсерді күшейтеді.
Кейіпкердің бет-әлпеті, қимылы, интонациясы бейнелерде нақты көрсетіліп, оқушыға оқиғаның рухын
сезінуге мүмкіндік береді.
Осылайша, комикстік формат педагогикада тек көмекші құрал ғана емес, сонымен бірге әдеби
білімді меңгертудің, креативті ойлауды дамытудың және оқу мотивациясын арттырудың
пәрменді әдісі болып табылады
Қазақ әдебиетін мектепте немесе жоғары оқу орындарында оқытуда комикстік форматты
қолдану – дәстүрлі әдістерді заманауи визуалды құралдармен толықтыратын тиімді жолдардың бірі
[8]. Ол әдеби білімді тереңдетіп қана қоймай, оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыруға
мүмкіндік береді. Негізгі қолданыс бағыттары: классикалық шығармаларды бейімдеу. М. Әуезовтің
«Қорғансыздың күні», Б. Майлиннің «Шұғаның белгісі», С. Мұқановтың «Сұлушаш» сияқты прозалық
шығармаларын қысқаша комикстік нұсқада ұсыну оқушыларға оқиғаның мазмұнын тез меңгеруге
және негізгі идеяны түсінуге көмектеседі. Поэзияны визуализациялау. Абайдың, Жамбылдың,
Махамбеттің поэзиясындағы бейнелі ойды сурет пен қысқа мәтін арқылы көрсету оқушылардың
поэтикалық ойды қабылдауын жеңілдетеді. Мысалы, «Қыс», «Жаз», «Мен жастарға сенемін»
өлеңдерін иллюстрациямен беруге болады. Әдеби кейіпкерлерді таныстыру. Қазақ әдебиетіндегі
басты кейіпкерлердің (Еңлік пен Кебек, Қобыланды, Алдар көсе, Абай, т.б.) мінез-құлқы, әрекеті,
шешімдері комикс арқылы көрнекі сипатталады. Бұл тәсіл оқушы санасында кейіпкер бейнесін есте
сақтауды жеңілдетеді. Әдеби талдау сабақтарын түрлендіру. Комикстік материалдарды пайдалану
арқылы мұғалім оқушылардан: оқиғаны қайта суреттеу, кейіпкердің эмоциясын талдау, жаңа финал
ойлап табу, «өз комиксін құрастыру» сияқты шығармашылық тапсырмалар бере алады. Цифрлық
ортада қолдану. Қазіргі таңда оқушылар цифрлық технологияларды жиі қолданады. Комиксті
электрондық форматта (интерактивті PDF, анимациялық веб-комикс, қысқа бейнекомикс) ұсыну
әдебиетті оқытуды заманауи талаптарға сай етеді.
Мәдени-ағартушылық мүмкіндіктер. Қазақ халық ертегілері мен эпостық жырларды комикс
арқылы таныстыру тек мектеп бағдарламасында ғана емес, жалпыұлттық мәдениетті насихаттауда да
қолданылады. Бұл қазақ әдеби мұрасын жастар арасында кеңінен таратудың қолжетімді формасы
болып табылады. Қорытындылай келе, комикстік формат қазақ әдебиетін оқытудың жаңа әдістемелік
мүмкіндіктерін ашады: ол күрделі мәтінді қарапайым әрі тартымды жеткізіп қана қоймай,
оқушылардың шығармашылық ойлауын, қиялын, сыни көзқарасын дамытады.
Қазақ әдебиетін комикстік форматта ұсынудың ғылыми-әдістемелік негізін түсіндіру үшін
бірқатар теориялық бағыттарға сүйену қажет. Олар комикстің табиғатын, оның оқу процесіндегі
қызметін және мәдени-коммуникативтік маңызын айқындап береді.
Визуалды мәдениет теориясы (McCloud, 1993). Америкалық зерттеуші Скотт МакКлаудтың
еңбектерінде комикс – тек ойын-сауық құралы емес, визуалды мәдениеттің күрделі феномені ретінде
қарастырылады [4]. Оның пікірінше, комикс – уақыт пен кеңістікті бейнелеудің ерекше формасы, мәтін
мен суреттің синтезі арқылы жаңа эстетикалық мазмұн тудырады. Бұл көзқарас қазақ әдебиетіндегі
көркем шығармаларды бейнелеу барысында оқырман қабылдауын арттыруға мүмкіндік береді. 2.
Мультимодальды мәтіндер теориясы (K ess & an Leeuwen)[9]. Гюнтер Кресс пен Тео ван Льювеннің
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
50
мультимодальды дискурс теориясы бойынша қазіргі заманғы мәтіндер тек сөзден тұрмайды, олар
әртүрлі семиотикалық жүйелердің (сөз, сурет, дыбыс, графика, түстер) үйлесімінен құралады. Комикс
осы мультимодальды мәтіндердің нақты үлгісі болып табылады. Әдеби шығарманы комикске бейімдеу
кезінде вербалды (мәтіндік) және визуалды (суреттік) арналардың бірлігін қарастыру оқушылардың
қабылдауын жеңілдетеді әрі ақпаратты тереңірек түсінуге ықпал етеді. 3. Әдебиет дидактикасы мен
медиа-білім интеграциясы [3],[4]. Әдебиет дидактикасы – көркем шығарманы оқытудың теориясы мен
әдістемесін зерттейтін сала. Ал медиа-білім – ақпараттық-коммуникациялық технологияларды оқу
процесіне енгізуді қарастырады. Екі бағыттың интеграциясы әдебиетті жаңа форматта, соның ішінде
комикстік үлгіде ұсынуға мүмкіндік береді. Бұл тәсіл оқушылардың әдеби білімін арттырумен қатар,
заманауи медиа сауаттылығын да қалыптастырады. Осы бағыттарға сүйене отырып, комиксті тек
қосымша иллюстрациялық құрал ретінде емес, әдеби шығарманы түсіндірудің, интерпретациялаудың
және қабылдаудың жаңа әдісі ретінде қолдануға болады.
Қолдану бағыттары Қазақ әдеби шығармаларын комикстік форматта бейімдеу барысында
олардың мазмұнын қысқа әрі көрнекі етіп жеткізу үшін бірнеше қолдану бағыттарын атап көрсетуге
болады.
Сюжеттік бейімдеу. Көлемді эпикалық немесе прозалық шығармаларды оқушыларға толықтай
ұсыну көп жағдайда қиындық тудырады. Комикс бұл мәселені шешудің тиімді жолы болып табылады,
себебі ол ұзақ мәтінді қысқа кадрлар арқылы ықшамдап, негізгі оқиғаларды айқын түрде жеткізеді [10].
Әрбір кадр белгілі бір оқиғаның түйінді тұсын бейнелейді, ал мәтін тек қысқаша түсініктеме береді.
Мысалы, М. Әуезовтің «Қорғансыздың күні» әңгімесін оқиғалық желі бойынша бірнеше көрнекі
кадрға бөліп, басты тартысты оқушыларға жеңіл әрі әсерлі түрде көрсетуге болады.
Кейіпкер бейнесін жасау. Комикс форматы кейіпкерлердің мінез-құлқын, әрекеттерін және
эмоцияларын қысқа мәтін мен иллюстрация арқылы ашуға мүмкіндік береді [1]. Суретші кейіпкердің
бет-әлпеті, қимыл-қозғалысы арқылы оның ішкі жан дүниесін бейнелей алады. Мысалы, Б. Майлиннің
«Шұғаның белгісіндегі» Шұға мен Әбдірахман бейнелері сызба-иллюстрациялар арқылы айқын әрі
есте қаларлық сипатта беріледі. Бұл тәсіл оқушыларға кейіпкердің ішкі әлемін тез түсінуге жағдай
жасайды.
Тарихи-мәдени контексті көрсету. Комикстер арқылы халық ауыз әдебиеті мен эпостық
шығармаларды оқушыларға көрнекі әрі қолжетімді формада ұсынуға болады [8]. Қазақ батырлық
эпостарындағы шайқас көріністерін, ұлттық киімдер мен тұрмыстық мәдениет элементтерін бейнелеу
арқылы тарихи-мәдени дәстүрлерді оқушылардың санасына сіңіруге мүмкіндік туады. Мәселен,
«Қобыланды батыр» немесе «Алпамыс батыр» жырларынан алынған үзінділерді комикстік форматта
беру ұлттық мәдени мұраны жаңа қырынан таныстыруға жол ашады.
Осылайша, комиксті сюжеттік бейімдеу, кейіпкер бейнесін ашу, тарихи-мәдени контекстіні
көрсету бағыттарында қолдану – қазақ әдебиетін оқытудың әдістемелік және мәдени тұрғыдан
тиімділігін арттырады.
Қазақ әдебиетінің көрнекті шығармаларын комикстік форматта бейімдеу – оқушыларға әдебиетті
жаңа қырынан танытуға, оның идеялық-көркемдік мәнін ықшам әрі тартымды жеткізуге мүмкіндік
береді. Әр шығарма мазмұны мен жанрына қарай әртүрлі комикстік шешімдерді қажет етеді.
Б. Соқпақбаев «Менің атым Қожа». Бұл шығарма – қазақ балалар әдебиетінің классикалық
туындысы. Қожаның мінез-құлқы, әзіл-қалжыңы, мектеп өміріндегі қызықты оқиғалары комикс
жасауға өте қолайлы [11]. Әр эпизодты қысқа кадрларға бөліп, кейіпкердің қылығын суретпен жеткізу
оқушыларға жеңіл әрі көңілді қабылданады. Комикстік бейімдеу балаларды кітапты толық оқуға
ынталандырып, әдеби кейіпкерге эмоционалды жақындасуға мүмкіндік береді.
М. Әуезов «Қорғансыздың күні». Бұл әңгіме – әлеуметтік теңсіздіктің қасіретін көрсететін қазақ
прозасының шоқтығы биік туындыларының бірі. Комикстік нұсқада Ғазизаның бейнесі, табиғат
суреттері мен трагедиялық финал қысқа кадрлар арқылы беріледі [12]. Иллюстрациялар кейіпкердің
қайғысы мен шарасыздығын нақты әрі әсерлі көрсетіп, оқушыға терең эмоциялық әсер қалдырады.
Абайдың қара сөздері. Абайдың қара сөздері философиялық ойға толы болғандықтан, оларды
визуалды инфографика-комикс форматында беру тиімді [13]. Мысалы, «Жиырма тоғызыншы сөздегі»
білім мен ғылымға ұмтылу жайлы ойды сурет арқылы жеткізу жастардың философиялық идеяларды
тезірек ұғынуына ықпал етеді. Инфографика-комикс күрделі ойды қарапайым бейнелер арқылы
ұғынықты етіп көрсетеді.
Қорытындылай келе, Б. Соқпақбаевтың «Менің атым Қожа» шығармасы – мектеп оқушыларына
арналған жеңіл әрі көңілді комикс үлгісін жасауға қолайлы болса, М. Әуезовтің «Қорғансыздың күні»
– әлеуметтік мәселелерді бейнелеуде, ал Абайдың қара сөздері – философиялық ойды
визуализациялауда тиімді материал болып табылады.
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
51
2.3 Сабақтағы қолдану жолдары
Комикстерді қазақ әдебиетін оқытуда пайдалану – дәстүрлі сабақ түрлерін жандандырып,
оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттырудың тиімді әдістерінің бірі. Оларды оқу
процесінде қолданудың бірнеше жолдарын атап көрсетуге болады:
Мұғалімнің дайын комиксті сабақта пайдалануы. Әдеби шығарманың мазмұны комикстік
форматта дайындалған жағдайда, мұғалім оны көрнекілік ретінде қолдана алады. Бұл тәсіл оқушыларға
мәтіннің негізгі желісін тез меңгеруге көмектеседі. Әсіресе көлемді немесе философиялық мазмұндағы
шығармаларды алғаш қабылдауда тиімді. Комикс сабақта талқылау, талдау және интерпретация жа-
сауға ыңғайлы материал болады [8].
Оқушыларға шығарма бойынша өз комикстерін құрастыру тапсырмасын беру. Оқушыларды
шығармашылық әрекетке тарту үшін әдеби шығарманың бір бөлігін немесе тұтас оқиғасын комикстік
форматта қайта құрастыруға тапсырма беруге болады. Бұл әдіс олардың мәтінді түсінуін ғана емес,
сонымен қатар визуалды ойлауын, қиялын және сыни көзқарасын дамытады. Әр оқушы кейіпкердің
бейнесін өзінше елестетіп, оны суретке түсіру арқылы әдеби туындыны тереңірек игереді [1].
Топтық жұмыс арқылы көркем мәтінді суретпен бейнелеу. Комиксті жасау барысында
оқушыларды шағын топтарға бөлу тиімді. Бір топ сюжетті жоспарласа, екінші топ кейіпкердің бейнесін
әзірлейді, үшінші топ диалогтарды құрастырады. Бұл әдіс ұжымдық жұмыс дағдыларын дамытып, әр
оқушының қабілетіне қарай шығармашылық процеске қатысуына мүмкіндік береді. Сонымен қатар,
топтық жұмыс оқушылардың бір-бірімен пікір алмасып, идеяларын ортақ нәтижеге бағыттауына ықпал
етеді [14].
Қорытындылай келе, сабақ барысында комиксті қолдану – оқушылардың әдеби шығарманы
жеңіл әрі қызықты қабылдауына жағдай жасап қана қоймай, олардың шығармашылық қабілетін дамы-
туға, топтық жұмыста белсенділігін арттыруға және әдеби талдауға жаңа көзқараспен қарауға
мүмкіндік береді.
Комикстік форматта әдеби шығарманы бейімдеу немесе сабақта пайдалану барысында оқушы-
лардың жұмысын әділ әрі тиімді бағалау үшін нақты критерийлерді белгілеу қажет. Бұл бағалау
оқушылардың тек сурет салу қабілетін емес, әдеби шығарманы түсіну деңгейін де айқындайды.
Шығарманың мазмұнын дұрыс жеткізу. Комиксте әдеби туындының негізгі идеясы, оқиғалық
желісі мен басты ойлары сақталуы шарт. Оқушы сюжетті ықшамдап бейімдесе де, шығарманың негізгі
мазмұнын бұрмаламауы тиіс.
Кейіпкер мінезін айқын көрсету. Әр кейіпкердің мінез-құлқы, әрекеті, ішкі күйзелісі немесе қу-
анышы сурет пен қысқа диалогтар арқылы жеткізілуі қажет. Бұл оқушының мәтінді қаншалықты терең
түсінгенін көрсетеді.
Сурет пен мәтіннің үйлесімі. Комиксте визуалды бейнелер мен мәтін өзара толықтырып тұруы
маңызды. Сурет пен диалогтың байланысы әлсіз болса, комикстің әсерлілігі төмендейді. Сондықтан
оқушы мәтіндік мазмұнды қысқа әрі нақты беріп, суретпен үйлесімін сақтауы тиіс.
Шығармашылық көзқарастың болуы. Оқушының комикс жасау барысында өзіндік ойы, қиялы
мен ерекше шешімі көрінуі бағаланады. Кейде оқушылар кейіпкерді жаңа қырынан бейнелеуі немесе
шығарманың оқиғасын өзгеше визуалды тәсілмен жеткізуі мүмкін. Бұл шығармашылық дербестіктің
белгісі болып табылады.
Қорытынды: Бағалау критерийлерін нақты белгілеу мұғалімге оқушылардың әдеби шығарманы
түсінуін, оны бейнелеу қабілетін және шығармашылық деңгейін әділ саралауға мүмкіндік береді.
Қазақ әдебиетін комикстік форматта бейімдеу мен оны оқу-тәрбие процесінде қолдану бары-
сында бірқатар қиындықтар туындауы мүмкін. Бұл қиындықтарды алдын ала ескеріп, тиімді шешу
жолдарын ұсыну – мұғалімнің негізгі міндеттерінің бірі.
Көркем мәтінді қысқарту барысында мазмұнның бұрмалануы. Әдеби шығарманың сюжетін
ықшамдап беру кезінде негізгі ойдың әлсіреуі немесе мазмұнның толық жеткізілмеуі ықтимал. Бұл
мәселені шешу үшін мұғалім оқушыларды мәтіннің басты идеясы мен негізгі оқиғаларын сақтауға
бағыттауы қажет. Артық эпизодтарды қысқарта отырып, негізгі тартыс пен кейіпкер мінезін бұзбай
бейнелеу басты назарда болуы тиіс [8].
Кейбір оқушылардың сурет салуда қиналуы. Комикс жасау барысында барлық оқушының су-
ретшілік қабілеті бірдей бола бермейді. Мұндай жағдайда дайын иллюстрациялық шаблондарды,
цифрлық комикс құрастыру қосымшаларын қолдануға болады. Мәселен, Pix on, Can a, S o yboa dTha
сияқты платформалар оқушыларға дайын кейіпкер, фон және визуалды элементтерді пайдаланып, өз
нұсқасын жасауға мүмкіндік береді [10]. Бұл тәсіл оқушылардың шығармашылық белсенділігін артты-
рады және техникалық қиындықтарды жеңілдетеді. Уақыттың шектеулілігі. Сабақ барысында
көлемді шығарманы толық комикске айналдыруға уақыт жеткіліксіз болуы мүмкін. Бұл жағдайда
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
52
мұғалім комикс құрастыруды үй тапсырмасы ретінде немесе жобалық жұмыс түрінде беруге болады.
Топтық жұмыс формасын қолдану да уақыт үнемдеуге көмектеседі: бір топ сюжетпен айналысса,
екінші топ иллюстрация жасайды, үшінші топ диалогтарды дайындайды. Осылайша уақыт үнемделіп,
жұмыс тиімді ұйымдастырылады [15].
Мүмкін болатын қиындықтарды алдын ала болжай білу және олардың шешу жолдарын
қарастыру – комикстік форматты әдебиетті оқытуда тиімді қолданудың кепілі болып табылады.
Цифрлық бейімдеу және мультимедиа мүмкіндіктері. Қазіргі заманғы білім беру мен мәдениет
кеңістігінде әдеби шығармаларды тек дәстүрлі баспа нұсқасында ғана емес, цифрлық форматта ұсыну
ерекше маңызға ие болып отыр. Әсіресе жастардың ақпаратты қабылдау тәсілдері визуалды және
интерактивті мазмұнға бейім болғандықтан, комиксті мультимедиалық үлгіде бейімдеу олардың
қызығушылығын арттырады әрі оқыту процесін жандандырады.
Онлайн-комикстер. Қазіргі кезде комикстерді онлайн форматта әзірлеу және тарату кеңінен
қолданылуда. 1. Арнайы платформалар (Web oon, Tapas, Pix on) арқылы авторлар өз жұмыстарын
цифрлық форматта жариялай алады.
Оқушылар мен студенттер онлайн-комикс жасау барысында дайын шаблондар мен графикалық
элементтерді пайдаланып, әдеби шығармаларды өз интерпретациясымен бейнелей алады[16].
Онлайн формат шығармаларды кең аудиторияға жеткізуге, әлеуметтік желілерде таратуға
мүмкіндік береді.
2. Инфографика-комикстер. Әсіресе философиялық және публицистикалық мазмұндағы
шығармаларды түсіндіруде инфографика элементтерін қолдану тиімді. Мәтіндегі негізгі ойлар қысқа
диаграмма, сызба, символдық суреттер арқылы беріледі. Абайдың қара сөздері сияқты күрделі ойларды
ықшамдап түсіндіруде инфографика-комикс ерекше рөл атқарады. Инфографикалық тәсіл оқушыға
ақпаратты логикалық құрылымда көруге мүмкіндік береді [17,18].
3. Анимациялық форматтағы комикстер. Статикалық комикстерді анимациялық бейнеге
айналдыру арқылы әсер күшейтіледі. S o yboa dTha , Can a, Pow oon, Animake секілді
бағдарламаларда кадрлар қозғалысқа келтіріліп, қысқа бейнеролик түрінде ұсынылады [19].
Анимация кейіпкердің эмоциясын, қимыл-қозғалысын айқын көрсетеді, оқиғаны динамикалық
түрде қабылдауға мүмкіндік береді.
Әдеби шығармаларды анимациялық веб-комикс ретінде ұсыну оқушылардың есте сақтау
қабілетін арттырады.
4. Мультимедиа интеграциясы. Цифрлық комикстерді тек сурет пен мәтінге ғана емес, басқа
да медиа құралдарға біріктіруге болады: Аудио элементтер – кейіпкерлердің дауысымен диалог қосу;
Музыка – эмоционалды әсерді күшейту; Интерактивті гиперсілтемелер – қосымша мәліметке
бағыттау;
Ойын элементтері – оқушыға таңдау еркіндігін беріп, оқиғаның дамуын өзгерту[20].
Цифрлық бейімдеу және мультимедиа мүмкіндіктері комиксті тек дәстүрлі иллюстрациялық
құрал емес, сонымен қатар заманауи цифрлық білім беру мен мәдени коммуникацияның пәрменді
әдісіне айналдырады. Бұл тәсіл қазақ әдебиетін жаңа форматта насихаттауға, оқушылардың
қызығушылығын арттыруға және ұлттық мұраны әлемдік визуалды кеңістікке шығаруға мүмкіндік
береді.
Қазақ әдебиетін комикстік форматта ұсыну – заманауи білім беру мен мәдениет кеңістігінің
маңызды жаңашылдығы. Ол дәстүрлі әдебиеттің мазмұнын бұзбай, жаңа визуалды формада қайта
бейнелеу арқылы оқушылардың қызығушылығын арттырады, қабылдауын жеңілдетеді және
шығармашылық қабілеттерін дамытады.
Теориялық тұрғыдан, комикс – нарратив пен визуалды образдың синтезі, мультимодальды
мәтіннің көрнекі үлгісі. Оның негізін қалаған бағыттар – визуалды мәдениет теориясы (McCloud),
мультимодальды дискурс теориясы (K ess & an Leeuwen), әдебиет дидактикасы мен медиа-білім
интеграциясы – комиксті тек ойын-сауық құралы емес, мәдени-коммуникативтік және педагогикалық
құрал ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Практикалық тұрғыдан, қазақ әдеби шығармаларын комикстік үлгіде бейімдеу бірнеше
бағытта жүзеге асады: сюжеттік бейімдеу – ұзақ шығарманы ықшамдап, негізгі оқиғаларды кадрлар
арқылы беру; кейіпкер бейнесін ашу – мінез-құлқы мен эмоциясын сурет пен қысқа мәтін арқылы
көрсету; тарихи-мәдени контекст – халық ауыз әдебиеті мен эпостарды көрнекі формада таныту. Б.
Соқпақбаевтың «Менің атым Қожа», М. Әуезовтің «Қорғансыздың күні», Абайдың қара сөздері
сынды туындыларды комикс форматында бейімдеу – оқушыларға әдебиетті жаңа қырынан меңгеруге
мүмкіндік береді.

XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
53
Оқыту процесінде комиксті қолданудың бірнеше жолдары бар: дайын комиксті сабақта
көрнекілік ретінде пайдалану; оқушыларға өз комиксін құрастыруға тапсырма беру; топтық жұмыс
барысында көркем мәтінді бейнелеу. Оқушы еңбегін бағалау критерийлері де айқындалған:
шығарманың мазмұнын дұрыс жеткізу, кейіпкер бейнесін айқындау, сурет пен мәтіннің үйлесімі,
шығармашылық көзқарастың көрінуі.
Цифрлық бейімдеу мен мультимедиа мүмкіндіктері комикстің қолданылу аясын кеңейтті:
онлайн-комикстер, инфографика-комикстер, анимациялық веб-комикстер; аудио, музыка,
гиперсілтеме сияқты мультимедиалық элементтердің интеграциясы; цифрлық платформалар (Pix on,
Can a, S o yboa dTha , Web oon) арқылы қолжетімді ету. Әрине, бұл тәсілдің қиындықтары да бар:
мәтінді қысқартқанда мазмұнның бұрмалануы, сурет салудағы қиындықтар, уақыттың шектеулігі.
Дегенмен мұғалімнің дұрыс бағыт беруі, цифрлық шаблондар мен қосымшаларды пайдалану, жобалық
жұмыстарды ұйымдастыру арқылы бұл мәселелерді шешуге болады.
Қорыта айтқанда, комикстік формат – қазақ әдебиетін жаңа ұрпаққа танытудағы тиімді әдіс. Ол
ұлттық мұраны заманауи визуалды мәдениетпен ұштастырып, әдебиетті қабылдаудың жаңа кеңістігін
ашады. Бұл бағыт педагогикалық тәжірибеде де, мәдени индустрияда да болашақта кеңінен
қолданылуға лайық.
Re e ences
1. Resou ce 1. McCloud, S. Unde s anding Comics: The In isible A . – New Yo k: Ha pe Pe ennial,
1993. 2. Resou ce 2. G oens een, T. The Sys em o Comics. – Jackson: Uni e si y P ess o Mississippi, 2007.
3. Resou ce 3. Kozhakhme o a, K. Cul u e o Business Communica ion. – Alma y: Sana , 2015.
4. Resou ce 4. McCloud, S. Rein en ing Comics: How Imagina ion and Technology A e Re olu ioniz-
ing an A Fo m. – New Yo k: Ha pe Collins, 2000.
5. Resou ce 5. Jenkins, H. Con e gence Cul u e: Whe e Old and New Media Collide. – New Yo k:
New Yo k Uni e si y P ess, 2006.
6. Resou ce 6. Zai se a, E. M. Li e a y Didac ics: Theo y and P ac ice. – Moscow: Flin a, 2015.
7. Resou ce 7.Buckingham, D. Media Educa ion: Li e acy, Lea ning and Con empo a y Cul u e. –
Camb idge: Poli y P ess, 2003.
8. Resou ce 8. Abdigazie a, K. Me hods o Teaching Kazakh Li e a u e. – Alma y: Bilim, 2012.
9. Resou ce 9. K ess, G., & an Leeuwen, T. Reading Images: The G amma o Visual Design. – Lon-
don: Rou ledge, 2006.
10. Resou ce 10. Eisne , W. Comics and Sequen ial A . – Tama ac: Poo house P ess, 1985.
11. Resou ce 11. Sokpakbae , B. My Name is Kozha. – Alma y: Zhazushy, 1988.
12. Resou ce 12. Auezo , M. The Day o De enseless. – Alma y: Ana Tili, 1997.
13. Resou ce 13. Abai. The Book o Wo ds (Ka a Sozde ). – Alma y: Ra i e , 2010.
14. Resou ce 14. Buckingham, D. Media Educa ion: Li e acy, Lea ning and Con empo a y Cul u e. –
Camb idge: Poli y P ess, 2003.
15. Resou ce 15. Zai se a, E. M. Li e a y Didac ics: Theo y and P ac ice. – Moscow: Flin a, 2015.
16. Resou ce 16. Buckingham, D. Media Educa ion: Li e acy, Lea ning and Con empo a y Cul u e. –
Camb idge: Poli y P ess, 2003.
17. Resou ce 17. C ys al, D. Language and he In e ne . – Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess,
2011. 18. Resou ce 18. K ess, G., & an Leeuwen, T. Mul imodal Discou se: The Modes and Media o Con-
empo a y Communica ion. – London: A nold, 2001.
19. Resou ce 19. Mo ison, T., & Conaway, W. Kiss, Bow, o Shake Hands: The Bes selling Guide o
Doing Business in Mo e Than 60 Coun ies. – Adams Media, 2011.
20. Resou ce 20. Zhumabeko a, A. Inno a i e Me hods o Teaching Kazakh Li e a u e. – As ana: ENU
P ess, 2020.
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
54
CREATING A VOCABULARY-RICH ENVIRONMENT FOR SECOND LANGUAGE ACQUISI-
TION
Huseynli A zu
Aze baijan S a e Pedagogical Uni e si y,
Fo eign Languages Cen e
h ps://o cid.o g/0000-0002-4571-4678
Abs ac
C ea ing a ocabula y- ich en i onmen o second language acquisi ion is a c ucial aspec o language
lea ning ha wa an s a en ion and dedica ion om bo h educa o s and lea ne s alike. A ocabula y- ich en-
i onmen enhances language p o iciency by exposing lea ne s o a di e se ange o wo ds and exp essions.
Building ocabula y skills in a second language os e s imp o ed communica ion and comp ehension abili ies.
De eloping a s ong ocabula y ounda ion enhances eading, w i ing, speaking, and lis ening skills in he
a ge language. Imme sion in a ocabula y- ich en i onmen boos s lea ne s' con idence and mo i a ion o
ac i ely pa icipa e in language ac i i ies. The signi icance o imme sion in ocabula y lea ning, s a egies o
building a ocabula y- ich en i onmen , suppo ing second language lea ne s h ough ocabula y en ichmen ,
and implemen ing ocabula y games and ac i i ies o language acquisi ion a e del ed in he a icle.
Keywo ds: language lea ning, ocabula y acquisi ion, wo d games, communica ion, b ains o ming, ac-
i e lea ning.
Impo ance o Imme sion in Vocabula y Lea ning
Imme sion in a language- ich en i onmen is known o signi ican ly enhance ocabula y acquisi ion o
second language lea ne s. Th ough exposu e o au hen ic ex s, con e sa ions, media, and eal-li e expe iences,
lea ne s a e able o in e nalize new ocabula y, comp ehend con ex , and de elop a deepe unde s anding o
language nuance. Imme si e expe iences encou age ac i e engagemen wi h language, which is essen ial o
ocabula y e en ion and applica ion in p ac ical se ings.
To es ablish a ocabula y- ich en i onmen , educa o s can inco po a e a ious s a egies, such as in e-
g a ing ocabula y-building ac i i ies in o lesson plans, p o iding ample oppo uni ies o p ac ice and ein-
o cemen , u ilizing isual aids and mul imedia esou ces, and os e ing a cul u e o language explo a ion and
expe imen a ion. Encou aging ac i e pa icipa ion, p omo ing pee collabo a ion, and celeb a ing linguis ic
di e si y a e key componen s o c ea ing an engaging and s imula ing lea ning en i onmen conduci e o o-
cabula y de elopmen .
E ec i e s a egies o in eg a ing ocabula y-building ac i i ies in o lesson plans
In language educa ion, ocabula y acquisi ion is undamen al o de eloping eading comp ehension,
w i ing, and o e all communica ion skills. In eg a ing ocabula y-building ac i i ies in o lesson plans is a
s a egic app oach ha enhances s uden s’ lexical knowledge in meaning ul and engaging ways. This me hod
no only p omo es ac i e lea ning bu also os e s deepe unde s anding and e en ion o new wo ds.
One e ec i e s a egy is o inco po a e con ex ual ocabula y exe cises, whe e s uden s encoun e new
wo ds wi hin ele an ex s o hema ic uni s. Fo example, du ing a science lesson on ecosys ems, eache s
can highligh key e ms such as “biodi e si y,” “habi a ,” and “niche,” ollowed by ac i i ies whe e s uden s
de ine, use, and ela e hese wo ds o eal-wo ld examples (Beck, McKeown, & Kucan, 2013). This con ex ual
app oach helps s uden s g asp he meaning and usage mo e e ec i ely han o e memo iza ion.
Ano he popula me hod is he use o ocabula y jou nals o wo d maps, which encou age s uden s o
eco d new wo ds, hei de ini ions, synonyms, an onyms, and example sen ences. This ac i e engagemen
p omo es deepe p ocessing and pe sonal connec ion o he ocabula y (Ma zano & Ma zano, 2003). Fo in-
s ance, a e eading a s o y, s uden s migh c ea e a wo d map o challenging wo ds like “melancholy,” ex-
plo ing i s conno a ions and app op ia e con ex s.
Mo eo e , inco po a ing games and in e ac i e ac i i ies such as wo d so s, c osswo d puzzles, o dig-
i al lashca ds can make ocabula y lea ning enjoyable and memo able. Fo example, a eache migh o ganize
a “Vocabula y Bingo” using wo ds om he cu en uni , encou aging pee in e ac ion and ein o cemen o
new e minology (Cunningham & S ano ich, 1998).
Fu he mo e, explici ins uc ion on wo d-lea ning s a egies—such as mo phology, con ex clues, and
wo d pa s—empowe s s uden s o independen ly expand hei ocabula y. Teaching p e ixes, su ixes, and
oo s allows lea ne s o decode un amilia wo ds, acili a ing au onomous ocabula y g ow h (Nagy & Sco ,
2000).
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
55
So, in eg a ing ocabula y-building ac i i ies in o lesson plans is a mul i ace ed s a egy ha p omo es
ac i e engagemen , con ex ual unde s anding, and independen lea ning. By combining explici ins uc ion,
meaning ul p ac ice, and engaging ac i i ies, educa o s can signi ican ly enhance hei s uden s’ lexical de el-
opmen , ul ima ely suppo ing o e all academic success.
Suppo ing Second Language Lea ne s Th ough Vocabula y En ichmen
L2 lea ne s o en ace challenges in expanding hei ocabula y due o limi ed exposu e and p ac ice.
Educa o s play a i al ole in suppo ing lea ne s h ough a ge ed ocabula y en ichmen ac i i ies, ailo ed
o hei p o iciency le el and lea ning p e e ences. By o e ing pe sonalized suppo , eedback, and esou ces,
educa o s can empowe s uden s o o e come language ba ie s, expand hei lexical epe oi e, and enhance
hei o e all language p o iciency.
Vocabula y games and ac i i ies se e as e ec i e ools o consolida ing lea ning, p omo ing e en ion,
and ein o cing ocabula y acquisi ion in a un and in e ac i e manne . By inco po a ing games, quizzes, puz-
zles, ole-playing scena ios, and o he engaging ac i i ies in o language lessons, educa o s can o e di e se
and dynamic oppo uni ies o adul lea ne s o engage wi h new wo ds, p ac ice language skills, and enhance
hei communica ion abili ies. Ma zano & Ma zano, 2003). A ich ocabula y enables second language lea n-
e s o na iga e complex ex s and engage in meaning ul discussions wi h con idence and o exp ess hemsel es
mo e p ecisely and e ec i ely.
Implemen ing Vocabula y Games and Ac i i ies o L2 Acquisi ion o Adul Lea ne s
Vocabula y acquisi ion is c ucial o language lea ning, pa icula ly o adul lea ne s who o en ha e
speci ic lea ning goals and needs. T adi ional o e memo iza ion me hods can be ine ec i e and demo i a ing.
In eg a ing engaging ocabula y games and ac i i ies in o language lea ning p og ams can signi ican ly im-
p o e e en ion, comp ehension, and o e all language p o iciency. This app oach ca e s o di e se lea ning
s yles, os e s ac i e pa icipa ion, and c ea es a mo e enjoyable and e ec i e lea ning en i onmen .
Why o use games and ac i i ies?
Mo i a ion and Engagemen : Games p o ide a un and in e ac i e lea ning expe ience, boos ing mo i-
a ion and educing lea ne anxie y. Adul s a e mo e ecep i e o lea ning when hey a e ac i ely in ol ed
and ha ing un.
Ac i e Recall: Games equi e lea ne s o ac i ely use and e ie e ocabula y, s eng hening memo y
aces and p omo ing long- e m e en ion.
Con ex ual Lea ning: Games o en p o ide con ex o ocabula y use, helping lea ne s unde s and he
meaning and app op ia e usage in di e en si ua ions.
Imp o ed Comp ehension: Games and ac i i ies expose lea ne s o ocabula y wi hin meaning ul con-
ex s, enhancing hei comp ehension and luency.
Va ie y o Lea ning S yles: Games ca e o di e en lea ning s yles by inco po a ing isual, audi o y,
and kines he ic elemen s.
Examples o Vocabula y Games and Ac i i ies o Adul Lea ne s:
1. Wo d Associa ion:
Lea ne s b ains o m wo ds associa ed wi h a cen al heme o keywo d. This ac i i y enhances ocabu-
la y ecall and encou ages c ea i e hinking.
Example: The ins uc o p esen s a wo d like " a el." Lea ne s b ains o m ela ed wo ds (e.g., jou ney,
des ina ion, passpo , ho el, ligh ). This can be u he de eloped by ca ego izing he wo ds o c ea ing sho
sen ences using hem.
Image p omp s, sen ence comple ion, o c ea ing a mind map a ound he cen al wo d can be used.
2. Pic u e Bingo: P epa e bingo ca ds wi h ocabula y wo ds o ph ases w i en on hem. P o ide
ma ching pic u es o sho desc ip ions. Lea ne s ma k o he wo ds as he ins uc o o a designa ed lea ne
calls ou he pic u e o desc ip ion.
Example: Bingo ca ds ha e ocabula y ela ed o ood (e.g., apple, banana, pizza). The ins uc o shows
pic u es o gi es desc ip ions, and he i s pe son o ge bingo wins.
Flashca ds, wo d ca ds, o e en eal objec s can be used. This can be adap ed o mo e ad anced lea ne s
by using mo e complex desc ip ions o mo e abs ac concep s.
3. Vocabula y Cha ades/Pic iona y:
Classic games ha in ol e ac ing ou o d awing ocabula y wo ds o ph ases. This ac i i y engages
bo h isual and kines he ic lea ne s and encou ages c ea i e exp ession.
Example: One lea ne ac s ou "emba assed" while o he s guess he wo d. Ano he lea ne d aws
"communica ion," and o he s guess.
Using di e en ocabula y le els, ha ing lea ne s c ea e hei own cha ac e s o scena ios, o using a
combina ion o ac ing and d awing a e possible.
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
56
4. Vocabula y Sca enge Hun : C ea e a lis o ocabula y wo ds o ph ases o lea ne s o ind in a
ex (e.g., a newspape a icle, a sho s o y). The i s pe son o ind all he wo ds wins.
Example: The ins uc o p o ides a sho a icle abou echnology. Lea ne s need o ind he wo ds
"sma phone," "in e ne ," "social media," and "applica ion".
Online a icles, ideos, o e en eal-li e scena ios (e.g., a isi o a local s o e) can be implemen ed.
5. Vocabula y Ma ching and Sen ence C ea ion:
P o ide lea ne s wi h a lis o ocabula y wo ds and hei de ini ions. Then, hey ha e o c ea e sen-
ences using he wo ds.
Example: Lea ne s ma ch "en husias ic" wi h i s de ini ion. Then, hey c ea e a sen ence using "en hu-
sias ic."
Fo expanding ocabula y unde s anding synonyms, an onyms, o ela ed wo ds can be added.
Implemen a ion S a egies:
Di e en ia ion: Adap games o sui di e en lea ne s' le els and needs.
Feedback and Co ec ion: P o ide cons uc i e eedback and oppo uni ies o lea ne s o co ec hei
use o ocabula y.
In eg a ion wi h o he skills: Combine games wi h g amma p ac ice, con e sa ion exe cises, o eading
comp ehension ac i i ies.
Regula Re iew: Regula ly e iew lea ned ocabula y h ough games and ac i i ies o ein o ce lea n-
ing and p e en o ge ing.
Gami ica ion: Use poin s, badges, o o he ewa ds o incen i ize pa icipa ion and engagemen .
By inco po a ing engaging ocabula y games and ac i i ies in o language lea ning p og ams, educa o s
can signi ican ly enhance adul lea ne s' ocabula y acquisi ion and language de elopmen . (Beck, McKeown,
& Kucan, 2013) These ac i i ies no only make lea ning mo e enjoyable bu also os e ac i e pa icipa ion,
imp o e ecall, and p o ide a mo e obus ounda ion o u u e language lea ning. These s a egies can be
adap ed and combined o sui a ious lea ning con ex s and lea ne needs.
In conclusion, c ea ing a ocabula y- ich en i onmen o second language acquisi ion is pa amoun in
os e ing language p o iciency, building ocabula y skills, and empowe ing lea ne s o communica e e ec-
i ely in a mul ilingual wo ld. By emphasizing imme sion, implemen ing p o en s a egies, p o iding a ge ed
suppo , and in eg a ing engaging ac i i ies, educa o s can acili a e a ans o ma i e language lea ning expe-
ience ha equips s uden s wi h he ools and con idence o na iga e linguis ic challenges and emb ace cul u al
di e si y. C ea ing a ocabula y- ich en i onmen o L2 acquisi ion acili a es in e cul u al communica ion
and p omo es global ci izenship. Vocabula y en ichmen p omo es cul u al unde s anding and app ecia ion
h ough he explo a ion o language nuances.
Re e ences
1. Beck, I. L., McKeown, M. G., & Kucan, L. (2013). *B inging wo ds o li e: Robus ocabula y
ins uc ion*. Guil o d P ess, p 19-23
2. Ma zano, R. J., & Ma zano, J. S. (2003). The key o class oom managemen . *Educa ional Leade -
ship*, 61(1), p.6-13.
3.Cunningham, A. E., & S ano ich, K. E. (1998). Wha eading does o he mind. *Ame ican Educa-
o *, 22(1-2), p. 8-15.
4. Nagy, W., & Sco , J. A. (2000). Vocabula y p ocesses. In M. L. Kamil, P. B. Mosen hal, P. D. Pea -
son, & R. Ba (Eds.), *Handbook o eading esea ch* (pp. 269–284). Rou ledge.
5.Saha G Amee Bakhsh (2016) Using Games as a Tool in Teaching Vocabula y o Young Lea ne s
*English Language Teaching* Vol.9, No 7, 2016, p. 120-125
6. h ps://www.camb idgeenglish.o g/images/ ocabula y-games-and-ac i i ies.pd
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
63
a ailable. Howe e , one o he main obs acles o i s e icien applica ion is he p esence o a ious s uc u al
ypes o polyme composi e ma e ials, which cause ul asonic wa es o exhibi di e en p opaga ion,
e ac ion, and e lec ion cha ac e is ics depending on he model. In addi ion, he di e ing exponen ial
dependencies be ween s uc u al pa ame e s and he physical–mechanical p ope ies o he ma e ial, as well as
he eliance o he in es iga ed s uc u al pa ame e s on ac o s such as ma e ial ype, p oduc ion condi ions,
and he co ec sequencing o manu ac u ing s ages, complica e he es ing p ocess. This si ua ion necessi a es
he use o a nondes uc i e es ing me hod wi h high accu acy [2, 6].
Table 1. The mos ypical models o con olled en i onmen s
Model
Ske ch
Dependence be ween acous ic
esis ance z and hickness
(dep h) δ
Aniso opy o he eloci y
in dep h
in he plane
Homogeneous
iso opic
en i onmen
–––
Homogeneous
ans e se-
iso opic
en i onmen
Homogeneous
o ho opic
en i onmen
Combined
duplex
en i onmen
–––
–––
T iplex
en i onmen
–––
–––
Mul iplex
en i onmen
–––
–––
No e: The ollowing abb e ia ions a e accep ed in he able: δ, δφ – p oduc hickness; δ1, δ2, δ3 ... δn – laye hickness o he
en i onmen ; , i – ul asound eloci y; α – he angle be ween he di ec ion o he es s and he axis o elas ic symme y; α/ 0 –
indica o o he aniso opy o ul asound eloci y; φ – he angle c ea ing non-pa allelism o he p oduc 's su ace.
Wi hin he con ex o conduc ed esea ch, signi ican p og ess has been achie ed in add essing many o
he conside ed p oblems h ough he use o a ious app oaches o ma hema ical modeling. One o he key
ac o s o accu a ely analyzing he laws o ul asonic wa e p opaga ion wi hin PCM is he de e mina ion o
en i onmen models ha e lec he s uc u al con igu a ion o he polyme composi e ma e ial. S udies
indica e ha , in o de o analyze he p opaga ion cha ac e is ics o elas ic wa es in PCM, i is essen ial o selec
app op ia e models o en i onmen s ha ully ep esen he c oss-sec ional s uc u e o he ma e ial. As a esul
o analyses ca ied ou in his di ec ion, he mos commonly obse ed en i onmen models ha e been iden i ied
and sys ema ized o widely used ypes o PCM ( able 1) [2].
Me hodology. As can be seen, en i onmen models ha e cu en ly been sys ema ized o se e al widely
used ypes o PCM. In analyzing he p opaga ion cha ac e is ics o elas ic wa es in hese en i onmen s, he
i s issue conside ed is he undamen al p inciples o geome ic acous ics – he Huygens and Fe ma p inci-
ples. The simples iso opic en i onmen model cha ac e izes he s uc u e o illed and un illed polyme
p oduc s. In p oduc s o a ying hickness, he pa allelism o su aces may be dis up ed. In his case, he ap-
plica ion o he low- equency ul asonic me hod is limi ed o p oduc s wi h a hickness no less han λ and a
bounda y cu a u e adius o R ≥ 5λ. Such condi ions ensu e expe imen al esolu ion [1].
δδφ
φ
p
i
δδφ
φ
p
i i
δδφ
φ
p
ek
δ1
δ2
z= p
1 1 1
z= p
2 2 2
δ1
δ2
; p
1 1
; p
2 2
; p
3 3
δ3
δ1
δ2
δ3
δ4
δ5
δ
z
z= p
δ
z
δ
z
δ
z
δ
z
δ
z
δ
z
α/0
α
0 45 90
δ
z
δ
z
δ
z
α/0
α
0 45 90
α/0
α
0 45 90
α/0
α
0 45 90
α/0
α
0 45 90

XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
64
The Huygens p inciple is ma hema ically exp essed by he Hamil on di e en ial equa ion, which
cha ac e izes he ield o wa e p opaga ion imes:
(𝑑𝑡
𝑑𝑥)2+(𝑑𝑡
𝑑𝑦)2+(𝑑𝑡
𝑑𝑧)2=1
𝑣2(𝑥,𝑦,𝑧), (1)
whe e, (x,y,z) is he dis ibu ion o he elas ic wa e p opaga ion eloci y in he gi en en i onmen . This
eloci y may a y depending on he ype o wa e (longi udinal o ans e se). Fo he simples iso opic
en i onmen (i.e., when wa es p opaga e a he same speed in all di ec ions), he Hamil on equa ion simpli ies
o: 𝑡=1
𝑣√𝑥2+𝑦2+𝑧2 (2)
whe e x,y,z a e he coo dina es o he obse a ion poin s. Acco ding o he Fe ma p inciple, he wa e
p opaga ion ime can be exp essed as he in eg al along a cu ed ay, and he solu ion is de e mined using he
a ia ional app oach, i.e., by seeking he ex emum o he in eg al [2]:
𝑡=∫𝑑𝑆
𝑣(𝑥,𝑦,𝑧)
𝐵
𝐴 (3)
whe e dS is he elemen al a c o he ay ajec o y, and A and B a e he wa e sou ce and ecei e poin s,
espec i ely.
The Huygens–Fe ma p inciple o ms he basis o geome ic acous ics and allows he solu ion o
acous ic p oblems o any spa ial dis ibu ion o eloci y wi hin he en i onmen . Howe e , i should be no ed
ha he p opaga ion eloci ies o di e en ypes o elas ic wa es a y om one ano he .
One o he mos impo an concep s in geome ic acous ics is he no ion o hodog aph eloci y. In
p ac ical measu emen s, bo h su ace and linea hodog aphs a e used. The ime ield o elas ic wa es emi ed
om a poin sou ce is gene ally desc ibed as:
𝑡=𝑡(𝑥,𝑦,𝑧) (4)
and he e exis s a e lec i e su ace a a ce ain bounda y:
𝑅(𝑥,𝑦,𝑧)=0 (5)
The ela ionship be ween exp essions (4) and (5) indica es ha he ime ield cons uc ed on he su ace
R is called he "su ace hodog aph." Tha is, a su ace hodog aph is a g aph cons uc ed based on obse a ion
poin s loca ed on a speci ic su ace. Simila ly, a "linea hodog aph" is es ablished based on obse a ions along
ce ain lines on he inspec ed su ace. The applica ion o hodog aphs allows o dis inguishing di e en ypes
o elas ic wa es in he wa e ield, calcula ing hei eloci ies, and consequen ly de e mining he physical–
mechanical pa ame e s o he en i onmen . The e o e, he heo e ical analysis o cons uc ing su ace and
linea hodog aphs o longi udinal and ans e se wa es acco ding o he gi en en i onmen models is o
c i ical impo ance [2].
In he simples iso opic and single-laye en i onmen , when he e lec i e bounda y is inclined a an
angle ϕ o he di ec ion o wa e p opaga ion, he ime ield o he e lec ed wa e is exp essed as:
(𝑥−𝑥0)2+(𝑦−𝑦0)2+(𝑧−𝑧0)2=𝑣2𝑡2 (6)
whe e x,y,z a e he coo dina es o he obse a ion poin s, (x0, y0) a e he coo dina es o he p ima y sou ce o
elas ic wa es, and z0 co esponds o he la e al (n’) wa e sou ce. Based on he p e iously explained p inciples,
app op ia e subs i u ions a e made o de i e he hodog aph equa ion. In his case, o he e lec ed wa es, he
su ace hodog aph equa ion is w i en as:
(𝑥−2𝛿𝑠𝑖𝑛𝜑)2+𝑦2=𝑣2𝑡2−4𝛿2𝑐𝑜𝑠2𝜑 (7)
This exp ession desc ibes a amily o ci cles in he x,y plane. The cen e o he ci cles shi s along he
x-axis owa d he ele a ed po ion o he e lec i e su ace by 2δsinϕ. The adius o he ci cle is de e mined
as: 𝑟=√𝑣2𝑡2−4𝛿2𝑐𝑜𝑠2𝜑
When conside ing a linea hodog aph, he o ien a ion o he e lec i e bounda y ela i e o he
longi udinal p o ile is an impo an ac o . In any placemen o he p o ile, i s linea equa ion is gi en by:
𝑦=𝑥𝑡𝑔𝜑 (8)
whe e ϕ is he angle be ween he x-axis and he p o ile. By pe o ming app op ia e subs i u ions and
ans o ma ions based on hese equa ions, he equa ion o he linea hodog aph o he e lec ed wa es akes
he ollowing o m: 𝑣2𝑡2=𝑙2+4𝛿2 (9)
Thus, he esul s o he s udy indica e ha i he p opaga ion ime o he elas ic wa e be ween he
ansmi e and ecei e is known, i is possible o measu e he p opaga ion eloci y o he elas ic wa e (i he
hickness is known) o , by de e mining he inclina ion angle and i s dep h, o de ec a de ec (i he p opaga ion
eloci y o he wa e in he en i onmen is known).
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
65
Iso opic Two-Laye En i onmen . Fo his en i onmen , conside ing he pa allel bounda ies sepa a ing
he laye s, whe e he p opaga ion eloci y o elas ic wa es in he i s uppe laye is signi ican ly lowe han
ha in he second laye he hodog aph equa ion akes he ollowing o m:
𝑣2
2(𝑡−𝑡1)2=𝑥2+4𝛿2
2 (10)
whe e, 1 – is he p opaga ion ime o he elas ic wa e in he i s laye along he e ical.
In his en i onmen , besides e lec ed wa es, e ac ed wa es can also be obse ed. In his case, he
maximum e ec o e ac ion is obse ed only when he laye s ha e equal hickness. The hodog aph equa ion
o he e ac ed wa es akes he o m:
𝑡=1
𝑣(2𝛿1cos𝛼0+𝑥sin𝛼0) ; (11)
whe e, α0 – 𝛼0=a csin𝑣𝑢1
𝑣𝑢2 is he limi e ac ion angle (12).
Igno ing he sepa a ion bounda y, i can be shown ha in his case he o m o he hodog aph o e lec ed
wa es does no quali a i ely change. Fo example, o a wo-laye en i onmen , he hodog aph equa ion akes
he o m: 𝑡=𝑡0+𝑥2
4𝛿(𝑣1+𝑣2) (13)
whe e, δ1=δ2=δ1 o a homogeneous en i onmen , he app oxima e hodog aph equa ion is:
𝑡′≈𝑡0+𝑥2
4𝑡0𝑣𝑜𝑟
2 , (14)
whe e, 𝑣𝑜𝑟 =∑𝛿𝑖
𝑛
1
∑𝑡𝑖
𝑛
1=∑𝛿𝑖
𝑛
1
∑𝛿𝑖
𝑣𝑖
𝑛
1 he e o o he app oxima ion is de e mined by he ollowing o mula:
∆𝑡=𝑡′−𝑡=1
8𝑥2
4𝛿2𝑡0(1−𝑛
1+𝑛)2, (15)
whe e, n= 1/ 2 ; 0 – is he ime a he poin o he ansmi e .
Fo a mul ilaye iso opic en i onmen wi h sepa a ing bounda ies be ween laye s, he longi udinal
linea hodog aph equa ions o e lec ed wa es a e de e mined as ollows:
𝑥=2∑𝛿1𝑣𝑖sin𝛼1
√𝑣1
2−𝑣2𝑠𝑖𝑛2𝛼
𝑛
𝜀=1 (16)
𝑡=2∑𝛿1𝑣1
𝑣𝑖√𝑣1
2−𝑣2
2sin𝛼
𝑛
𝛿=1 (17)
whe e, α1 – is he angle be ween he no mal and he di ec ion o he p opaga ed wa e in he i s laye . Fo a
mul ilaye en i onmen , he hodog aph equa ion o e ac ed wa es is exp essed as:
𝑡𝑛=𝑡0𝑛 +𝑥
𝑣𝑛 , (18)
whe e 𝑡0𝑛 =2∑𝛿𝑖
𝑣𝑖
𝑖=𝑛=1
𝑖=1 cos𝛼𝑖.𝑛 ∙𝛼𝑖.𝑛 =a csin𝑣𝑖
𝑣𝑛.
In bo h single-laye and mul ilaye longi udinal en i onmen s, in addi ion o single e lec ion, mul iple
e lec ions, e ac ed wa es, and mixed p opaga ion wa es can be obse ed du ing he elas ic wa e
p opaga ion p ocess. In gene al, o pa allel bounda ies o he sepa a ing media, he mul iple- e lec ion
hodog aph o a homogeneous en i onmen akes he ollowing o m:
𝑣2𝑡2=𝑥2+4𝑛2𝛿2 (19)
whe e n – is he numbe o e lec ions.
The main ea u e o a ans e sely iso opic en i onmen is ha iso opy is obse ed in i s plane, while
aniso opy appea s in a di ec ion inclined a a ce ain angle o he plane. In o he wo ds, he p opaga ion
eloci y o elas ic wa es in he en i onmen is no he same in all di ec ions. This aniso opy is exp essed by
he a io o wa e eloci ies in e ical and ho izon al di ec ions. In such en i onmen s, he p opaga ion ime
o he wa e depends no only on he dis ance bu also on he angle be ween he p opaga ion di ec ion and he
plane o elas ic symme y. Consequen ly, he wa e eloci y, and hus he shape o he hodog aph, also a ies
wi h his angle. Based on his heo y, he linea hodog aph o e lec ed wa es in a ans e sely iso opic
en i onmen is exp essed by he ollowing equa ion:
𝑡(𝛼)=√(𝑠𝑖𝑛2𝛼+𝑎𝑛
2𝑐𝑜𝑠2𝛼)(𝑥2+4𝛿2)
𝑎𝑢𝑣𝑢90 (20)
whe e 𝑎𝑢=𝑣𝑢0
𝑣𝑢90; 𝑣𝑢0and 𝑣𝑢90 – a e he longi udinal wa e eloci ies in he plane o he laye s and pe pendicula
o he laye s, espec i ely. I is impo an o no e ha in a ans e sely iso opic en i onmen , he hodog aphs
o longi udinal and ans e se e lec ed wa es di e signi ican ly om each o he . In pa icula , o ans e se
(shea - ype) e lec ed wa es, he hodog aph equa ion is exp essed as:
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
66
𝑡(𝛼)=√(𝑠𝑖𝑛2𝛼+𝑎𝑠
2𝑐𝑜𝑠2𝛼)(𝑥2+4𝛿2)
𝑎𝑠𝑣𝑠45 (21)
The hodog aph o e ac ed longi udinal wa es in a ans e sely iso opic en i onmen has a mo e
complex s uc u e and is exp essed by he ollowing equa ion:
𝑡=2(𝑠𝑖𝑛2𝛼+𝛼𝑛𝑐𝑜𝑠2𝛼)√𝛿1
2+𝑥1
2
𝑎𝑢𝑣𝑢90 +𝑙−2𝑥1
𝑣𝑢2 (22)
One o he en i onmen s wi h a mo e complex elas ic symme y is he o ho opic en i onmen . This
ype o en i onmen is cha ac e ized by elas ic symme y along h ee mu ually pe pendicula axes. The
di ec ions o hese axes usually coincide wi h he in e nal s uc u al di ec ions o he ma e ial. Fo accu a e
de e mina ion o elas ic wa e p opaga ion pa ame e s in an o ho opic en i onmen , one o he essen ial
condi ions is he measu emen o acous ic indica o s along he wa e beam, since hese indica o s mus ully
co espond o he wa e p opaga ion di ec ion. The s uc u es o o ho opic PCM can be classi ied in o he
ollowing ypes: 1) unidi ec ional; 2) longi udinal- ans e se; 3) c oss-ply; 4) an-shaped; 5) combined. The
ela ionship be ween hese s uc u es and wa e p opaga ion eloci ies has been ex ensi ely in es iga ed in
esea ch s udies.
Conclusion. The conduc ed heo e ical s udies show ha he p opaga ion pa e ns o ul asonic wa es
in polyme composi e en i onmen s di e signi ican ly depending on he s uc u al aniso opy o he ma e ial.
In pa icula , in ans e sely iso opic and o ho opic models, he o ms and pa ame e s o he hodog aph
equa ions o longi udinal and ans e se wa es di e subs an ially om each o he . These di e ences
demons a e ha he wa e p opaga ion eloci y depends bo h on he di ec ion and on he alignmen wi h he
axes o elas ic symme y.
In o ho opic en i onmen s, he coincidence o s uc u al di ec ions wi h he p opaga ion pa ame e s o
elas ic wa es allows o mo e p ecise de e mina ion o hei acous ic cha ac e is ics. Thus, he heo e ical
analysis o a ious wa e models p o ides a solid heo e ical ounda ion o he de ec ion o in e nal de ec s in
polyme composi e ma e ials and o he op imiza ion o ul asonic inspec ion me hods. This app oach also
opens new possibili ies o e ining he s uc u al-pa ame ic analysis o PCM and de eloping mo e e icien
con ol me hods in indus ial applica ions.
Re e ences
1. Hasano , M., Akhmedo , N., Bashi o , R., Pi ie , S., Boip a , O. & Ismailo , N. (2024). The
de elopmen o a piezoelec ic de ec de ec ion de ice h ough ma hema ical modeling applied o polyme
composi e ma e ials. New Ma e ials, Compounds and Applica ions, 8(1), 62-74
h ps://doi.o g/10.62476/nmca8162
2. Bashi o , R.J., Ismayilo , N.E., Huseyno , R.E. & Mu ado , N.M. (2024). Quali y con ol me hods
and models o polyme composi e ma e ials. Ad anced Physical Resea ch, 6(2), 90-99.
h ps://doi.o g/10.62476/ap 62.90
3. Islamo , I., Bashi o , R., & Ismayilo , N. (2023). Modeling o a elecommunica ion op ical
wa eguide wi h aniso opic medium. In e na ional Jou nal o Mic owa e and Op ical Technology, 18(5), 131–
139. 4. Bing W., Shuncong Z., Tung-Lik L., Ke in S. F., Jiawei M. “Non-des uc i e es ing and e alua ion
o composi e ma e ials/s uc u es: A s a e-o - he-a e iew. Ad ances in Mechanical Enginee ing. DOI:
10.1177/1687814020913761
5. Babushkin, A.V., Lobano , D.S., Kozlo a, A.V. & Mo e , I.D. (2013). Resea ch o he e ec i eness
o mechanical es ing me hods wi h analysis o ea u es o des uc ions and empe a u e e ec s. F a u a ed
In eg i a S u u ale, 7(24), 89-95.
6. Hsissou, R., Seghi i, R., Benzek i, Z., Hilali, M., Ra ik, M. & Elha i, A. (2021). Polyme composi e
ma e ials: A comp ehensi e e iew. Composi e S uc u es, 262, 113640.
7. La in, A.A. (2013). Me hods o assessing he pe o mance o p oduc s made o composi e ma e ials
using compu ed omog aphy. Doc o al disse a ion, Scien i ic Resea ch Ins i u e o In oscopy, Moscow
Resea ch and P oduc ion Associa ion Spec um.
8. Maldague, X. (2001). Theo y and P ac ice o In a ed Technology o Nondes uc i e Tes ing. John
Wiley & Sons. New Yo k, 682.
9. Ro ko ich, A.A., Tishke ich, D.I., Bonda uk, A.A., Ge man, S.A., Razanau, I.U., Zuba , T.I. &
T ukhano , A.V. (2023). Epoxy-w composi e ma e ials: Mic os uc u e, s uc u e and adia ion e iciency.
Ad anced Physical Resea ch, 5(3), 133-45.
XXII in e na ional scien i ic con e ence. Do mund. Ge many. 02-03.10.2025
67
10. Tong, L., Mou i z, A.P. & Bannis e , M.K. (2002). 3D Fib e Rein o ced Polyme Composi es, 241.
Else ie .
11. Va ilo , V.P., Nes e uk, D.A. & Kho e , V.S. (2011). IR he mog aphic NDT esea ch a Tomsk
Poly echnic Uni e si y, Sibe ia, Russia. In 50 h Annual Con e ence o he B i ish Ins i u e o Non-Des uc i e
Tes ing 2011, NDT 2011 Held in conjunc ion wi h he Ma e ials Tes ing Exhibi ion, MT 2011, 23-34.