2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 10
69
HAYDAR XORAZMIY VA “MUHABBATNOMA”SI — O‘ZBEK MUMTOZ
ADABIYOTIDA ISHQIY-DIDAKTIK AN’ANALAR IFODASI
Shomu o o a Gulbaho
Buxo o da la pedagogika ins i u i
Tilla akul e i 2-OʻTA-24(K) gu uh alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17332151
Anno a siya. Ushbu maqolada oʻ a as la da yashab oʻ gan Ho iz Xo azmiy haqida ham
oʻz da ida a hozi gacha qimma li hisoblangan “Muhabba noma” asa i haqida maʼlumo ay ib
oʻ ilgan. Xo azmiyning yashab ijod qilgan hayo saboqla i, uning “Muhabba noma” asa ining
il xususiya la i, ilning one ik xususiya la idan maho a ila qay da ajada oydalanilgani hamda
buni oʻ gangan olimla ishla i ham bi qa o da bayon e ilgan.
Kali soʻzla : Muhabba noma, Ho iz Xo azmiy, Ol in Oʻ da, Muhammad Xoʻjabek ik i,
oʻzbek ili, ojik ili, o s ili.
Аннотация. В данной статье упоминаются сведения о Хафизе Хорезми, жившем
в средние века, и произведении «Мухаббатнама», считавшемся ценным в его время и до
сих пор. Описываются также уроки жизни Хорезми, лингвистические особенности его
произведения «Мухаббатнама», умелое использование фонетических особенностей языка,
труды ученых, его изучавших.
Ключевые слова: Мухаббатнама, Хафиз Хорезми, Золотая Орда, мнение
Мухаммада Ходжабека, узбекский язык, таджикский язык, персидский язык.
Abs ac . In his a icle, in o ma ion abou Ha iz Kho ezmi, who li ed in he middle ages,
and he wo k "Muhabba nama", which was conside ed aluable in his ime and un il now, is
men ioned. The lessons o Kho ezmi's li e, he linguis ic ea u es o his wo k "Muhabba nama",
he skill ul use o he phone ic ea u es o he language, and he wo ks o scien is s who s udied i
a e also desc ibed.
Keywo ds: Muhabba nama, Ha iz Kho ezmi, Golden Ho de, Muhammad Khojabek's
opinion, Uzbek language, Tajik language, Pe sian language.
Hayda Xo azmiyning “Muhabba noma” asa i o‘zbek adabiyo ining ilk yi ik epis olya
dos onla idan bi i bo‘lib, unda muhabba , sadoqa , insoniy uyg‘ula a ma’na iy qad iya la
yuksak badiiy maho a bilan i odalangan. Asa o‘z da i adabiy muhi ida na aqa shaxsiy his-
uyg‘ula ni i odalash, balki muhabba ni ij imoiy-axloqiy hodisa si a ida alqin e ishi bilan ham
alohida ahamiya ga ega. Hayda Xo azmiy o‘zining na is uslubi, she’ iy ohangi a ob azli
i odasi o qali o‘zbek mum oz adabiyo ida yangi yo‘nalish ya a ib, keyingi adabiy an’anala ga
ham sezila li a’si ko‘ sa gan.
“Noma” jan ining ilk namunasi boʻlgan «Muhabba noma» 1353 - yilda Ho iz Xo azmiy
omonidan yozilgan. Ho iz Xo azmiyning hayo i haqida aniq maʼlumo la kel i ilmagan uning
hayo i haqida qisman maʼlumo la ni uning mashhu nomasi “Muhabba noma”dan bilib olishimiz
mumkin. «Muhabba noma»da aqa nomala emas, balki gʻazal, qi 'a, a d a kichik li ik
jan la dan ibo a . «Muhabba noma» oʻn bi nomadan ibo a boʻlgan. «Muhabba noma» ikki
nusxada qoʻlyozma shaklida yozilgan.
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 10
70
1. Milodiy 1432- yil Yazd shah ida Mi Jaloliddin degan kishi akli i bilan Boqi Mansu
nomli xa o uygʻu yozu ida kechi gan a bu nusxa 364 bay dan ibo a boʻlgan.
2. Milodiy 1508-1509- yilla da a ab yozu i asosida u kiy ali boda koʻchi ilgan nusxa.
Bu nusxa qisman oʻla oq boʻlib, 474 bay dan ibo a boʻlgan.
Ayni damda ha ikkala nusxasi ham Londondagi B i aniya muzeyida saqlanmoqda.
«Muhabba noma»da nomala dan ashqa i kelgan masna iyla ni shoi alohida qilib
epasida sa la ha bilan kel i gan. Shoi asa ni shu qada maho a bilan ijod qilganki asa da
zullisonaynlik ( ikki ilda ijod qilmoq) uslubidan oxi igacha amal qilgan. Shoi das lab oʻn
nomadan ibo a asa yozishni moʻljallagan, ammo keyin yana nima qoʻshgan.
«Muhabba noma» oʻz da ida oʻzining uslubida bo‘lib, uning aʼsi ida Sayyid
Ahmadning «Taashshuqnoma», Xoʻjandiyning «La o a noma», Yusu Ami iyning «Dahnoma»
kabi asa la i ya a ilgan.
«Muhabba noma» asa ining ki ish qismida kel i ilishicha, Ol in Oʻ da hududida hukm onlik
qilgan Muhammad Xoʻjabek shoi ga qa a a “ o siy ilda yozgan a qalbla ni om e gan koʻp
asa la ing bo , sen muhabba ma zusini yozishda koʻpla dan oʻ ding, «shaka ek il»ing bila
olamni egallading bu qish mening yonimda boʻlib, bizning ilda bi ki ob yozsang” deb ay adi.
Mualli asa ni shunday maho a li ul bilan ishlaganki, bu pa chala ni hukmdo ga emas yo ga
bagʻishlab oʻqisangiz ham mano chiqa e adi, ish bu ye da hukmdo ga muhabba dan se ikli
yo ga, undan esa ya a gan egamga muhabba ga aylana bo gan.
Xo azmiy asa ida maʼnodosh soʻzla ni maho a ila qoʻllagan. U umum u kiy koʻ k a o siy
husn, a abiy Jamol a o siy cheh a, a abiy saoda a o siy bax soʻzla ini maʼnodosh soʻzla
si a ida qoʻllash o qali asa ning aʼsi chanligini yanada oshi gan. Shoi diniy sigʻinish a eʼ iqod
qilishning obyek i si a ida namoyon boʻladigan ilohiy kuchni a abiy Haq, o siy Xudo, Yazdon
a umum u kiy Tang i, Ya a u chi kabi sinonim soʻzla bilan yo i gan. Asa da ay im soʻzla
koʻchma maʼnola i bilan yanada joziba be ilgan. Masalan: a abiy da la soʻzi koʻchma
maʼnosida o siy bax soʻzi bilan sinonim si a ida qoʻllangan. Bundan ashqa i asa dagi
umum u kiy oʻlum (oʻlim) a a abiy hayo qadimgi u kiy uchmoq a o siy doʻzax, o siy da d
a da mon a abiy ja o a a o soʻzla i oʻza o qa shilan i ib azod badiiy sanʼa i oqelan i ilgan.
“Il imosin ay u ” asli
Muni kim is bi la oʻqugʻay
Haqiqa olamini munda bilay
Haqiqa - Allohga ye ishni angla adi.
«Muhabba noma» oʻz nomi bilan ham ishq-se gi asa idi . Asa da yo se gilini janna dagi
hu la dan ham yuqo i qoʻyadi.
Soching bi o ina ming hu ye mas,
Yuzungning nu ina ming nu ye mas.
Aga be sa suyu gʻab haq aolo,
Ke akmas sensizin i da si ahli.
Koʻ inib u ibdiki, «Muhabba noma» dunyo iy mohiya ga ega. Shoi eal hayo ni janna
a uning hu la idan ham yuqo i qoʻyadi. Bu esa diniy -mis ik adabiyo ga qa shi jaso a li ku ash
demakdi .
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 10
71
Xulosa qilib ay ganda, shoi u kiy a o siy illa da she’ la yozgan, de on uzgan. U
“Mahzan ul-As o ” dos oni (“Gulshan ul-As o ” nomi bilan ham a aladi) o qali axloqiy- alsa iy
ma zula ni, insoniy azila la ni, adola , saxiylik, os go‘ylik kabi qad iya la ni a g‘ib e gan.
“Muhabba noma” asa i — shoi ning ishqiy, se gi ma zusidagi she’ iy nomala dan ibo a
bo‘lgan dos on o ma ida, oshiq a mahbuba munosaba la ini uyg‘un she’ iy il a didak ik-
es e ik ohangda as i lagan asa si a ida adabiyo imizda o‘ in olgan. Xo azmiy she’ iy hikoya
(hikoya she’ iy shaklda) jan ini i ojlan i ishda boshlang‘ichla dan bi i bo‘lgan. Shuningdek,
uning asa la i u kiy il boyligi a adabiy uslub jiha idan ham ahamiya ga molik bo‘lgan, o siy-
u kiy she’ iya da almashinu a a’si ga ochiq bo‘lgan.
Hayda Xo azmiy O‘zbek mum oz adabiyo ining ilk da la ida muhabba , axloq-odob,
she’ iy hikoya, noma kabi jan la ning shakllanishida muhim poyde o ashlagan shoi . Uning
“Muhabba noma”si adabiyo a ixida se gi-ishq ma zusini u kiy she’ iy nomala o qali i oda
e ish a noma jan ini i ojlan i ish nuq ai naza idan alohida ahamiya ga ega.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Y.S. Saido , R.R.Say ullaye a «Eski oʻzbek ili yodnomala i ili a uslubi» Toshken -
2021
2. Baxshulloye na, S. M. (2022). «ALPOMISH» DOSTONI-VATANPARVARLIK
FAZILATLARIDAN SABOQ BERUVCHI MAʼNAVIY DURDONA. Scien i ic
Impulse, 1(4), 1426-1430.
3. Sha ipo a, M. B., & Ra shano a, G. F. Q. (2021). QAHRAMONLIK
DOSTONLARINING O’ZIGA XOSLIGI: MILLIY RUH VA AN’ANALAR. Scien i ic
p og ess, 2(7), 1139-1144.
4. Шарипова, М. Б., & Саьдуллаева, М. Б. К. (2020). РАЗВИТИЕ ТВОРЧЕСКИХ
СПОСОБНОСТЕЙ ДЕТЕЙ В ДОШКОЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИ. Проблемы
педагогики, (6 (51)), 58-60.
5. Sha ipo a, M. (2020). O'qu chi yoshla a biyasida o'lmas an'ana a ma osimla ning
ahamiya i. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 1(1).
6. Sha ipo a, M. B., & Nozi o a, M. J. Q. (2021). O’ZBEK XALQ DOSTONLARINI
O’QITISHDA KOMPYUTER IMKONIYATLARI. Scien i ic p og ess, 2(7), 1102-1108.
7. Sha ipo a, M. B., & Fa mono a, G. S. Q. (2021). NIKOHDAN SO’NG ADO
ETILADIGAN URF-ODATLAR TASVIRI (“ALPOMISH” DOSTONI
MISOLIDA). Scien i ic p og ess, 2(7), 1125-1129.
8. Sha ipo a, M. B. (2021). XALQ DOSTONLARIDA SOVCHILIK MAROSIMI BADIIY
IFODASI (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA). Scien i ic p og ess, 2(7), 1120-1124.
9. Sha ipo a, M. B., & Mi zaye a, X. N. (2021). XALQIMIZ MADANIYATINING
HAYOTBAXSH SARCHASHMASI. Scien i ic p og ess, 2(7), 1135-1138.
10. Шарипова, М. Б., & Неьматова, Ш. Н. (2020). Формирование эстетической
культуры воспитанников дошкольных образовательных учреждений. Вестник
магистратуры, (3-3 (102)), 113-114.
11. Sha ipo a, M. (2020). Qah amonlik eposi-milliy madaniya imizning nodi xazinasi ("
Alpomish" dos oni misolida). ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 1(1).
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 10
72
12. MA’NAVIY, Y. A. R. V., & O’RNI, D. B. Q. E. DOI: 10.53885/edin es. 2021.17. 14.046
Sha ipo a Maxbuba Baxshilloye na BuxDU. Mak abgacha a’lim.
13. Sha ipo a, M. B., & Shoki o a, N. Z. Q. (2021). «ALPOMISH» DOSTONI–BADIIY
BARKAMOL ASAR. Scien i ic p og ess, 2(7), 1145-1148.
14. Sha ipo a, M. (2020). ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРЯДОВ В
ЭПОСЕ «АЛПОМИШ». ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 1(1).
15. Шарипова, М. Б., & Хусаинова, З. Х. ВЕСТНИК НАУКИ И
ОБРАЗОВАНИЯ. ВЕСТНИК НАУКИ И ОБРАЗОВАНИЯ Учредители: Олимп, 106-
108.
