9
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
IQTISODIY FANLAR O‘QITISH SIFATINI XORIJIY TAJRIBA ASOSIDA
TAKOMILLASHTIRISH
Mualli : Tolibjono Xu shidbek 1
A iliya siya: Xalqa o No dik uni e si e i mus aqil adqiqo chisi, Magis a u a
Fakul e i dekan o‘ inbosa i 1
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17332159
ANNOTATSIYA
Mazku maqolada iq isodiy anla ni o‘qi ish si a ini oshi ishda xo ijiy mamlaka la
Finlyandiya, Janubiy Ko eya, Singapu a Ge maniya a’lim izimla i aj ibasi ahlil qilinadi.
Tadqiqo da ushbu da la la da iq isodiy anla ni o‘qi ishda qo‘llanilayo gan inno a sion
yondashu la , aqamli exnologiyala , amaliy o‘qi ish shaklla i a baholash izimla i
o‘ ganilgan. Tahlilla na ijasida O‘zbekis on a’lim izimida iq isodiy anla ni o‘qi ish si a ini
akomillash i ish uchun xo ijiy ilg‘o aj ibala ning eng muhim jiha la ini mahalliy sha oi ga
moslash i ish za u ligi aniqlangan.
Kali so‘zla : Ta’lim si a i, iq isodiy anla , xo ijiy aj iba, inno a sion pedagogika, aqamli
a’lim, case-s udy, iq isodiy a akku .
KIRISH
Hozi gi globallashu a aqamli ans o ma siya ja ayonla i sha oi ida ha bi
mamlaka ning aqoba ba doshligi, eng a alo, uning a’lim izimi si a i bilan
belgilanmoqda. Ayniqsa, iq isodiy a akku a moliya iy sa odxonlik da ajasi yuqo i
bo‘lgan jamiya la ba qa o iq isodiy o‘sishga e ishmoqda. Shu nuq ayi naza dan,
iq isodiy anla ni o‘qi ish si a i mamlaka ning in ellek ual salohiya ini oshi ish, inson
kapi alini i ojlan i ish hamda inno a sion iq isodiyo sa i ha aka lanishning muhim
omili hisoblanadi.
O‘zbekis on Respublikasida a’lim izimini mode niza siya qilish a xalqa o
s anda la ga moslash i ish bo asida keng ko‘lamli isloho la olib bo ilmoqda. “Ta’lim
o‘g‘ isida”gi Qonun, “Yangi O‘zbekis on – a aqqiyo s a egiyasi” hamda “Raqamli
O‘zbekis on – 2030” das u la ida a’lim si a i, ayniqsa iq isodiy yo‘nalishdagi anla ni
o‘qi ishda zamona iy me odla ni qo‘llash, amaliy ko‘nikmala ni shakllan i ish,
aqamli exnologiyala ni a biq e ish alohida us u o yo‘nalish si a ida belgilangan.
Shu bilan bi ga, iq isodiy anla ni o‘qi ishda naza iy bilimla ni amaliyo bilan
uyg‘unlash i ish, in e ak i a kompe ensiyaga yo‘nal i ilgan yondashu la ni jo iy
e ish za u a i obo a o ib bo moqda.
Xalqa o aj ibala shuni ko‘ sa adiki, Finlyandiya, Janubiy Ko eya, Singapu a
Ge maniya kabi mamlaka la da iq isodiy anla ni o‘qi ish ja ayoni ahliliy ik lashni
i ojlan i ish, eal iq isodiy aziya la ni modellash i ish, muammoli o‘qi ish a “case-
s udy” yondashu la iga ayanadi. Ushbu aj ibala o‘qu chila da iq isodiy ja ayonla ni
chuqu ahlil qilish, mus aqil qa o qabul qilish hamda iq isodiy a akku ni
shakllan i ish ko‘nikmala ini i ojlan i adi.
“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA
PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI”
10
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Demak, O‘zbekis on a’lim izimi uchun xo ijiy ilg‘o amaliyo la ni mahalliy
sha oi ga moslash i ish, iq isodiy anla ni o‘qi ish si a i a sama ado ligini oshi ishda
muhim ilmiy-amaliy ahamiya kasb e adi. Shu jiha dan, mazku adqiqo ning
maqsadi – iq isodiy anla o‘qi ish si a ini xo ijiy aj iba asosida akomillash i ish
imkoniya la ini o‘ ganish, ma jud hola ni ahlil qilish a sama ali me odik
yechimla ni akli e ishdan ibo a di .
NATIJALAR
Bugungi kunda a’lim si a ini oshi ish, ayniqsa iq isodiy anla ni o‘qi ish
ja ayonida inno a sion yondashu la ni jo iy e ish bo‘yicha xo ijiy mamlaka la
aj ibasini o‘ ganish muhim ahamiya kasb e moqda. Dunyo miqyosida ilg‘o a’lim
izimiga ega da la la iq isodiy anla ni na aqa naza iy bilimla ni be ish osi asi, balki
amaliy ahliliy ik lashni shakllan i ish, iq isodiy ja ayonla ni modellash i ish a
mus aqil qa o qabul qilish kompe ensiyala ini i ojlan i ishning asosiy osi asi
si a ida qa aydi. Shu bois, Finlyandiya, Janubiy Ko eya, Singapu a Ge maniya a’lim
izimla ida iq isodiy anla ni o‘qi ishning shakl a me odla ini o‘ ganish O‘zbekis on
uchun ham dolza b aj iba manbai bo‘lib xizma qiladi. Quyida ushbu da la la ning
iq isodiy anla ni o‘qi ishdagi yondashu la i, o‘ziga xos jiha la i hamda ula ning
sama ado lik omilla i ahlil qilinadi.
Finlyandiya a’lim izimi dunyoda eng mu a aqiya li modella qa o iga ki adi.
Bu mamlaka da iq isodiy anla ni o‘qi ish ja ayoni naza iy ma’ uzala bilan
cheklanmay, asosan amaliy misolla , loyiha ishla i a muammoli aziya la ni ahlil
qilish usuliga ayanadi. O‘qu ja ayonida o‘qu chila iq isodiy muammola ni o‘zla i
mus aqil ahlil qiladi, masalan, is e’molchi xulqi, byudje balansini uzish, soliq
izimining a’si ini modellash i ish kabi eal hola la ni o‘ ganishadi. Da sla da ko‘p
a moqli yondashu qo‘llanilib, iq isodiyo anla i so siologiya, geog a iya a
ma ema ika bilan in eg a siyada o‘ iladi. Finlyandiya a’limida baholash izimi ham
o‘ziga xos: asosiy e’ ibo es yoki ball izimiga emas, balki o‘qu chining ik lash
ja ayonini baholashga qa a ilgan. Bu yondashu alabala ning ijodko lik a ahliliy
a akku ini kuchay i adi.
Janubiy Ko eyada iq isodiy anla a’lim izimining ma kazida u adi.
Mamlaka da o‘qu ja ayoni aqamli exnologiyala a amaliy ko‘nikmala ni
shakllan i ishga yo‘nal i ilgan. Mak abdan boshlab “Economic Li e acy” (iq isodiy
sa odxonlik) majbu iy an si a ida ki i ilgan. Uni e si e da ajasida esa iq isodiy anla
simulya siya das u la i, “Sma Lea ning” pla o mala i, a i ual labo a o iyala o qali
o‘qi iladi. Talabala ishlab chiqa ish, is e’mol, mehna bozo i, in lya siya kabi
ma zula ni eal s a is ik ma’lumo la asosida ahlil qiladi. Ha bi alaba naza iy
bilimni amaliy loyihaga aylan i adi, masalan, mak oiq isodiy p ognoz ayyo lash yoki
biznes modeli ishlab chiqish o qali. O‘qi u chila ning o‘zla i ham mun azam malaka
oshi ib, AI (sun’iy in ellek ) yo damida moslash i ilgan a’lim modulla ini ishlab
chiqishadi. Bu esa iq isodiy anla o‘qi ish si a ini dinamik, in e ak i a na ijado
holga kel i gan.
Singapu a’lim izimi “Knowledge-based economy” konsepsiyasiga asoslanadi,
ya’ni iq isodiy anla ni o‘qi ish o qali bilimni iq isodiy qiyma ga aylan i ishga e’ ibo
qa a iladi. Da sla da iq isodiy ja ayonla ni ushun i ishda eal sek o ma’lumo la i,
da la siyosa i misolla i a adqiqo loyihala i keng qo‘llaniladi. Talabala ga o‘z
iq isodiy qa o la ini model qilish, da la byudje i yoki bozo mu ozana i kabi
masalala da mus aqil yechim opish opshi iqla i be iladi. “Case-s udy” yondashu i
11
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
asosida Ha a d Business Re iew a Wo ld Bank ma’lumo la idan oydalaniladi.
Talabala ning iq isodiy a akku ini i ojlan i ishda Milliy Iq isodiy Ta’lim Ins i u i
muhim ol o‘ynaydi. U a’lim si a ini xalqa o akk edi a siyala o qali nazo a qiladi a
o‘qi u chila ning kasbiy i ojlanishini mun azam qo‘llab-qu a laydi. Na ijada
Singapu bugungi kunda iq isodiy anla ni o‘qi ish si a iga ko‘ a Osiyoda ye akchi
o‘ inni egallagan.
Ge maniyada iq isodiy anla ni o‘qi ish dual a’lim modeli asosida ashkil e ilgan
bo‘lib, bu model naza iya bilan amaliyo ni uyg‘unlash i ishga qa a ilgan. O‘qu chila
iq isodiy naza iyala ni na aqa audi o iyada, balki ko xona a ashkilo la da amaliyo
o‘ ash o qali o‘ ganadila . Iq isodiy anla mak abdan boshlab “Wi scha sleh e”
(iq isodiy bilimla ) yo‘nalishida o‘qi iladi, unda alabala byudje uzish, soliqla ni
hisoblash, ishlab chiqa ish xa aja la ini aniqlash, mehna bozo i a ma ke ing
asosla ini ahlil qilishni o‘ ganadila . Uni e si e la da esa o‘qu ja ayonida in e ak i
semina la , loyiha iy ahlil (P ojek a bei ) a amaliy adqiqo ishla i keng qo‘llaniladi.
Ge maniya a’lim izimida iq isodiy anla o‘qi ish si a i ede al da ajadagi
akk edi a siya a si a nazo a i izimi o qali a’minlanadi. Ha bi iq isodiyo ani
o‘qi u chisi o‘z yo‘nalishida mun azam kasbiy ayyo ga likdan o‘ adi a da sla da
s a is ik ahlil, iq isodiy modellash i ish, hamda anqidiy ik lash me odla ini qo‘llaydi.
O‘qu ja ayonida S a is a, Eu os a , Deu sche Bundesbank kabi manbala asosida
eal ma’lumo la dan oydalaniladi, bu esa alabala ning iq isodiy a akku ini
kuchay i adi. Shuningdek, Ge maniya uni e si e la ida “Applied Economics Labs”
ashkil e ilgan bo‘lib, unda alabala iq isodiy muammola ga amaliy yechim ishlab
chiqadila .
1-jad al.
Xo ijiy mamlaka la da iq isodiy anla ni o‘qi ish aj ibasi a a siyala .
Da la
Iq isodiy anla ni o‘qi ishdagi us un jiha la
O‘zbekis on a’lim izimi uchun
olinadigan a siyala
Finlyandiya
- Iq isodiy anla ni o‘qi ishda muammoli
o‘qi ish (p oblem-based lea ning) a loyiha
yondashu i keng qo‘llaniladi.- O‘qu chila da
ahliliy ik lash a iq isodiy a akku ni
i ojlan i ish asosiy maqsad si a ida
belgilanadi.
- Talabala da iq isodiy a akku ni
i ojlan i ish uchun muammoli
opshi iqla , keysla a amaliy
misolla dan oydalanish.
Janubiy
Ko eya
Da sla eal s a is ik ma’lumo la a
simulya siya das u la i asosida ashkil e iladi.
O‘qu chila ni amaliy loyiha a adqiqo
ishla iga keng jalb qilish.
Iq isodiy anla uchun aqamli
labo a o iyala a i ual simulya siya
izimla ini ya a ish.- Talabala ga eal
iq isodiy ma’lumo la bilan ishlashni
o‘ ga ish.
Singapu
Da sla eal sek o ma’lumo la i a da la
siyosa i misolla i bilan boyi ilgan.-
Da la iq isodiy siyosa i a eal sek o
ahlilla ini da s a kibiga ki i ish.
Ge maniya
Talabala iq isodiy bilimla ni ko xonala da
amaliyo o‘ ash o qali o‘ ganadila .
Uni e si e la qoshida iq isodiy adqiqo
labo a o iyala i ashkil e ish.
Yuqo ida ahlil qilingan xo ijiy mamlaka la aj ibasi shuni ko‘ sa adiki, iq isodiy
anla ni o‘qi ish sama ado ligi a’lim ja ayonida amaliyo , inno a siya a aqamli
exnologiyala ni uyg‘unlash i ish da ajasi bilan chamba chas bog‘liqdi . Finlyandiya
modelida o‘qu chila da iq isodiy a akku a mus aqil ahliliy ik lashni
i ojlan i ishga e’ ibo qa a ilgan bo‘lsa, Janubiy Ko eyada aqamli o‘qi ish osi ala i
a simulya sion me odla asosida iq isodiy ja ayonla ni ushun i ishga alohida
ahamiya be iladi. Singapu da iq isodiy anla o qali inno a sion ik lashni
12
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
i ojlan i ish a bilimni amaliy qad iya ga aylan i ishga yo‘nal i ilgan izim
shakllangan. Ge maniya aj ibasida esa naza iya a amaliyo ni bog‘lo chi dual a’lim
modeli o qali alabala ning amaliy iq isodiy ko‘nikmala i mus ahkamlanadi.
XULOSA
Ushbu maqolada and agogik yondashu asosida ayol a qizla uchun
zamona iy a’lim a kasb yo‘nalishla ini ya a ishning sama ado ligi adqiq qilindi.
Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, and agogik p insipla – shaxsning a algi
aj ibasini hisobga olish, mus aqil qa o qabul qilishni ag‘ba lan i ish a ijodiy
yondashu ni i ojlan i ish – ayol a qizla ning a’lim a kasbiy kompe en siyala ini
sezila li da ajada oshi adi. Ekspe imen a ahlilla shuni ko‘ sa diki, ayol a qizla
mashg‘ulo dan keyin amaliy ko‘nikmala i, kasbiy bilimla i a kasbga yo‘nal i ish
mo i a siyasi bo‘yicha aniq o‘sish ko‘ sa gan. Shuningdek, inno a sion me odla ,
in e ak i o‘qu exnologiyala i a men o lik das u la i ayol a qizla ning kasbiy
ayyo ga ligi a ij imoiy aolligini ag‘ba lan i ishda sama ali osi a si a ida namoyon
bo‘ldi. Maqola na ijala i amaliyo da a’lim das u la ini akomillash i ish, kasbiy
yo‘nalishla ni aniqlash a gende engligini a’minlashda muhim ahamiya ga ega.
Shu bilan bi ga, and agogik yondashu o qali ayol a qizla ning shaxsiy a
p o essional salohiya ini o‘liq o‘yobga chiqa ish, ula ni zamona iy kasbla ga
yo‘nal i ish a ij imoiy aollikni oshi ish imkoniya la i ya a iladi. Umuman olganda,
and agogik yondashu asosida ayol a qizla uchun ya a ilgan a’lim a kasb
yo‘nalishla i na aqa shaxsiy i ojlanish a kasbiy kompe en siyala ni oshi adi, balki
jamiya dagi gende engligini a’minlash a ij imoiy-iq isodiy a aqqiyo ga hissa
qo‘shishda muhim osi a si a ida xizma qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Au io, Minna, e al. "Finnish Home Economics eache s enabling
sus ainabili y and consume skills o young people." P oceedings o he
Canadian Symposium XVI Issues and Di ec ions o Home
Economics/Family S udies/Human Ecology Educa ion Feb ua y 27-28,
2021 Vi ual Symposium. Uni e si y o B i ish Columbia, 2021.
2. Hahn, J., Jang, K., & Kim, J. (2018). Assessmen o Economic Educa ion in
Ko ea’s Highe Educa ion. In Assessmen o Lea ning Ou comes in
Highe Educa ion: C oss-Na ional Compa isons and Pe spec i es (pp. 145-
168). Cham: Sp inge In e na ional Publishing.
3. Hahn, J., Jang, K., & Kim, J. (2018). Assessmen o Economic Educa ion in
Ko ea’s Highe Educa ion. In Assessmen o Lea ning Ou comes in
Highe Educa ion: C oss-Na ional Compa isons and Pe spec i es (pp. 145-
168). Cham: Sp inge In e na ional Publishing.
4. Fause , H., & Kaskel, M. (2016). Plu alism in economics eaching in
Ge many–e idence om a new da ase . Hans-Böckle -Founda ion pape .
5. Fause , H., & Kaskel, M. (2016). Plu alism in economics eaching in
Ge many–e idence om a new da ase . Hans-Böckle -Founda ion pape .
