9
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
MUSIQA TERAPIYASI:SOG’LIQNI TIKLASH VA RUHIY MUVOZANATDA
O‘RNI
Mualli : Tu ano a О iqoy Gulmu od qizi 1, Yuldoshe Umidjon Yuldoshe ich 2
A iliya siya: Xalqa o No dik un e si e i “Musiqa a‘limi” akul e i, 2-bosqich
magis an i 1, Ilmiy ahba , do sen , PhD 2
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17332383
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada musiqa e apiyasining kelib chiqishi, uning inson uhiya i a sog‘lig‘iga
ko‘ sa adigan ijobiy a’si i ilmiy manbala asosida ahlil qilinadi. Musiqa e apiyasi s ess,
xa o i , uyqusizlik a dep essiyani yengishda sama ali osi a ekanligi ilmiy dalilla bilan
asoslanadi. Shuningdek, maqolada milliy kuy-qo‘shiqla imizning uhiy askin be u chi
xususiya la i a xalqa o aj ibala da musiqaning da olo chi ahamiya i yo i iladi.
Kali so‘zla : musiqa e apiyasi, sog‘liq, uhiy mu ozana , s ess, dep essiya, maqom, xalq
qo‘shiqla i.
Bugungi globallashu da ida inson saloma ligini mus ahkamlash a uhiy
mu ozana ni saqlash dolza b masalala dan bi i hisoblanadi. Inson o ganizmida u li
kasallikla ning kelib chiqishi ko‘pincha uhiy bosim, s ess a asabiy hola la bilan
be osi a bog‘liqdi . Shuning uchun ham zamona iy ibbiyo a psixologiya anla ida
u li noan’ana iy da olash usulla iga bo‘lgan qiziqish obo a o ib bo moqda.
Shunday sama ali usulla dan bi i si a ida musiqa e apiyasi e’ i o e ilmoqda.
Musiqa e apiyasi qadimdan inson uhiya iga ijobiy a’si ko‘ sa ib kelgan bo‘lib,
mashhu abib Abu Ali ibn Sino o‘zining “Tib qonunla i” asa ida musiqaning
saloma likni iklashdagi ahamiya ini a’kidlab o‘ gan. Zamona iy da da esa ushbu
yo‘nalish ilmiy asoslangan holda dunyoning ko‘plab mamlaka la ida keng
qo‘llanilmoqda.
Ushbu maqolaning maqsadi — musiqa e apiyasining kelib chiqish a ixi, ilmiy
asosla i, amaliy qo‘llanilishi hamda milliy a xalqa o aj ibadagi o‘ nini yo i ishdan
ibo a .
Musiqa e apiyasiga oid ilmiy qa ashla qadim da la dan shakllangan. Abu Ali
ibn Sino musiqani uhiy muolaja osi asi si a ida e’ i o e gan. XX as da Ca l O
omonidan ishlab chiqilgan “O e apiyasi” usuli bolala da nu q a psixomo o
i ojlanishga ijobiy a’si ko‘ sa gan. Shuningdek, Rolando Benenzonning
musiqa e apiya naza iyasi, Ba ba a Wheele ning “Music The apy Handbook” asa i
ushbu sohaning ilmiy asosla ini keng yo i ib be gan. So‘nggi yilla da AQSh,
Ge maniya a Tu kiyada olib bo ilgan adqiqo la musiqaning s essni kamay i ish,
uyquni no mallash i ish hamda dep essiyani da olashda sama ali ekanini
asdiqlamoqda.
“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA
PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI”
10
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Ta ixga naza solamiz
.
Musiqa e apiyasining ildizla i qadimiy si iliza siyala ga bo ib aqaladi. Miloddan
a algi 1500-yilla da Mis da diniy ma osimla da kuy a qo‘shiqla inson uhini
poklo chi a da olo chi osi a si a ida ishla ilgan. Qadimgi Yunonis onda mashhu
aylasu A is o el (mil. a . 384–322) musiqaning uhiy ozalash (ka a zis) ja ayonida
ahamiya ini a’kidlagan, Pla on (mil. a . 427–347) esa musiqani a biya a sog‘liqni
saqlashda muhim omil deb bilgan.
Sha qda esa buyuk abib Abu Ali ibn Sino (980–1037) o‘zining mashhu “Al-
Qonun i’ - ibb” (“Tib qonunla i”) asa ida musiqaning uhiy mu ozana ni iklashdagi
ahamiya ini ba a sil yozib qoldi gan. Uning ik icha, kuy a ohang inson kay iya ini
o‘zga i adi, yu ak a asab izimiga be osi a a’si ko‘ sa adi.
O‘ a as la da Ma kaziy Osiyoda ham musiqaning da olo chi kuchidan keng
oydalanilgan. XII–X
1
III as la da Buxo o a Sama qand shi oxonala ida abibla da o
ja ayonida maqom a xalq kuyla i ij osidan oydalanganla . Bu an’ana keyinchalik
Xo azm a Fa g‘ona odiysida ham da om e gan.
Ye opada musiqa e apiya ilmiy yo‘nalish si a ida XVII as dan boshlab shakllana
boshladi. 1659-yilda ingliz shi oko i Robe Bu on o‘zining “The Ana omy o
Melancholy” (“Melanxoliyaning ahlili”) asa ida musiqaning uhiy kasallikla ni
da olashdagi o‘ nini alohida a’kidlagan. XIX as oxi i – XX as boshla iga kelib,
Ge maniya a AQShda musiqa e apiyasi bo‘yicha maxsus adqiqo la olib bo ildi.
1950-yilda esa AQShda Music The apy Associa ion ashkil e ilib, bu sohaga ilmiy
maqom be ildi.
O‘zbek xalq madaniya ida esa kuy a qo‘shiqla ning da olo chi kuchi qadimdan
ma jud bo‘lib, ayniqsa maqom san’a i inson uhiya ini poklash a da dla ni
yengillash i ishda keng qo‘llangan. Maqomning sokin a chuqu ohangla i inson
uhiga askin be u chi, og‘i hola la ni yengillash i u chi osi a si a ida qad langan.
Bugungi kunda ham an’ana iy kuy-qo‘shiqla imiz musiqa e apiyaning milliy
ko‘ inishi si a ida ilmiy asoslanmoqda.
Sha qiy mu a akki la ning musiqa a sog‘liq haqidagi qa ashla i
Ibn Sino (A icenna, 980–1037)
Ibn Sino (A icenna) Al-Qanun i - ibb (“Tib qonunla i”) asa ida musiqaning
insonning uhiy a jismoniy hola iga a’si i haqida izimli mulohazala bildi adi. U
yu ak a asab izimi o‘ asidagi bog‘liqlikni a’kidlab, kay iya ni o‘zga i ish o qali ana
unksiyala iga ham a’si qilish mumkinligini yozadi; shuningdek, uyqu a uhiy
bezo alik hola la ida o ush a ohangla dan oydalanishni a siya e adi. Bu g‘oyala
keyinchalik Sha qiy ibbiyo a e nopsixia iya amaliyo iga a’si ko‘ sa gan. (Ibn Sīno
— umumiy sha h a asa ning a ixi).
Abu Rayhon Muhammad Ibn Ahmad al-Be uniy. (973–1048)
Al-Be uniy ko‘plab anla bo‘yicha ijod qilgan bo‘lsa-da, uning asa la ida
madaniya la a o musiqiy amaliyo la a musiqaning ij imoiy-kul u al jiha la i haqida
ma’lumo la uch aydi. Ma kaziy Osiyo muhi i (xususan Xo azm)da musiqaning
ma osimiy a e ape ik oli haqida a ixiy dalilla ni adqiq qilishda Al-Be uniy a
uning asa la idan manba si a ida oydalanish mumkin.
Musiqa e apiyasining zamona iy naza iy asosla i (ney obiologiya a
psixologiya)
1
“MUSIC THERAPY IN THE TEACHINGS OF IBN SINA” – Toshboye a M. maqolasi 2025-y il 11 iyun
11
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Ney obiologik mexanizmla :
Zamona iy ney oimaging adqiqo la musiqaning emo siyala a mo i a siya
bilan bog‘liq miya uzilmala iga a’si qilishini ko‘ sa adi. Funksional MRI a PET
adqiqo la i amygdala, nucleus accumbens, hippocampus, insula a o bi o on al
ko eks kabi limbik a p e on al uzilmala musiqaga ja oban aollashishini
ko‘ sa gan — bu esa musiqaning hissiy modulya siya a muko o izimla iga be osi a
a’si qilishini ushun i adi. Ushbu ishla musiqa e apiyasining psixia ik a
ney ologik hola la da e ape ik salohiya ini ilmiy jiha dan asoslaydi.
Ney okimyo iy ja ayonla :
Musiqa inglash dopamin, se o onin a endo inla chiqa ilishiga a’si qiladi —
bu uhiy hola ni yaxshilash, s ess ushi ish a kay iya ni ko‘ a ishda muhim. Shu
sababli musiqa o qali ijobiy emo sional hola ni ag‘ba lan i ish iziologik jiha dan
isbo langan. (Ney okimyo iy a empi ik adqiqo la bo‘limi — umumiy ko‘ sa mala ).
2
Psixologik mexanizmla :
Musiqa i mi a emp o qali anadagi iziologik i mla ga (yu ak u ishi, na as
olish) moslashishni ag‘ba lan i adi; melodik a ga monik uzilishla esa emo sional
aniqlik a kogni i qay a ishlashga yo dam be adi. Bundan ashqa i, musiqaning
ij imoiy jiha i (bi galikda ij o e ish yoki gu uhiy sessiyala ) hissiy qo‘llab-qu a lash a
ij imoiy bog‘lanishni mus ahkamlash o qali eabili a siyada ahamiya li.
3
Xo ijiy (Ge maniya, AQSh, Rossiya) ilmiy adqiqo la i a me a- ahlilla
Ge maniya (ney oilmiy adqiqo la )
Ge maniyalik adqiqo chila musiqa-e oked emo ion a uning miya ko ela la i
bo‘yicha ko‘p unksional ney oimaging ishla ini olib bo di; S e an Koelschning 2014
yildagi sha h-maqolasi ushbu sohadagi asosiy me a- ahlilla dan bi i hisoblanadi,
“music-e oked emo ions” a limbik sis ema aloqala ini izimli yo i adi.
AQSh (klinik adqiqo la a p o essional ashkilo la )
AQShda musiqa e apiyasi akademik a klinik muassasala da keng a aqqiy
e gan — masalan, Jou nal o Music The apy a Ame ican Music The apy Associa ion
adqiqo la i e ape ik p o okolla , andomiza siyalangan nazo a li sino la (RCT) a
klinik qo‘llanmala ni ishlab chiqdi. So‘nggi me a- ahlilla musiqa e apiyaning
dep essiya a anksiye e simp omla ini kamay i ishda sama ali ekanligini ko‘ sa adi.
Rossiya (ilmiy- aj ibiy an’anala )
Rossiyada XIX—XX as la da musiqaning inson o ganizmiga a’si ini aj iba
asosida o‘ ganish bo‘yicha ilk ke ma-ke likla paydo bo‘lgan; masalan, Kazan
uni e si e i p o esso la idan I.M. Dogel a boshqala musiqa a’si ini ekspe imen al
ibbiy usulla bilan o‘ gangan. Hozi gi us ilidagi adqiqo la musiqa e apiyasi a ixi
a ilmiy asosla i haqida ba a sil sha hla be adi. Bu an’anala hozi gi ossiyalik
musiqa e ape ik mak abla ni shakllan i gan.
So‘nggi yilla da nash e ilgan bi nech a me a- ahlilla a izimli sha hla musiqa
e apiyasining uhiy saloma lik (xususan dep essiya a anksiye e) bo‘yicha ijobiy
a’si ini ko‘ sa di.
O‘zbek maqomla i a xalq kuyla ining s uk u a iy xususiya la i (sokin,
monologik azeologiya, ohangla ning sekin o‘zga ishi) eshi u chida medi a sion a
oha lan i u chi hola ni hosil qiladi. An opologik a e nomusiqologik adqiqo la
2
Aalbe s S. e al. Music he apy o dep ession — sys ema ic e iew (2017).
3
Koelsch S. B ain co ela es o music-e oked emo ions. (2014).
12
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
shuni ko‘ sa adiki, Ma kaziy Osiyo ma osimla i a maqom ij osi jamiya da psixologik
qo‘llab-qu a lash a emo sional egulya siya unksiyasini baja gan. Ta ixiy manbala
(mahalliy abibla a maqom ij ochila i) ham musiqaning uhiy askin be ish
xususiya ini as i lagan. UNESCOning Shashmaqom hujja la i a egional adqiqo la
ushbu an’anani akademik kon eks ga joylashda yo dam be adi.
XULOSA
Xulosa qilib ay ganda, musiqa insoniya a ixida na aqa uhiy za q be u chi
sanʼa u i, balki jamiya maʼna iya ini yuksal i u chi, uhiy saloma likni
mus ahkamlo chi qud a li osi a si a ida qad lanib kelgan. Ibn Sino a Abu Rayhon
Be uniy singa i buyuk allomala musiqaning inson uhiya i, asab izimi a sogʻligʻiga
ijobiy aʼsi ini ilmiy asoslab be ganla i, bu bo ada keyingi as la dagi ilmiy izlanishla ga
poyde o boʻlganini koʻ amiz. Bugungi kunda Ge maniya, AQSh, Rossiya kabi
i ojlangan da la la da musiqa e apiya mus aqil an si a ida shakllanib, ibbiyo
amaliyo ida keng qoʻllanilmoqda. Bu esa Sha q mu a akki la ining qa ashla i oʻz
zamonidan ancha ilga ilab ke ganini yana bi bo isbo laydi.
Demak, musiqa insoniya madaniya ining aj almas qismi si a ida, na aqa
sanʼa , balki inson uhiy a jismoniy sogʻligʻini iklash hamda jamiya ni maʼna iy
yuksal i ishda bebaho manba ekanini bugungi ilmiy- adqiqo la ham
asdiqlamoqda. Shu bois musiqaning a ixi a uning ilmiy jiha dan oʻ ganilishi kelajak
a lodla uchun ham muhim ilmiy a amaliy ahamiya kasb e adi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Ibn Sino. “Tib qonunla i”. – Toshken : Fan nash iyo i, 1980.
2. Be uniy, A.R. “Qadimgi xalqla dan qolgan yodgo likla ”. – Toshken : Gʻa u
Gʻulom nash iyo i, 1968.
3. Toshboye a, M. “Ibn Sino aʼlimo ida musiqa e apiyasi” // Eu opean
In e na ional Jou nal o Mul idisciplina y Resea ch and Managemen
S udies. – 2025.
4. Aalbe s S. e al. Music he apy o dep ession — sys ema ic e iew (2017).
