9
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
MUSIQA TA’LIMI SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA XALQARO TAJRIBA
VA INNOVATSION YONDASHUVLAR
Mualli : Xudaybe gano a Malika 1
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17333015
ANNOTATSIYA
Ta’lim izimini isloh qilish, yangicha me od a inno a siyala ni da s ja ayoniga olib ki ish,
xalqa o da ajadagi ye uk kad la ni ayyo lash bugungi kunda eng asosiy maqsadla imizdan
bi idi . Si a haqida gapi a ekanmiz, alba a i ojlangan mamlaka la aj iba a malakala ini
imkon qada o’zlash i ishga, o’z qad iya a sha -sha oi la imizdan kelib chiqqan holda
a’lim izimida xalqa o aj ibala dan oydalanishga za u a imiz bo . San’a anla i, xususan
musiqa a’limini yanada yaxshilash, Ye opa musiqa a’lim izimini o’ ganish, xalqa o aj iba
almashish das u la i a loyihala iga keng imkoniya la ya a ish a shu o qali izimni yanada
isloh qilishga ha aka qilinmoqda. Ushbu maqolada O’zbekis on musiqa a’lim izimida
xalqa o aj ibala dan oydalanishning pedagogik sha -sha oi la i a imkoniya la ini ko’ ib
chiqiladi.
Kali so‘zla : san’a anla i, musiqa a’limi, pedagogik sha -sha oi la , inno a siya, xalqa o
aj iba.
TADQIQOT MAVZUSI VA MAQSADI
Musiqa – inson his- uyg’ula ini, o zu-umidla ini, xohish-is akla ini o’ziga hos
badiiy ilda i oda e adi a kishining his- uyg’ula iga aol a’si e adi. Musiqa ham an,
ham san’a di .[1]
Da haqiqa , musiqa inson uhiya ining ozuqasi, ye uk a komil inson bo’lib
shakllanishiga yo dam be gu chi, ma’na iy yuksaklikka ye kazu chi osi adi . Musiqa
a’limi, musiqiy cholg’u asbobla ida kuy ij o e a olish qobiliya i azal-azaldan
qad langan. Ta ixiy manbaala ga yuzlanadigan bo’lsak, qomusiy allomala imiz
omonidan ham musiqaning inson i ojlanishidagi, uhiya idagi o’ ni haqida o’z
ik la ini yozib ke ishgan. Xususan, sha q pedagogikasi o asi Abu Nas Fo obiy (858-
950y) musiqa ilmi shunday a i lanadi: “Bu ilm shu ma’noda oydaliki, u o’z
mu ozana ini yo’qo gan (odamla ) xulqini a ibga kel i adi, mukammallikka
ye magan xulqni mukammal qiladi a mu ozana da bo’lgan (odamla ) xulqining
mu ozana ini saqlab u adi”[2] Bu bilan Fo obiy musiqa ilmini shaxs o’zida mujassam
qilishi lozim bo’lgan axloqiy xisla la ni shaklan i u chi a biya osi asi si a ida yuksak
baholaydi.
Jamiya madaniy hayo ining a kibiy qismi si a ida a aqqiy e ib kelgan
musiqaning shaxsni ahloqan ba kamol, ma’na iy ye uk qilib a biyalashda juda
muhim a za u a i baland omil ekanligi u li a ixiy da la da akidlangan bo’lib,
keyinchalik bu mo’jiza iy oqealikka nisba an ij imoiy alab - eh iyojla ning o ib
bo ishi uning mus aqil an a zida shaklanib, ilmiy nuq ai-naza dan o’ ganilishiga olib
keldi. Ma kaziy Osiyo alloma-olimla i a akku ida mazku anning pedagogik ilmla
si asida ilk alqin e ilishi esa sha q xalqla i madaniy hayo ining yuksak cho’qqisi -
“RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA
PEDAGOGIK TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI”
10
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
Sha q uyg’onish da iga o’g’ i kelib, undagi ij imoiy-siyosiy, ma ku a iy izimda
yuzaga kelgan ma’na iy muhi bu muhim hodisaning o’y be ishiga ye a licha sha -
sha oi ya a ib be gan edi.[3]
Zamona iy exnologiyala as i ki ib kelgan bo’lsa-da, bugungi kunda ham
musiqaning ahamiya i a inson hayo idagi oli hali hanuz o’zga magan. To’g’ i
hozi da dolza b sohala qa o iga musiqa a san’a anla ini qo’shishmaydi. Chunki bu
sohani kam da omadli yoki shunchaki ko’ngilocha aoliya dek qa ash shakllanib
qolgan. Lekin exnologiyala da ida ham inson uhiya iga ozuqa, uhiy ayanch
ke ak, buni inko qila olmaymiz. Shu sabab, musiqa a’limini yanada i ojlan i ish,
axbo o exnologiyala as ida san’a anla ini zamona iy exnologiya a inno a siyala
bilan in eg a siya qilishni maqsad qilganmiz.
TADQIQOT MUAMMOSI
Xo ijiy aj ibala , das u la , u li loyihala ni ko’ ib chiqa ekanmiz, a’lim
izimining ashkil e ilishi a akomillashishi uzoq da om e adigan ja ayonla igini
ay ib o’ ish za u . Xususan, izimning o’g’ iligi a izchilligini sinashga, aj ibala dan
o’ kazishga ko’p aq alab e iladi. Shu sabab, a’lim izimini yanada yaxshilash uchun
i ojlangan da la la da ushbu ja ayon qanday kechganligi a ula qanday
bosqichla ni bosib o’ gani a oxi ida qanday xulosa qilishganini o’ ganish ez oq
sama ado likka e ishishda yo dam be adi.
Boshqa i ojlanayo gan mamlaka la idagi kabi, hozi gi kunda O’zbekis on
Respublikasida ham a’lim izimini qay a ko‘ ib chiqish ja ayoni amalga oshi ilmoqda.
Ma jud a’lim usuli chuqu ahlil qilinmoqda, kelajakka oid omilla ishlab
chiqilmoqda hamda che el a’lim izimla i o‘ ganilmoqda a baholanmoqda.
Ayniqsa, xalqa o a’lim ko‘ sa kichla i bo‘yicha uzoq aq dan be i yuqo i na ijala ga
e ishgan mamlaka la dan ilhom olinmoqda.
Ye opa I i oqi mu axassisla ining baholashiga ko‘ a, Finlyandiya a’lim izimi
Ye opadagi eng sama ali izimla dan bi i hisoblanadi.[4] Musiqa a’limi nuq ai
naza idan, bu O’zbekis on Respublikasidagi musiqa a’limini akomillash i ish uchun
ham namuna si a ida qa almoqda, pedagogik sha -sha oi la i o’ ganilmoqda.
Finlyandiya a O’zbekis onda boshlang‘ich mak abla da a’limning majbu iy
asosla i da la a mak ab da ajasidagi o‘qu hujja la ida belgilangan.
Finlyandiyaning Boshlang‘ich a’lim uchun Milliy o‘qu das u i O’zbekis onda asosan
a’lim uchun Da la a’lim s anda la i (DTS) azi asini baja adi. Alohida mak abla da
o‘qi ish amalga oshi iladigan hujja la ga mos a ishda Finlyandiyada muni sipal
o‘qu das u i qo‘llaniladi. Da la hujja la ida musiqa a’limi anining a’lim
da omiyligi, soa lik aj a ma, mak ab o‘qu das u ining mazmuni a musiqa a’limi
ja ayonida ha bi o‘qu chidan ku ilayo gan na ijala bo‘yicha a’ i i, alba a
be ilayo gan ma e ial a milliy qad iya la ini hisobga olmaganda shakl jiha dan
deya li bi xildek. 2014-yildan boshlab Finlyandiya milliy o‘qu das u ida musiqa
a’limi uchun ha alik eng kam soa la soni quyidagicha belgilangan: 1-6-sin la da
ha asiga bi soa , 7-sin da ikki soa , 8-9-sin la da esa musiqa a’limi majbu iy emas.
O‘qu chila majbu iy anlo anla i doi asida qo‘shimcha musiqa da sla ini anlashla i
mumkin. Us u o azi a mak ab o‘qu chisining musiqaga bo‘lgan munosaba ini
shakllan i ishga ko‘maklashish, ula ni musiqa aoliya iga aol jalb e ish, o‘zla ining
musiqiy ijodko ligi uchun sha oi ya a ish a ula ning umumiy shaxsiy i ojlanishini
qo‘llab-qu a lashdan ibo a . Milliy o‘qu das u la ida musiqa a’limining a’ i i kam
a q qilgani sababli, O’zbekis on a Finlyandiya boshlang‘ich mak abla ida musiqa
11
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
a’limi si a idagi a qni asmiy hujja la ga emas, balki o‘qi ish usulla i, o‘qu chila ning
mo i a siyasi, musiqa a’limi uchun ya a ilgan sha oi la a o‘qi u chila ning
malakasiga bog‘lash mumkin.
Finlyandiya musiqa a’limidagi qanday noan’ana iy a inno a sion usulla ni
O’zbekis on mak abla i boshlang‘ich sin la dagi musiqa a’limida sama ali qo‘llash
mumkin? Finlyandiya a O’zbekis on mak abla idagi boshlang‘ich sin la da
o‘qu chila ga musiqa o‘ ga ishdagi asosiy a qla ni aniqlash, zamona iy in musiqa
a’limining noan’ana iy usulla ini a si lash hamda ula ni O’zbekis on a’lim izimida
qo‘llash imkoniya la ini baholash, ahlil qilishga ha aka qilamiz.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Tadqiqo da Finlyandiya a O’zbekis on musiqa a’lim uchun o‘qu das u i
hujja la i aqqoslandi. Bunda o’qi ish muhi i, sin dagi muloqo iqlimi, an uchun
aj a ilgan soa la , musiqa da sining aq uzilmasi, o’qu das u i, o’qi ish usulla i a
ashkiliy shaklla i, a alba a baholash ja ayonla i solish i ildi, ahlil qilindi.
ASOSIY NATIJALAR
O‘zbekis onda musiqiy a’lim, musiqa san’a ida p o essional kad ni
shakllan i ish ma’lum bi bosqichla ni qam ab oladi. Xususan, umumiy o‘ a a’lim
mak abla ida 1-sin dan 7-sin gacha musiqa da si o‘ iladi. Bunda asosan 4 a aoliya
bilan da sla qam ab olingan: kuylash, inglash, ij o qilish, naza iy bilimla ni egallash.
Shuningdek, musiqa san’a i bilan chuqu oq shug‘ullanishni is o chi bolala uchun
Respublikaning ba cha hududla ida “Bolala musiqa a san’a mak ab”la i
“Ix isoslashgan san’a mak ab”la i ham ashkil e ilgan bo‘lib, ushbu muassasala da
musiqa san’a i, cholg‘u asbobini mu ahasis da ajasida o‘ ganish imkoniya i ma jud.
O’zbekis onda musiqa a’limiga e’ ibo ko’pincha e a bolalikdan boshlanadi. Qo’shiq
kuylash, i m mashqla i, musiqa inglash, musiqa ohangiga mos i mik ha aka la ni
baja ish kabi aoliya la bolala ga mak abgacha a’lim muassasala idan boshlab
o’ ga iladi. Boshlang’ich sin la dan musiqa da si majbu iy an hisoblanib, unda
bolala asosiy musiqa sa odxonligi, musiqa inglash, jamoa bo’lib kuylash, i mik
ha aka la baja ish a bolala cholg’u asbobla ida jo’ bo’lish kabi 5 a aoliya o qali
da sla olib bo iladi. Xususan, umumiy o’ a a’limning da la a’lim s anda la i
asosida umumiy o’ a a’lim bosqichida “o‘qu chila musiqa madaniya iga oid
quyidagi bilim, ko‘nikma a malakala ni egallashla i sha :
— ha bi mahalliy uslubda o‘ziga xos ij ochilik uslubla i a cholg‘u asbobla ini
bilish;
— Fa g‘ona-Toshken , Sama qand-Buxo o, Su xonda yo-Qashqada yo, Xo azm
ij ochilik uslubla i xususiya la i, mashhu musiqa jan la i (dos on, ka a ashula,
yallachilik)ni bilish, ula ning mashhu ij ochila ini bilish;
— maqom haqida ushuncha, o‘zbek maqomla i a ula ni asosiy u kumla i,
shashmaqom, uning cholg‘u ashula yo‘lla i, Fa g‘ona-Toshken maqomla i, Xo azm
maqomla i, cholg‘u a ay ish yo‘lla ini bilish;
— O‘zbekis on hududida mum oz musiqaning ko‘p a moqli a mahalliy
an’anala ga ega ekanligi, ula ning o‘xshashligi a o‘ziga xosligi, mahalliy musiqiy
an’anala ning zamona iy musiqa, bas ako lik a kompozi o lik ijodi sohasida
namoyon bo‘lishini bilish;
— ikki o ozli qo‘shiqla ni so ohangda kuylash, majo uch o ushligidan mino
uch o ushligiga mus aqil kuylab o‘ a olish;
12
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
— kuylashda o e a piano dinamik usla ini baja ish, o‘zi a o‘ oqla i ij o e gan
qo‘shiqla ning ij ochilik sa iyasi a badiiy si a ini baholay bilish;
— mashhu qo‘shiq a ashulala , yo -yo la hamda ushshoqla ning mahalliy
uslub a ian la ini inglab aj a a olish;
— kuylash a inglash madaniya iga ega bo‘lish;
— musiqa naqada qadimiy san’a ekanligi, o‘zbek xalq musiqasining ildizla i
uzoq da la ga aqalib, as la , yilla da omida sayqal opib, i ojlanib kelganligi, shu
bois xalqimizning boy madaniya ini, milliy qad iya la imizni o‘zida aks e i ishini a
nihoya , o‘zbek milliy musiqamiz umumbasha iy jahon musiqa madaniya ining
aj almas bi bo‘lagi ekanligini asa u qila olish” [5] kabi alabla yukla ilgan.
Finlyandiyada musiqa a’limning ha bi bosqichida o‘ ganiladi. Umum a’lim
mak abi ye i yoshdan boshlab ba cha mak ab yoshidagi bolala uchun o‘qqiz yillik
a’lim das u ini aqdim e adi. Finlyandiya musiqa mak abla i a muassasala i
Bol iqbo‘yi mamlaka la idagi kabi ashkil e ilgan. Bola das lab musiqa mak abida
cholg‘u asbobla ini chalishni o‘ ganadi a uni oda da o‘n besh yoshida yaxshi bahola
bilan uga gach, musiqa ins i u iga o‘ ishi mumkin. Keyinchalik eng iq ido li
alabala Sibelius akademiyasida p o essional musiqa a’limini da om e i ishla i
mumkin. Muni sipal musiqa ins i u la ida o‘qi ish deya li o‘liq klassik musiqaga
qa a ilgan bo‘lsa-da, bugungi kunda ommabop musiqani o‘ ga adigan ijo a
musiqa mak abla i soni obo a o ib bo moqda. [6] Finlyandiya musiqa ani das u ida
das lab musiqa o‘qi ishning asosiy g‘oyala i a umumiy maqsadla i kel i ilgan.
Musiqa das u i ikki a asosiy bosqichga bo‘lingan: 1-4 a 5-9-sin la , ha ikkala bosqich
uchun umumiy maqsadla , mazmun a o‘qu na ijala i be ilgan. Bu aslida ha bi
o‘qi u chiga muayyan sin la uchun das u ni amalga oshi ish a mazmunni anlash
bo‘yicha qa o qabul qilish imkonini be adigan asosga (das u ga) o‘xshaydi.
Finlyandiyaning musiqa o‘qu das u ida yangi asosiy o‘qu ejasidagi musiqa a’limi
azi asi a’limning ij imoiy-madaniy qa ashiga asoslanadi. Musiqa a’limining asosiy
maqsadla i o‘qu chila ga musiqada o‘z qiziqishla ini opishga yo dam be ish, ula ni
musiqiy aoliya ga jalb qilish, musiqiy o‘z-o‘zini i odalash osi ala ini be ish a
ula ning umumiy i ojlanishini qo‘llab-qu a lashdan ibo a . Musiqa a’limi
o‘qu chila ga musiqaning aq a aziya ga bog‘liqligini, u madaniy a ij imoiy
jiha dan o‘zga u chanligini hamda u li da la da u li odamla uchun u li ma’noga
ega ekanligini ushunishga yo dam be adi.[7]
XULOSA VA TAVSIYALAR
Finlyandiya boshlang‘ich mak abla ida maxsus musiqa sin la ida a’lim olish
imkoniya i ma jud. Ba’zi mak abla da bu sin la bi inchi sin dan boshlanadi, ammo
ko‘pincha o‘qu chila boshlang‘ich mak abda ikki yillik a’limdan so‘ng musiqiy
qobiliya sino idan o‘ ib anlanadi. Musiqa sin la i oddiy umum a’lim mak abla iga
ki i ilgan bo‘lib, 3-sin dan 9-sin gacha o‘qu das u ida qo‘shimcha musiqa da sla i
bilan asosiy a’limning bi qismini ashkil e adi. Finlyandiya mak abla ida musiqa
sin la i muhim ahamiya ga ega;
- bi inchidan, ula jonli musiqa madaniya ini oddiy mak ab hayo iga olib ki adi,
- ikkinchidan, musiqiy is e’dodli o‘qu chila uchun xo , o kes a keyingi
musiqiy a’lim uchun ajoyib o‘qu muhi ini ya a adi.[7] Finlyandiyadagi musiqa
sin i o‘qu chila ini o‘ gangan. Ushbu adqiqo shuni ko‘ sa diki, boshlang‘ich
mak abla da musiqiy is e’dodli bolala ni a biyalash a mak ab muhi ida in
madaniy an’anala i hamda uning es e ik-pedagogik shaklla ini as ab-a aylash
13
h ps://www.as -con e ence.com/
I SHO‘BA:
Si a li a’lim – ba qa o a aqqiyo ka ola i: xo ijiy aj iba a mahalliy amaliyo
uchun musiqa sin la i za u . Ammo so‘nggi pay la da Finlyandiyadagi musiqa
o‘qi u chila i o‘qu das u ining ha bi o‘zga ishida ba cha bolala uchun
musiqa da sla ining qisqa ishidan ash ishlanmoqda.
O‘zbekis on sha oi ida musiqa da sla ini yaxshilash, da sla si a ini yanada
oshi ish bo‘yicha ko‘plab so‘ o nomala , akli a mulohazala muhokama
qilinmoqda. Fin a’lim izimi, umuman xo ijiy aj ibala ni o‘ ganish, uni musiqa
da sla ida a biq e ishga bu bo ada mak ab o‘qi u chila ining ik i a qiziqishla i ham
o‘ ganib chiqildi. Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, bugungi mak ab musiqa o‘qi u chisi
yangilikla ga, zamona iy exnologiyala ga, xo ijiy aj ibala ga ochiq, musiqa da sla i
si a ini yanada oshi ishni xohlashmoqda.[8]
Ikkala mamlaka da ham musiqa a’limini i ojlan i ish bu un a’lim izimini
akomillash i ish nuq ai naza idan a uzluksiz ja ayon si a ida yanada izchil ko‘ ib
chiqilishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Асафьев Б.В. Музыкальная форма как процесс. Л.: Гусуд. Муз, изд.,
1973г,, -24 стр.
2. Xay ullaye M.M. Fo obiy a uning alsa iy isolala i.
Toshken :Uz anakadnash ,1963. 281 b.
3. Xay ullaye M.M. Fo obiy a uning alsa iy isolala i.
Toshken :Uz anakadnash ,1963. 281 b.
4. Jan P ůcha. Mode n Pedagogy., P aha :Po al, 488p. 978-80-262-1228-7
5. “Oliy a’limning da la a’lim s anda i O‘zbekis on Respublikasi oliy a
o‘ a maxsus a’lim azi ining buy ug‘i, 19.10.2021 yildagi 35-2021-son
6. An ila, M. (2005). Challenges o Music Schools and Ins i u ions in Finland.
Siauliai Uni e si y Ku ybos E d es, he Spaces o C ea ion n . 2, 7–12. .
7. Anu Sepp, Inke i Ruokonen a Heikki Ruismäki. (2012) Compa ing some
aspec s o Es onian and Finnish music educa ional sys ems and cu icula.
2nd In e na ional Jou nal o In e cul u al A s Educa ion Con e ence:
Pos -Con e ence Book.Helsinki,176p.3-22p.
8. Ruokonen, I., & Muldma, M. (2007). “Wha music means o me”: Es onian
and Fin nish eigh h-g ade pupils’ opinions on music. In Educa ion and
Sus ainable de elopmen . Fi s S eps Towa d Changes. Vol. 2. Dauga pils
Uni e si y, 175–190.
9. Xudaybe geno a Malika Oybeko na. Xalqa o aj ibala asosida musiqa
da sla i si a ini yaxshilash: inlyandiya a es oniya a’lim izimla i ahlili.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17039718
