JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Abdullaye Zohidjon Tolibjon o’g’li
Namangan da la uni e si e i,Ta ix mu axasisligi
2-ku s magis an i
ABDURAUF FITRAT ILMIY FAOLIYATI VA UNING ASARLARIDA TURKISTON
TARIXINING YORITILISHI
Anno a siya: Ushbu maqolada O’ a Osiyoning yi ik jadidla idan bi i Abdu au Fi a ning hayo - aoliya i,
ilmiy me’ osi a uning a ixiy ma zula da bi gan asa la ida Tu kis onning ma’na iy, madaniy a siyosiy
a ixiga oid bo’lgan ma’lumo la kel i ilgan. Mualli ning a ixiy ma zuda bi gan asa la iga alohida
o’x alib, qisqacha bayon e ilgan.
Kali so’zla : Jadid mak abi, Chig’a oy gu ungi, oila, d amma u g, o aliq, Tu kis on, islom a ixi, o’y,
sahih xali ala .
Abs ac : This a icle p esen s he li e and wo k o Abdu au Fi a , one o he g ea Jadids o Cen al Asia,
his scien i ic he i age, and his wo ks on his o ical opics, which con ain in o ma ion on he spi i ual,
cul u al, and poli ical his o y o Tu kes an. The au ho 's wo ks on his o ical opics a e b ie ly desc ibed,
wi h special emphasis on hem.
Key wo ds: Jadid school, Chiga ay g oup, amily, playw igh , a he hood, Tu kes an, Islamic his o y,
wedding, au hen ic caliphs.
Абстрактный: В статье рассматриваются жизнь и деятельность одного из выдающихся джадидов
Средней Азии Абдурауфа Фитрата, его научное наследие, а также исторические труды, содержащие
сведения о духовной, культурной и политической истории Туркестана. Кратко описываются работы
автора на историческую тематику, особое внимание уделяется именно им.
Ключевые слова: Джадидская школа, группа Чигатай, семья, драматург, отцовство, Туркестан,
исламская история, свадьба, подлинные халифы.
Aga kishi ijo a bilan mashg’ul bo’lsa, bu dunyoda a a on
yashaydi. Aga iboda bilan shug’ullansa,
u dunyoda oxi a i obod bo’ladi. Aga ilm bilan
shug’ullansa, u ikki dunyo saoda iga e ishadi.
Abdu au Fi a
Abdu au Abdu ahim o'g'li 1886-yil (hij iy 1304-yil) Buxo o shah ida Abdu ahim sa doga oilasida
ug'ilgan. Abdu au Abdu ahim o'g'lining adabiy a- xallusi Fi a bo'lib, bu so'z ug'ma is e'dod, insonga
Alloh be gan ya a u chilik qobiliya i ma'nola ini angla adi. Zamondoshla ining gu ohlik be ishicha,
alabalik yilla i Mijma (cho'g'don, xushbo'y na sala solib u a iladigan idish ma'nosida) axallusi bilan
ham g'azalla bi gan.1Das lab mahalla mak abida, so'ng a Mi a ab mad asasida ahsil olgan. Shoi ning
1Hoji Ne'ma ulloh Muh a am. Tazki a u-sh-shua o. Dushanbe, 1975. B. 319-320.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
o asi sa doga chilik bilan mashg'ul bo'lgan ziyoli shaxs edi. Fi a ning onasi Mus a bibi (oilada uni
Bibijon deb a ashgan) nozik ab ayol bo'lib, a zandla a'lim- a biyasi bilan asosan shu kishi shug’ullangan.
1909-yili Abdu au Fi a “Jamiya i xay iyaning” ko’magi bilan Is anbulga o’qishga b ogan.2
Fi a Buxo oga qay gach, usuli
jadid mak abla i ochish a Buxo odagi madaniy hayo ni yoʻlga qoʻyishga shoshiladi. U haqida Sad iddin
Ayniy yozadi: “Bu o ada Fi a a A oxo'ja Buxo oga qay dila . Tabiiyki, ula jadid mak abla i bilan
bog'lanib, o'qi u chila omonidan bo di-keldi qilib, mak abla ishini yaxshilash bo'yicha u li adbi la ni
amalga oshi dila , mualli a yoshla ga maslaha be a dila ”. Fayzulla Xo'jaye ning yozishicha, bunday
mak abla Abdu ohid Bu hono a Mi komil Bu hono la omonidan ochilgan boʻlib, “ ula 1919-1920-
yilla dagi Buxo o inqilobiy xodimla ining ka a qismini ayyo lab be gan manba bo'ldi... eski a zdagi
jadidla ga A.Bu hono , so'l jadidla ga Fi a boshchilik qildi”. Nihoya , ula mu osaga kelishib, “Yosh
buxo olila ” pa iyasini ashkil qildila , i qa qo'mi asiga Abdu ohid Bu hono ais, Fi a esa bosh ko ib
e ib ayinlandi.3Ula Buxo odagi siyosiy a madaniy izimni isloho la o qali o’zga i moqchi bo’ldila .
Abdu au Fi a 1918-yilla da milliy adabiyo ni i ojlan i ish uchun “Chig'a oy gu ungi”
ashkilo ini uzishga ki ishadi. Fi a ning o'zi bu ashkilo aoliya i haqida shunday ma'lumo be adi: “Tu k
illa ini, u k adabiyo ini bi lash i ish shio i os ida ish koʻ ildi. Mak abla da usmonli ili, usmonli adabiyo i
ona ili da sla i o’ nida qabul qilindi. Mana shu ha aka ga qa shi... “Chig'a oy gu ungi” ashkil qilindi”.
Bunday so'zla dan seziladiki, “Chig'a oy gu ungi” “pan u kizm” (umum u kchilik) g'oyala ini emas, balki
o'zbek ili, adabiyo i, a ixi a san'a i masalala iga ko'p oq e' ibo be gan. Tashkilo ning asosiy
maqsadla idan bi i a ab imlosini isloh qilib, o'zbek ilining o ush xususiya la iga mos keladigan yangi
yozu izimi ya a ish edi. Tashkilo ning bu maqsadi ayni o'sha yilla da emas, bi necha yil o' gach, 1921-
yilgi Til a imlo qu ul oyida amalga oshi ildi. “Chig'a oy gu ungi” il a imlo masalala idan ashqa i,
be osi a adabiyo bilan chuqu mashg'ul bo'lgan ilmiy-badiiy jamiya edi.
Abdu au Fi a o’z aoliya i da omida ko’plab she’ la , d amma a
a ixiy asa la ya a di. Ula o asida “Abul ayzxon”, “Mux asa islom a ixi”, “Yu qayg’usi”, “Temu
sag’anasi”, “Hind sayyohi bayono i”, “Munoza a”, “O’g’uzxon”, “Abo Muslim”, “Najo yo’li”, “Oila”
kabi asa la i eng yi ikla idi . Abdu au Fi a ning “Abul ayzxon” d ammasi a aixiy
d amma u giyada keng o’ in egallagan. Fi a ning ushbu ojiasi 1924-yil yozib ugallangan bo’lib, ayni shu
yili Mosk ada Ma kaziy sha q nash iyo i omonidan a ab yozu ida chop e ilgan. Abul ayzxon ojiasi
ilologiya anla i nomzodi Sa o Zu a o omonidan nash ga ayyo langan a 1989-yili “Sha q yulduzi”
nash iyo idan nash ga ayyo langan. Ushbu pyesa adabiyo imizdagi a ixiy ma zuda yozilgan bi inchi
d amma hisoblanadi. Fi a adabiy-badiiy ijodining cho’qqisi hisoblangan mazku pyesa mazmuni a
a ixiy ak la ga boy, haqiqiy asa si a ida baholanadi. Pyesada ash a xoniyla sulolasining so’nggi akili
Abul ayzxon da ida da ida Buxo o o’lkasida yuz be gan ojia aks e i ilgan. Buxo o xonligi ax ini
qo’lga ki i gan Abul ayzxon shubha a aqib as asiga ushib, hokimiya ni qo’lga ki i ishga
ko’maklashgan ishonchli sa doshla i, o’ziga sadoqa li jangchi lashka boshila ni iloya hokimla ini qi g’in
qilishga ki ishadi. Pyesa besh pa dadan ibo a bo’lib, asosiy qah amonla : Abul ayzxon – so’nggi o’zbek
xoni, Da la o’qsoba – xonning yaqin xizma chisi, Hakimbiy – xonning inog’i, keyinchalik o alig’i,
Rahim qo’ chi – keyinchalik o’qsoba, so’ng a o aliq, Hakimbiyning o’g’li, Nodi shoh – E on shohi a
boshqa shaxsla ish i ok e ishadi. Abul ayzxon qilgan mash’um ishla ida uning yaqin a o idagi o’ziga
yaqin a ham ik mansabdo la ini ham qo’li bo ekanligini alohida akidlash lozim. Misol uchun
Abul ayzxonning eng yaqin odamla idan bi i Ul a xo’jasa oy podsholik haqida gap ke kanda u xonga
podsholikni qon bilan sug’o iladu g’on bi og’ochga o’xsha ib, aga da u qon bilan sug’o ilib u ilmasa
og’ochning qu ib qolishi aniqligi haqida maslaha be adi. Xon aynan uning maslaha i bilan ax ga
2Jadidla . Abdu au Fi a isola. Bol aboye H. Toshken ; - Yoshla nash iyo uyi. 2022. B.5
3Xo'jaye F. Tanlangan asa la . Uch omlik. 1- . - T.: Fan. 1976. B. 100.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
chiqishga yo dam be gan o’z o alig’i, qipchoq qabilasi boshlig’i Fa hod o aliqni o’ldi ib boshini kel i ishni
buyu adi.4“Abul ayzxon” d ammasida Fi a ezgulik, inso , adola a shaxs e kini
ulug’ladi. Bu qad iya la ni hokimiya uchun u li- uman, yolg’on-yashiq a chi kin osi ala ga keskin
qa ama-qa shi qo’yadi. Abul ayzxonni o’zi Buxo o ax ini azil yo’lla bilan egallaydi. Maqsadiga e ishish
uchun akasi Ubaydullaxonning joniga qasd qiladi. “Al qasos-ul minal haq” deganla idek, o’zi ham sa oy
isq-u uju la ining qu boni bo’ldi: aqibla i omonidan xoinla ga xuj ada o’ldi ildi. D amma u g sal ana
anazzuli sababla ini Abul ayzxon abia ini ahlil e ish o qali ko’ sa adi. Xon bu un mamlaka ni, ba cha
amaldo la ni qo’ qu , i oq a dahsha os ida u ib u adi. Chaqimchilik, uhma , ishonchsizlik a
odamla ni gij-gijlash yu ni boshqa ish uzumida ye akchi qoidala ga aylanadi.5
Abdu au Fi a ba cha da la ning muhim ma zusi bo’lgan oila ma zusiga doi ham qalam
eb a gan. Oila asosini o’g’ i qu masdan a yosh a lodni o’g’ i yo’lga yo’nal i masdan u ib, jamiya ni
isloh qilish mumkin emas, chunki milla aqdi i undagi ha bi oilaning ah oliga bog’liqligi yaxshi
anglagan d amma u g bu ma zuga alohida e’ ibo be adi. “Ha bi milla ning saoda i a izza i alba a shu
xalqning ichki in izomi a o u ligiga bog’liq, qaye da oila munosaba la i kuchli in izomga ayansa,
mamlaka a milla ham shuncha kuchli a muazzam bo’ladi”, degan g’oya Fi a ning ushbu asa ida
ye akchi g’oya si a ida ilga i su iladi. Ushbu asa om ma’noda yosh a lod uchun hayo iy qo’llanma
bo’lu chi a biya iy asa di . Mualli bax sizlikning sababi oilado lik xususidagi ha bi ha aka imiz sa ob
o zula imiz a xa ó ik la imizning na ijasi bo’lib, aksa iya i Qu ’oni Ka im hukmla iga zid ekanligi a
shuning uchun zulm a ajo uz ko’ magan oilala nihoya da kam ekanligidi . Hozi da a aqqiy e ayo gan
islomiy o’lkala da u k, a ab, o s olimla i o’z milla la ining kimligini anglab ye ib, oila nizomi a inchligi
haqida ancha ki ob yozdila . Bu ki obla da ula diniy a dunyo iy hukmla ga ayanib oila iy masalala ga
izoh be ganla . Lekin u kis onlikla , xususan, biz buxo olikla , bu ne’ma dan mah um bo’ldik. Bu
muammola ni yaxshi anglagan Abdu au Fi a yaqinla i a ham ik la i maslaha i bilan oila boshqa ish
bobida bi ki ob yozishni maqsad qiladi. Mualli bu isolani milla imiz ili, ya’ni u kiy chig’a oyda
yozadi.6Risola ikki qismdan ibo a . Bi inchi qismida mualli nech a xo inga uylanish ke ak, qanday
ayolga uylanish lozim, mah a o’y masalala i qanday bo’lishi lozim, oilaning maisha i a ido asi,
mu osa-yu mado a, uylanish a uylanmaslik xususida kabi muhim ma zula ga alohida o’x alib o’ adi.
Risola ikkinchi qismida a zand ug’ilganidan keyingi da a a zand a biyasi haqida, axloqiy a biya,
mak ab da i, qizla ning a’lim olishla i joizligi, o a-onaning haq-huquqla i, ye imla haq-huquqla i kabi
masalala keng yo i iladi. Umuman olganda,
Fi a ning “Oila” ki obida amaliy axloq bilan axloq naza iyasi muammola i uyg’unlashib ke gan. Lekin
unda pedagogik – didak ik uslub emas, jango o cho lo uslubi us un. Fi a uchun yuksak axloqiylik, e k
a e kse a lik bilan mus ahkam bog’liq; Tu kis on a u kis onlikni ozod ko’ ish, ya’ni milliy mus aqillik
ma ku asi ki obning uhiga singdi ib yubo ilgan. Uni o’qigan kishi na aqa axloqiy azila la nimala dan
ibo a a ula ga qanday e ishish ke akligini, balki, milliy ozodlik, shaxsiy e kinlik nima - yu, unga qanday
qilib e ishish mumkinligini anglab oladi. Shu bois mu a akki – jadid Abdu au Fi a ning “Oila” asa i
Tu kis on milliy uyg’onishida benihoya ka a ol o’ynaydi. Ayni pay da, u hozi ham o’z ahamiya ini
yo’qo magan ajoyib axloqiy - ma’ i iy isola si a ida a’lohida e’ ibo ga molik7
Abdu au Fi a ushbu asa ida ha bi yangi oila uchun
qo‘llanma azi asini o‘ ashi mumkin bo‘lgan masalala ni yo i adi. U a anpa a lik a milla pa a lik
amoyilla idan kelib chiqib, ki obning bi inchi qismiga, ayniqsa ka a e` ibo ni qa a adi. Undan na aqa
o`sha da balki hozi gi kunda ham yangi oila qu moqchi bo‘lgan yoshla kichik hajmdagi axloqiy-maishiy,
4Abdu au Fi a . Abul ayzxon.– Toshken : G’a u G’ulom nomidagi nash iyo -ma baa uyi, 2019.-B.9
5Ka imo N. Naza o B. No ma o U. Yo’ldoshe Q. Adabiyo da slik. Toshken : O’qi u chi nash iyo –
ma baa ijodiy uyi. – 2004. -B.81
6Abdu au Fi a Oila yoki oilani boshqa ish a ibla i. – Toshken : Yoshla ma buo i. 2024. -B.9
7A. A loniy. “Tu kiy gulis on yoxud axloq”. T., “O’qi u chi”. 1994. -B.46
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
gigienik-saloma lik qomusi si a ida oydalanishi mumkin.Bundan ashqa i, asa da oilaning moddiy
omonla i, ashkil opgandan boshlab, buzilishigacha bo‘lgan hola la ning axloqiy asosla i o‘g‘ isida ham
o‘x alib o‘ adi. Bu jiha la ni o‘sha da nuq ai naza idan qa aydigan bo‘lsak juda ijobiy jiha hisoblanadi.
Chunki, bu da da Tu kis onda hali medi sina unchalik i ojlanmagan, kishila ning u mush madaniya i
ham u qada yuqo i emas edi. Fi a ko‘plab xo ijiy da la la da bo‘lganligi sababli, u ye dagi ijobiy,
o‘ ganish za u bo‘lgan, u mush a ziga oid juda ko‘p aj iba o i gan edi. E -xo in a a zandla dan ibo a ,
bi shaxs boshchiligida, bi ga yasho chila , Fi a ning ik icha, oilani ashkil e adi. Asa da ha bi oila
man aa ini himoya qilish maqsadida u li qonunla ishlab chiqilgani, ula «manzil adbi » ( o‘zg‘o
eb a ish adbi i) deb a algani a’kidlanadi. Shu ma’noda, muayyan mamlaka aholisi axloqsizlik oqiba ida
oila iy munosaba la ini zai lash i ib yubo sa a in izomsizlikka yo‘l be sa, shu milla ning saoda i ham,
hayo i ham shubha os ida qoladi. “O a-onala ning haq-huquqla i” bobida ham balog‘a ga e gan a zandning
e kinlik da ajasi haqida ik yu i iladi. Mualli milla aqdi ini, uning bax -saoda ini jamiya dagi oila iy
munosaba la kamoli bilan bog‘laydi. Uning ik iga ko‘ a, dunyoda izza a saoda olibi bo‘lmagan bi o a
qa m yo‘q. Qaye da oila munosaba i kuchli in izomga ayansa, mamlaka a milla ham shunchalik kuchli
a mus ahkam bo‘ladi. Fi a milla kamchiligi si a ida iq isodiy sa odsizlikni kel i adi. Masalan, “Qalin
(puli) a o‘y qanday bo‘lishi lozimligi haqida” deb nomlangan bobini olaylik, bizning odamla bu un um
yiqqan mol-dunyosini bi kunlik o‘yga sa lashini, qaye dagi bemaza o zu-ha asla ga be ilib
is o ga chilikla ga yo‘l qo‘yishini asa ida qa iq anqid qiladi. Mu a akki o‘yni kichik da ada
is o ga chiliksiz o‘ kazib, undan qolgan mablag‘ni yoshla ni ilm olishla iga, sog‘likla ga sa lashla ini
a’kidlaydi. E’ ibo be ib qa aydigan bo‘lsak, Fi a a ning ushbu ik la i xali ham o‘z ahamiya ini
yo‘qo magan. Sababi, bugun ham jamiya imizda bemani o zu-xa asla deb, is o ga chilikla ga ko‘p pul
sa layo gan kimsala hali ham ma jud. Iq isodiy sa odsizlik ko‘plab ij imoiy muammola ni kel i ib
chiqa ishini ham mualli alohida a’kidlaydi. Masalan, hamma pul o‘yga sa langandan keyin yosh oilala
o‘zg‘o eb a ishga qiynaladi. Qa z-ha ola qilib o‘ kazilgan o‘yni qa zla i o‘lanadimi yoki o‘zg‘o
eb a iladimi? Bu kabi muammola bugun ham jamiya imizda yo‘q emas.Umuman olganda, Fi a ning
“Oila” asa i om ma’noda yosh a lod uchun hayo iy qo‘llanma bo‘lu chi a biya iy asa deb hisoblayman.
Lekin unda pedagogik-didak ik uslub emas, jango a cho lo uslubi us un oq. Fi a uchun yuksak
axloqiylik e k a e kse a lik bilan mus ahkam bog‘liq. Tu kis on a u kis onlikni ozod ko‘ ish, ya’ni
milliy mus aqillik ma ku asi ki obning uhiga singdi ib yubo ilgan. Abdu au Fi a ning axloqiy qa ashla i,
milliy o‘zlikni anglash haqidagi g‘oyala i insonni keng mushohadaga cho laydi. Allomaning bunday
qa ashla i, asosan, o‘zining “Oila yoki oila boshqa ish a ibla i” nomli asa ida be ilgan. Ushbu asa 1914-
yilda yozilgan. “Oila” asa i o‘sha da dagi oila iy munosaba la ni o`g` i yo`lga solish hamda go`zal
insoniy azila la ni oiladan boshlab shakllan i ish xususidagi g`oyala ni o‘zida mujassamlash i gan asa
hisoblanadi. U o‘zgacha bi shidda li uslubda yozilgan. Sababi, o‘sha da dagi uzum shunday buyuk
asa la ga eh iyoj sezgandi. Fi a qa ashla ida islomiy oila mohiya ini anglash bo`lgani uchun oilada
milla ning qad i a sha’nini belgilo chi ha aka la , a alo, e a xo inning i a a diyona i bilan bog'liq
ekanini hayo iy misolla bilan ushun i adi. E -xo inlikning bi inchi sha i a oxi -oqiba i a zand ekan, bu
maqsadga e ishish osi asi a sababi isoldi . Visol ish iyoqi yoshla da e a oq ug'ilishiga qa am asdan
“hakimla e kakla ga 23 yoshdan oldin uylanmaslikni a qizla ga 18 yoshdan oldin u mushga
chiqmaslikni maslaha be adila ”. Abdu au Fi a ushbu «maslaha »ning ham iziologik a gene ik,
gigiyenik a siha alab maqsadla iga qa a ilganini eslash ba oba ida oilaning sog'lom a ba kam ol a zand
ye ish i ishdagi azi ala ini e inmay bi ma-bi uq i ib o' gan. Oilani janjal, isq, xiyona a, bo ingki, aloq
kabi kushandala dan saqlab u u chi osi a mado adi , ya'ni e -xo inning mu osasidi . Tabiiyki, a ibli
oilada nikoh, homilado lik a uning nihoyasi a zanddi . Fi a a zand ug'ilishi bilan bog'liq ba cha
sha ’iy hukmla ni esla ish ba oba ida asosiy e' ibomi a zand pa a ishiga qa a gan. Shuning uchun ham
ki obning ikkinchi bobi «Fa zand a biyasi» deb nomlanadi. Ta biya masalasiga ham milla ga buyuk oyda
ye kazu chi soha deb qa amoq a uni boshqala ga ishonib opshi ib qo'yish oilaning
mas’uliya sizligidandi , degan za u xulosaga keladi. Fi a a biya haqidagi qadimiy anla asosida uni uch
shaklda: badan a biya, aqliy a axloqiy a biya deb angla gan. Bi oq ula ni bi -bi idan aj a ib ham
bo'lmaydi. Ula o'za o shunday bog'liqdi ki, bi iga ziyon ye sa, boshqala ida ham nuqson paydo bo'ladi.
Bi iga oyda ye sa, boshqala i ham undan bah amand bo'ladi. Oiladagi oddiy moja o a ha aka la bilan
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
o' alashmay, bolala ning aqliy, ya'ni ik iy a biyasi milla ning niya i bilan uyg'un bo'lishi lozim.8
Yigi manchi as dagi
ay im hujja a xo i anomala ning gu ohlik be ishiga ko‘ a, Abdu au Fi a Is anbuldan qay gach (1914),
usuli jadida a mad asala ashkil e ib, uning o‘zi bu ilmgohla da u kiy a o siy adabiyo la a ixi,
islomshunoslik a sha q illa idan saboq o‘qigan. «Mux asa Islom a ixi” ana shu ilmgohla alabala i
uchun qo‘llanma a zida yozilgan edi. Uslubning soddaligidan a nah iy (s ilis ik) qu ilishi jiha idan bu
qo‘llanma Fi a ma’ uzala ining ma ni ekani ham ayondi . Asa daga oqea as i ining no ugalligidan
anglash mumkinki, bu manba asa ning o‘la ma ni emas. Shunday ekan, uning la omi bo‘lishi abiiy. Bi oq
manba saqlanayo gap mahkama xodimla ining qaydla iga ko‘ a, asa ning ugal nusxasi shudi . Ta jimaga
1915 (hij iy 1333) Gaza o ma baasida chop e ilgan, Ayni da da Fi a bilan ba oba Mahmudxo‘ja
Behbudiy (1914), Shoki Sulaymon (1918) kabi alibla ham «Qisqa Islom a ixi” uzganla i manbala da
qayd e ilgan. Bi oq Fi a ning asa i oqeala ning aniq, jonli i odasi, milla pa a lik uhi as i qa iga
singdi ilgani a xolis yozilgani bilan ula dan a qlanadi (diniy islohla ni qo‘llashda dabdabali usul a
sun’iy il i o sezilmaydi). Mualli a ix ilmini ikki qismdan ibo a :
umumiy a ix a xususiy a ix kabi gu uhla ga bo’ladi. Ba cha milla a jamiya la ning ax olini bayon
qiladshan soha umumiy a ix, deb a aladi. Xususiy a ix bi gina milla a bi gina jamiya ning a ixini
yo i adi. Islom a ixi ham xususiy a ix jumlasiga ki adi; binoba in, Islom a ixi Haz a i Payg‘amba
(s.a. .)ning dunyoga kelishla idan a Islom dinining dunyoga a qalishidan bahs qilib, Islom olamining
a aqqiyo ini ushun i ib be adi. Islom a ixini bilish ba cha musulmonla uchun a zdi .9
Asa da islom a ixi qisqacha bayon e ilib, asa uch qismdan ibo a . Bi inchi
qismda A abis on ya imo olidagi xalqla ning a ixi, Haz a i Rasuli ak am alayxissalomning dunyoga
kelishla i, a biyala i, oila qu ish da la i, ilk ahiy kelishi a payg’amba lik da ining boshlanishi,
sa a la i da i a boshqa muhim oqeala qisqacha bayon e ilgan. Das labki masjid Madinadagi Qubo
masjidi qu ilishi a Qiblaning ayin e ilishi shu o’ inda sa ol ug’uladi Qibla ayin e ilgunga qada
musulmonla qaysi omonni qibla hisoblab iboda qilganla ?. Bu sa olga ja obni mualli o’z asa ida
kel i ib o’ adi. “ Alloh aolo hali musulmonla ning qiblasini ayin qilmagan edi. Musulmonla yahudiyla
kabi Bay ul-Maqdisga qa ab iboda qila edila . Madinadagi ikki masjidning ham qiblasi Bay ul-Maqdisga
qa agan edi. Musulmonla bi qancha aq shu omonga qa ab iboda qilganla idan keyin qibla Ka’ba
a a ga qa ashi ke akligi haqida oya ushdi. O’sha aq dan buyon musulmonla ning qibla uyi Ka’bai
muazzama bo’ldi”.10 Mualli asa da yana Bad g’azo i, Uhud g’azo i,
Xandaq g’azo i kabi u ushla a ixi a idolashu haji, payg’amba imizning si a la i, oila a’zola i a
dunyodan o’ ishla i haqidagi ma’lumo la bilan asa ning bi inchi qismini yakunlaydi. Asa ning ikkinchi
qismida payg’amba imiz a o la idan keyin ashkil e ilgan xali alik a ixi qisqacha bayon e ilgan. To’
sahih xali ala : Abu Bak Siddiq, Uma ibn Xa ob, Usmon ibn A on a Ali ibn Abu Tolib xali ala ning
hum onligi da idagi muhim oqeala bayoni, Xo ijiyla ning paydo bo’lishi doi muhim ma’lumo la
kel i iladi. Asa ning uchinchi qismida o’ sahih xali ala so’ng hokimiya epasiga kelgan sulolala
Umma iyla a Abbosiyla sulolasi hukmdo la i aoliya i, Andalus a xi a u ye dagi Uma iyla da la i
hukm onligi a Andalusdagi musulmonla ning ah oli haqidagi ma’lumo la bilan asa yakunlanadi. Asa
aqa gina u ushla a sulolala almashinu i a ixi bo’lmasdan unda ilm- an a madaniya sohasiga ham
ka a o’ in aj a ilgan. “Islom
hamisha ba qa o bo‘ldi a o‘zining sobi ligini yo‘qo may, a aqqiy qildi. Alba a, Fi a bu hodisala ni
qisqa a zda yo i ib, asosiy e’ ibo ini Islom olamida keng quloch o gan an a madaniya ning a aqqiyo iga
bag‘ishlagan bo‘lu edi. Muhammad alayhissalom a o la idan keyin das labki ilmiy ish Qu ’oni ka imni
jamlash bo‘ldi a Payg‘amba imizning amaki achchala i Abdulloh binni Abbos bi inchi bo‘lib Qu ’oni
8Saido a P. Sapa o a Sh. Abdu au Fi a ning “oila” asa idagi ma’na iy-axloqiy qa ashla i. Jou nal o
Uni e sal science esea ch.2019. B.352-362.
9Абдурауф Фитрат Мухтасар Ислом тарихи. – Тошкент: Янги аср авлоди. 2004.-B.3
10 Абдурауф Фитрат Мухтасар Ислом тарихи. – Тошкент: Янги аср авлоди. 2004.-B.6
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
ka im a si i ilmiga asos soldi. Va u kishining sa’y-ha aka i bilan hadisla ham o‘plana boshlandi.
Payg‘amba imizning keyingi a lodla i, xususan, Ja’ a i Sodiq ahma ullohi ’alayh ko‘plab hadisla o‘pladi.
Lekin hadisla ni bi izimga solish, ula ni ilmiy jiha dan o‘ ganish O‘ a Osiyo olimla ining buyuk
xizma la idi , hadis ilmining pesh osi bo‘lgan Imom Buxo iy a bu ilmning azama namoyondala idan bi i
Imom Te miziy shu ilm o qasida dunyoga anildila . Qu ’oni ka im a si i masalasida ham O‘ a Osiyo
olimla i peshqadamlikka e ishib, Islom olamiga mashhu , das u ul-amal bo‘lgulik a si ki obla i ya a dila .
O‘ a Osiyoda o‘ziga xosgina emas, balki Islom olami an olgan a liyola sulolasi ham ujudga keldiki, bu
a liyola ning jamiya a aqqiyo ida, da la chilikning ba qa o bo‘lishida ahamiya la i buyuk bo‘ldi. Fi a
isolani da om e i ganda, alba a, mana shu masalala ni olimona a akku bilan yo i gan bo‘lu edi.
Haqiqa da Islom a ixi buyuk bi ummon; uni da ’a an qam ab olish bi ki obning, bi mualli ning yumushi
emas. Umma iyla a abbosiyla xali aligining o‘zi bi necha as la ni qam ab oladi a ula ning o‘za o
ku ashla i, boz us iga abbosiy bilan abbosiyning bi -bi iga qilich ko‘ a ishi, umma iy bilan umma iyning
yoqa bo‘g‘ishishla i, ha o o a-bolaning bi -bi iga lashka o ishi singa i oqeala ni bi za b bilan
yo i ishning iloji yo‘q.”11 Fi a se qi a badiiy ijod (she iy, nas iy, publisis ik, d amma u g badiiy
a jimalikka doi asa la ) a o’ndan o iq a moqla ni o’z ichiga qam ab olgan ilmiy me’ os
( adabiyo shunoslik, olklo shunoslik, a ix, alsa a, ilohiyo , e nog a iya, san’a shunoslik a boshqa
sohala ) sohibi bo’lib, uning yolg’iz ilshunoslikka oid asa la ining o’zi olim ya a gan ilm xazinasi
qam o ini asa u qilish imkonini be adi.12
Foydalanilgan adabiyo la o’yxa i:
1. Hoji Ne'ma ulloh Muh a am. Tazki a u-sh-shua o. Dushanbe, -1975. b.320.
2. Jadidla . Abdu au Fi a isola. Bol aboye H. Toshken ; - Yoshla nash iyo uyi. -2022. b.145
3. Xo'jaye F. Tanlangan asa la . Uch omlik. 1- . - T.: Fan. 1976. b. 385.
4. Abul ayzxon. Abdu au Fi a . – Toshken : G’a u G’ulom nomidagi nash iyo -ma baa uyi, 2019.-
b.54
5. Ka imo N. Naza o B. No ma o U. Yo’ldoshe Q. Adabiyo da slik. Toshken : O’qi u chi
nash iyo – ma baa ijodiy uyi. – 2004. -b.365
6. Abdu au Fi a Oila yoki oilani boshqa ish a ibla i. – Toshken : Yoshla ma buo i. 2024. -b.145
7. A. A loniy. “Tu kiy gulis on yoxud axloq”. T., “O’qi u chi”. 1994. -b.146
8. Saido a P. Sapa o a Sh. Abdu au Fi a ning “oila” asa idagi ma’na iy-axloqiy qa ashla i. Jou nal
o Uni e sal science esea ch.2019. b.352-362.
9. Абдурауф Фитрат Мухтасар Ислом тарихи. – Тошкент: Янги аср авлоди. 2004.-b.20
10. Абдурауф Фитрат Танланган асарлар I жилд. Тошкент: Маънавият. 2000.-б.256
11 Абдурауф Фитрат Мухтасар Ислом тарихи. – Тошкент: Янги аср авлоди. 2004.-B.19
12 Абдурауф Фитрат Танланган асарлар I жилд. Тошкент: Маънавият. 2000.-Б.28
