232
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
JAS DZYUDOSHI QIZLARDIŃ TEXNIKALIQ TAYARLIQ PROCESIN DÚZIW
METODIKASI
U albae a Nu jamal
Al aganus Uni e si e i, Spo aolya i 1-ku s magis an i.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17334486
Anno a siya. Bul maqalada Dzyudoshi qızla dıń exnikasın baqlaw usılla ınıń islep
shıǵilıwı ola dıń exnikalıq dá ejele i shega ala ın muǵda lıq egislew hám de ayınlıǵı
pedagogikalıq p ocesine zá ú li ah i la ki giziw ushın múmkinshilik be edi. Dzyudoshi qızla
menen alıp ba ıla uǵın oqıw shınıǵıwdı kóp jıllıq joyba law i sh pú kil shınıǵıw p ocesin aqılǵa
say ashkil e iliwine xızme e edi. Oqıw shınıǵıwdı joyba law bul- jeke mamanlıǵın je ilis i iw
p og amması bolıp abıladı. Dzyudoshi qızla dıń ayınlıǵınıń ú li á eple ine bolǵan alapla
ejede jıldan-jılǵa asıp ba ıwı ke ek. T ene xa bi qızdıń eń áhmiye li ja ısla ın belgilep alıwı
xamda ola dıń xa bi inde shınıǵıw p ocesiniń yonalishini anıqlap alıwı. Sonıń menen bi ge,
ene shınıǵıwdıń iyka ǵı qu alla ın hám usılla ın ańlap alıw ke ek.
Tayanish so`zle i: Dzyudoshi qızla dıń exnikasın baqlaw, dzyudoshi qızla dıń
ayınlıǵınıń bahası, Taya lıq ıń ámeldegi dá ejesi. Texnikalıq aya lıq.
Dzyudoshi qızla dıń exnikasın baqlaw usılla ınıń islep shıǵilıwı ola dıń exnikalıq
dá ejele i shega ala ın muǵda lıq egislew hám de ayınlıǵı pedagogikalıq p ocesine zá ú li
ah i la ki giziw ushın múmkinshilik be edi.
Házi de dzyudoshi e e di bellesiwdagi exnikalıq ayınlıǵın bahalaw iyka lanıp ja ıs
iske ligi ná iyjele ine kó e ámelge ası iladı. Bunda kóbinese dzyudoshi qızla dıń ayınlıǵınıń
bahası e inde ja ıs a iyelegen o ın esapqa alınadı.
Joqa ıda kó se ilgen ná iyjele qolǵa ki i lgandan keyin ene hám dzyudoshi qızla
aldında u ǵan ja ıs ıń qásiye le in modellash i ib, málim dá ejede a nawlı bi spo shıla Menen
bolajaq ja ısla ná iyjele in boljaw e ip, spo ayınlıǵı pedagogikalıq p ocesine qanday da
ózge iwle ki i a baslaydıla .
Bunda iyka lanıp a nawlı bi muǵda lıq kó se kishle , ola dıń bahala ı be ilmaydi.
Taya lıq ıń ámeldegi dá ejesine iyisli bunday maǵlıwma la yamasa modelle ba eken,
qa silas iń kúshli jixa la i ushın qanday da juwap ilajla ın kó iw, onıń bos á eple inen
paydalanıp yu ib shıǵıwǵa há eke qılıw ke ek.
Dzyudoda joqa ı maxo a shıńın egalash ańsa jumıs emes. Joqa ı dá ejede izikalıq
sapala dı iyelew, exnikalıq ak ik ilmiy áj iybele ine iye bolıwın á biyalaw ushın kóp jıl kúsh
be ip shınıǵıw qılıw ke ek.
Dzyudoshi qızla menen alıp ba ıla uǵın oqıw shınıǵıwdı kóp jıllıq joyba law i sh pú kil
shınıǵıw p ocesin aqılǵa say ashkil e iliwine xızme e edi. Oqıw shınıǵıwdı joyba law bul- jeke
mamanlıǵın je ilis i iw p og amması bolıp abıladı. Dzyudoshi qızla dıń ayınlıǵınıń ú li
á eple ine bolǵan alapla ejede jıldan-jılǵa asıp ba ıwı ke ek. T ene xa bi qızdıń eń
áhmiye li ja ısla ın belgilep alıwı xamda ola dıń xa bi inde shınıǵıw p ocesiniń yonalishini
anıqlap alıwı. Sonıń menen bi ge, ene shınıǵıwdıń iyka ǵı qu alla ın hám usılla ın ańlap alıw
ke ek. Jas dzyudoshi qızla dı exnikasın awajlandı ıwda ańlap olnngan usılla hám qu alla
exnikalıq maxo a ini ası ıwda áhmiye li axamiya li bolıp abıladı.
Texnikalıq aya lıq degende spo shına ja ısla da a qa ıla uǵın yamasa shınıǵıw qu alı
e inde xızme e e uǵın há eke le exnikası iyka la ın úy e iw p ocesi úsiniledi [2;5].
233
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Texnikalıq aya lıq spo shınıń ańlaǵan spo ú i boyınsha bilim kónlikpele in
qáliples i iwge qa a ılǵan.
Tap sol há eke le diń qay a o ınlanıwı u aqlı qu al s e eo iple iniń qáliplesiwine alıp
keledi. Bi qa a qánigele diń piki ine kó e, spo hám exnikalıq aya lıq ıń qásiye le i saylanǵan
spo ú inde uqıpǵa e isiw nızamla ına iyka lanǵanlıǵı menen belgilenedi [3]. Dzyudoshining
exnikalıq a senali ú me- ú bolıp, duella exnikalıq hám ak ik há eke le diń joqa ı in ensi ligi
menen aj alıp u adı.
Bul jas spo shıla dan ez ózge iwshen o alıq a exnikalıq há eke le di ná iyjeli
kó se iwdi alap e edi. Jas Dzyudoshila diń spo uqıpı dá ejesi kóp á ep en ola dıń indi idual
qásiye le i hám básekige shıdamlı iske lik dawamında joqa ı dá ejedegi isenimlilik menen
exnikanı ná iyjeli qóllaw qábile i menen belgilenedi [1].
Bul mashqala u aqlı ak uallıqqa yega, bul xalıq a alıq ja ısla da gú essheńla ning u aqlı
keskin básekii, exnikalıq há eke le a senalining keńeyiwi, spo shıla dıń exnikalıq ayınlıǵında
ú li jónelisle ge iye bolǵan kóplegen mek eple diń ba ekenligi hám ja ıs qaǵıydala ın ez- ez
je ilis i iw menen anıqlama be nedi. Dzyudo boyınsha oqı ıw me odikası hám oqıw p ocesin
ashkil je iw máselele ine je gilikli hám she el qánigele úlken ye' ibo be iwgen hám be iwip
a ı (S. F. Ma ee , Ya. I. Voloshchuk, 1974; V. S. Daxno skiy, S. S. Tı an shabaqenko, 1989;
A. G. S anko , 1984, 1997). Ilim hám exnikanıń ba ǵan sayın a ıp ba a ı ǵan múmkinshilikle i
joqa ı maman Dzyudoshila diń exnikalıq kónlikpele in olıq úy eniw imkaniya ın be edi
Dzyudo eo iyası hám ámeliya ın awajlandı ıw boyınsha zamanagóy qa awla da V. B.
Shes ako , S. . Ye egina, V. . Pu in, A. G. Le i skiy. Soǵan qa amay, ú li mámleke le
qánigele i á epinen óplanǵan úlken áji iybege qa amay, so aw ashıq qalıp a ı . Sonday e ip, bul
ize lewdiń maqse i oqıw opa ı dzyudoshila ining exnikalıq ayınlıǵı qu amı hám mazmunın
úy eniw edi. Ize lew ma e ialla ı hám usılla ı.
Belgilengen wazıypala dı sheshiw hám ilge i su ilgan gipo ezani ekse iw ushın biz bi
qa a ilimiy ize lew usılla ınan paydalandıq: ilimiy hám me odikaliq ádebiya la dı analiz qılıw,
pedagogikalıq baqlaw, Dzyudoshila diń exnikalıq ayınlıǵı kó se kishle in pedagogikalıq
sınaq an ó ke iw, ma ema ikalıq s a is ika usılla ı. Texnikalıq aya lıq ıń mazmunli bólegine
exnikalıq aya lıq ki edi. Dzyudo exnikasın dáslepki úy eniw didak ika p inciple ıge
iyka lanadı -ańsa dan qıyınǵa shekem, ápiwayınan qu amalıǵa shekem, belgisizden málimge
shekem.
Bi inshiden, ola aya lıq há eke le in, keyin pa e da hám u ǵan haldaǵı
kombina siyala daǵı exnikanı úy enedile . Dzyudo exnikası ú me- ú , Kodokan dzyudo
ins i u ı há bi i 5 blok an iba a 8 exnikadan iba a . Dzyudoshi há bi blokdıń bi bólegi bolǵan
usılla dı ózles i ip, keyin im ixanda ola dıń assimilya siya dá ejesin kó se iw e ip, basqa s uden
dá ejesine (KYu) shaqı ıq e iwi múmkin. KYu-bul bilim hám kónlikpele dá ejesin kó se e uǵın
sis ema.
Eń jas dá eje-6 KYu, bul dá ejeni se i ika law uw ıdan- uw ı spo mek eple i hám
klubla idagi á biyashıla á epinen ámelge ası iladı. Im ixanla dı qabıllaw hám 5 KYu den 1
KYugacha ilmiy áj iybe dá ejele in be iw " dzyudo boyınsha KYu hám den ilmiy áj iybe
dá ejele in be iw ushın se i ika las ı ıw iske ligin ó ke iw á ibi uw ısındaǵı “Qaǵıyda”
iyka ında ámelge ası iladı. " KYu joqa ıda DAN dá ejele i ba (mas e dá eje). Sonday e ip,
exnikalıq aya lıq qu alla ı besew blokda ajı a ılǵan. Buǵan ılaq ı ıw exnikası (Nage- aza),
bólew há eke le i exnikası (Ka ame- aza) hám qosımsha ma e ialla ki edi. S uden dá ejesine
e isiw qálewi s uden le de unamlı jeke pazıyle le di qáliples i edi: qa ańlıq, miyne se a lik.
234
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Dzyudoshila diń jası hám aya lıq dá ejesine qa ay usınıs e ilgen exnikalıq há eke le di
úy eniw ús in u a uǵın wazıypa bolıp abıladı. Sonday e ip, aya lıq ıń dáslepki basqıshında 6,5
hám 4 Kyu exnikasın úy eniw usınıs ye iladi, shınıǵıw basqıshı - 4, 3, 2 KYu, spo ı je ilis i iw
basqıshı — 2, 1 KYu, 1 DAN. Há e jeń joqa ı maman hám a aqlı dzyudoshila da básekige
shıdamlı a senalida sheklengen muǵda daǵı exnikaǵa yega (2-3, kem ek 4 qabılxonada hám 1-3
beyim gú esde), bi aq ola dıń aj exnikası ushın júdá kóp há qıylı aya lıq ola ǵa joqa ı
ná iyjele ge je isiwge múmkinshilik be edi.
Sol sebepli, shınıǵıwdıń dáslepki basqıshında dzyudoshi dzyudoning iyka ǵı exnikasınıń
pú kil a senalini uqıp dá ejesinde yegallashi ke ek. Keyini ek je ilis i iw p ocessinde jawınge
A senalni dzyudoshining indi idual qásiye le in, onıń u ıs qılıw usılın, báseki ámeliya ın esapqa
alǵan halda p ocessda anıqlana uǵın exnikalıq há eke le menen sheklew ke ek. Ege oqıwshıla
mo o lı há eke le di ámeliy úy eniwge ayın bolsa, dzyudoshila ni jańa exnikalıq há eke le ge
aya lawdı baslaw ke ek.
Bul iyka ınan izikalıq hám in ellek ual aya lıq, sonıń menen bi ge, ıńlawshıla dıń
mo o áji iybesi. Bul qanshellilik ú me- ú bolsa, jańa há eke i ózles i iwde jas dzyudoshila
ushın zá ú bolǵan ideyala ǵa yega bolıw yeh imoli kóbi ek. Texnikalıq há eke le di úy eniw
p ocesi shá li ú de úsh basqıshqa bólinedi:- dáslepki úy eniw basqıshı ;- e eń úy eniw basqıshı;
- konsolida siya hám jáne de je ilis i iw basqıshı. Bi inshi basqıshdıń maqse i qu al uqıpı
exnikasınıń hasası e inde qu al há eke i modelin qáliples i iw bolıp abıladı.
Tıńlawshıla dı jańa mo o lı há eke le menen anıs ı ıwda iyka ǵı wazıypa ola da
exnikalıq há eke i aqılǵa say o ınlaw ushın zá ú bolǵan ideyala dı ja a ıw hám ola dı sanalı
hám ak i ózles i iwge úndew bolıp abıladı. Há eke haqqında ulıwma ideyala
qáliples i ilganda, oqıwshıla ǵa awızsha (jazba) kó se pe be iw usınıs ye iladi; ol iyka ǵı
piki le di óz ishine aladı:- qu al há eke iniń mánisi jáne onı ámelge ası ıwdıń ay iqsha qásiye le i
xa ak e is ikası -- há eke dúzilisine ki i ilgen iyka ǵı maǵlıwma noqa la ı dizimi hám a sional
islew waq ında payda bola uǵın sezimle diń xa ak e is ikası; - iyka ǵı maǵlıwma noqa la ında
múmkin bolǵan qá ele diń xa ak e is ikası hám ola dı jónge salıw je iw usılla ı. Tálim
p ocessinde iyka ǵı (maqse li) há eke le menen uqsaslıqla ǵa yega bolǵan ulıwma aya lıq hám
a nawlı aya lıq shınıǵıwla ı qollanıladı : yelemen la muwapıqlas ı ıwda uqsas ; shınıǵıwla
qabıldı o ınlawda qa nasıw je e uǵın bulshıq e g uppala ın kúshey iwge já dem be edi;
shınıǵıwla an agonis bulshıq e le di sozıwǵa qa a ılǵan.
Jańa exnikalıq há eke le di úy eniwdiń me odikaliq qásiye le i ómendegile den iba a :
shınıǵıwla s uden le diń jaqsı psixo iziologikalıq pá awanlıǵı menen ámelge ası ılıwı ke ek;
ılajı bolsa, ıńlawshıla ǵa shálkes ak o la dıń ási in esap an ısqa ı e iń; cha choq payda
bolǵanda, jumıs sapasınıń ómenlewi menen há eke i áki a lawdı oq a ıw ke ek. islew; dem
alıw in e alla ı ikleniw ushın je kilikli bolıwı ke ek; bi sabaq ıń dúzilisinde Dzyudoshila diń
kó se kishle i pasayguncha iyka ǵı bólek iń basında jańa qu al há eke le ine aya lıq
joyba las ı ılǵan bolıwı ke ek.
Shuqu úy eniw basqıshında qu al qábile le i olıq qáliplesedi. S uden le ge qabıldı
o ınlaw shá le i — ak ik shá le di olıq úsindi iw alap ye iladi. Texnikanı há eke de sınap
kó iw zá ú li-se ik menen óz-a a munasábe le diń bi den-bi dinamikalıq sis emasın ja a ıw ;
qabıldı se ik iń dozalangan qa sılıǵı menen o ınlaw (qabıldıń basında, o asında, aqı ında ),
yaǵnıy se ik iń um ılıw-há eke le in jeńiw. exnikalıq há eke i ámelge ası ıwdıń málim bi
jıldamı.
235
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Basqıshdıń me odikaliq qásiye le i: shınıǵıwla dzyudoshila ózle in jaqsı sezim e kende
ámelge ası iladı ; áki a law sanın az-azdan ası ıw múmkin, wazıypa sapasınıń ómenlewi menen
shınıǵıwla dı oq a ıw ke ek; dem alıw a alıǵı az-azdan azayadı ; shınıǵıwla sabaq ıń iyka ǵı
bóleginiń bi inshi ya ımında ó ke iledi. Konsolida siya hám jáne de je ilis i iw basqıshında
shınıǵıwdıń maqse i ámeliy qóllaw kózqa asınan qu al kónlikpele in qáliples i iw bolıp abıladı.
Shuqu úy eniw basqıshında qu al qábile le i olıq qáliplesedi. S uden le ge qabıldı
o ınlaw shá le i — ak ik shá le di olıq úsindi iw alap ye iladi. Texnikanı há eke de sınap
kó iw zá ú li-se ik menen óz-a a munasábe le diń bi den-bi dinamikalıq sis emasın ja a ıw ;
qabıldı se ik iń dozalangan qa sılıǵı menen o ınlaw (qabıldıń basında, o asında, aqı ında),
yaǵnıy se ik iń um ılıw-há eke le in jeńiw. exnikalıq há eke i ámelge ası ıwdıń málim bi
jıldamı.
Basqıshdıń me odikaliq qásiye le i: shınıǵıwla dzyudoshila ózle in jaqsı sezim e kende
ámelge ası iladı; áki a law sanın az-azdan ası ıw múmkin, wazıypa sapasınıń ómenlewi menen
shınıǵıwla dı oq a ıw ke ek; dem alıw a alıǵı az-azdan azayadı; shınıǵıwla sabaq ıń iyka ǵı
bóleginiń bi inshi ya ımında ó ke iledi. Konsolida siya hám jáne de je ilis i iw basqıshında
shınıǵıwdıń maqse i ámeliy qóllaw kózqa asınan qu al kónlikpele in qáliples i iw bolıp abıladı.
Dzyudo exnikasın je ilis i iwdiń iyka ǵı waziypası -ılaq ı ıwla dı ak ik aya lawdıń ú li
usılla ınan (qay a hújim, kisenlew, mane qılıw hám .b) paydalanǵande ú li jaǵdayla da
(hújim, qo ǵaw) ú li baslanǵısh pozi siyala dan (s endla , u qıshla ) exnikalıq há eke le di
o ınlaw shebe ligin qáliples i iw). Ra dagi exnikanı je ilis i iw (ózge iwshen sha aya la da
úy eniwden p og ammaǵa izbe-iz ó iw) duella da ámelge ası iladı : bi á epleme qa sılıqqa yega
shá li duella ; qolǵa alıw, To i hám Uke pozi siyala i, há eke le diń ábiyaa ı (hújim, qo ǵaw),
há eke le izbe-izligi (qa ama-qa sılıq jobası), exnikalıq ú me- ú lıq, qa sılıq dá ejesi; bi
á epleme qa sılıq hám juwap exnikası menen shá li duella ni anıqlaw múmkin.
Bul basqıshdıń me odikaliq qásiye le i ómendegile den iba a : dzyudoshila o ınlanǵan
há eke le diń u aqlılıǵın hám a oma ikalıqlıǵına um ılıwla ı ke ek; indi idual exnikanı zá ú
je iliskenlik dá ejesine je kiziw; dzyudoshila á epinen exnikalıq há eke le di maksimal kúsh
hám ezlik, anıqlıq hám pux alıq menen o ınlawǵa je isiw. Dzyudoshila ni exnikalıq aya law
basqıshla ı jıllıq ciklle diń ulıwma dúzilisine sáykes keliwi ke ek. Bi inshi basqısh aya lıq
dáwi diń bi inshi ya ımına uw ı keledi.
Ádebiya la dizimi
1. Dzu enda V.. S uk u a uchebnogo ma e iala nachal'noy ak iko exnicheskoy podgo o ki
dzyudois o . A o e e a disse a sii kandida a pedagogicheskix nauk,- M., 1990,-22 s.
2. Donchenko P. I.. T enaje nie exnicheskie s eds a podgo o ki i kon olya baske bole.
Tashken , 1984,-198 s.
3. Du o V. S. Indi idualiza siya podgo o ki dzyudois o na osno e podbo a spa ing-
pa ne o . A o e e a disse a sii kandida a pedagogicheskix nauk,-M., 1985, 20 s.
4. Jumaniyazo , D., & Jumano , B. (2024). MEKTEPKE SHEKEMGI BALALARǴA
HÁREKETLI OYINLARDAN PAYDALANIW ZÁRÚRLIGI HÁM ONIŃ MAQSETI,
WAZIYPALARI. Mode n Science and Resea ch, 3(11), 546-550.
5. Jumaniyazo , D., & Yuldasho , U. (2024). TÁJIRIYBELI BASKETBOLSHILARDIN
JARÍS ISKERLIGINE TEXNIKALÍQ TAYARLÍǴÍ. Mode n Science and Resea ch,
3(12), 664-666.
236
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
6. Jumaniyazo , D. (2024). DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME
TÁLIM HÁM TÁRBIYA BERIW USILLARI. Mode n Science and Resea ch, 3(12),
396-400.
7. Yuldasho , U. K., & Jumanıyazo , D. Q. (2024). FIZIKALIQ SAPALAR HÁM
OLARDIŃ BIR-BIRI MENEN FIZIOLOGIYALIQ BAYLANISLIǴINA SIPATLAMA.
