252
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
UDK: 577.32
APOPTOZ VA NEKROZ. HUJAYRA O‘LIMINING MORFOLOGIK VA
MOLEKULYAR ASOSLARI
Qoʻchqo o Bah omjon1
Email: bah omjonqoʻ[email p o ec ed]1
Xabibullaye Ne‘ma illo2
Email: [email p o ec ed]2
Yusu o a Shaxlo3
Email: [email p o ec ed]3
Cen al Asian Medical Uni e si y xalqa o ibbiyo uni e si e i alabala i, Oʻzbekis on Fa gʻona
shah i, Bu honiddin Ma gʻinoniy ko‘chasi, 64-uy, +998 95 485 00 70, [email p o ec ed]1,2,3
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17334754
Anno a siya. Mazku maqolada hujay a o‘limining asosiy shaklla i – apop oz, nek oz,
onkoz, pi op oz a a o agiyaning mo ologik a molekulya xususiya la i chuqu ahlil qilinadi.
Das u lash i ilgan a nazo a siz hujay a o‘limi o‘ asidagi a qla , ula ga osi achilik
qilu chi signalla a e men la , xususan kaspazala oli yo i ilgan. Ha bi hujay a o‘limi
shaklining immun ja ob a yallig‘lanish bilan bog‘liqligi, shuningdek, ula ning iziologik a
pa ologik kon eks dagi ahamiya i muhokama qilinadi. Maqola hujay a nobud bo‘lishining
mu akkab spek ini ochib be adi hamda zamona iy ibbiyo da ushbu ja ayonla ning o‘ ganilishi
za u ligini asoslaydi.
Kali so‘zla : Apop oz, kaspaz oilasi, a o agiya, onkoz, pi op oz, nek oz.
APOPTOSIS AND NECROSIS. MORPHOLOGICAL AND MOLECULAR BASIS OF
CELL DEATH
Abs ac . This a icle p o ides an in-dep h analysis o he mo phological and molecula
cha ac e is ics o he main o ms o cell dea h - apop osis, nec osis, oncosis, py op osis and
au ophagy. The di e ences be ween p og ammed and uncon olled cell dea h, he ole o signals
and enzymes ha media e hem, in pa icula caspases, a e highligh ed. The ela ionship o each
o m o cell dea h o he immune esponse and in lamma ion, as well as hei signi icance in he
physiological and pa hological con ex , is discussed. The a icle e eals he complex spec um o
cell dea h and jus i ies he need o s udy hese p ocesses in mode n medicine.
Keywo ds: Apop osis, caspase amily, au ophagy, oncosis, py op osis, nec osis.
АПОПТОЗ И НЕКРОЗ. МОРФОЛОГИЧЕСКИЕ И МОЛЕКУЛЯРНЫЕ ОСНОВЫ
ГИБЕЛИ КЛЕТОК
Аннотация. В статье представлен углубленный анализ морфологических и
молекулярных характеристик основных форм клеточной смерти – апоптоза, некроза,
онкоза, пироптоза и аутофагии. Рассматриваются различия между программируемой и
неконтролируемой клеточной смертью, роль сигналов и ферментов, опосредующих их, в
частности каспаз. Обсуждается связь каждой формы клеточной смерти с иммунным
ответом и воспалением, а также их значение в физиологическом и патологическом
контексте. В статье раскрывается сложный спектр клеточной смерти и
обосновывается необходимость изучения этих процессов в современной медицине.
Ключевые слова: Апоптоз, семейство каспаз, аутофагия, онкоз, пироптоз, некроз.
Ki ish: Hujay a o‘limi o ganizm hayo aoliya ida muhim biologik ja ayonla dan bi i
hisoblanadi.
253
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
U hujay ala ning o‘z aq ida nobud bo‘lishi, ula ning yangilanishi, shuningdek,
immunologik ja ob shakllanishida hal qilu chi ol o‘ynaydi[1,2]. Hujay a o‘limining u li
shaklla i ma jud bo‘lib, ula o asida apop oz, nek oz, a o agiya, onkoz a pi op oz asosiy u la
si a ida aj alib u adi. Bu ja ayonla mo ologik a molekulya jiha dan a qlanadi a ha bi i
o ganizmda u licha iziologik yoki pa ologik hola la bilan bog‘liq. Ushbu maqolada hujay a
o‘limining asosiy shaklla i, ula ning yuzaga kelish mexanizmla i, asosiy e men la , signallash
yo‘lla i a biologik ahamiya i ahlil qilinadi[4]. Apop oz, nek oz, onkoz, pi op oz a a o agiya
kabi hujay a o‘limi shaklla ini o‘ ganishdan maqsad — ula ning mo ologik a molekulya
xususiya la ini chuqu ahlil qilish, bu ja ayonla ni aollash i u chi signalla a e men la
(ayniqsa, kaspazala ) ish i okini o‘ ganish, shuningdek, das u lash i ilgan a nazo a siz hujay a
o‘limi o‘ asidagi a qla ni aniqlashdan ibo a di . Shuningdek, ha bi o‘lim shaklining immun
ja ob, yallig‘lanish ja ayonla i a o ganizmning iziologik hamda pa ologik hola la idagi oli
ahlil qilinadi. Ushbu bilimla zamona iy ibbiyo da hujay a o‘limining diagnos ikasi,
e apiyadagi ahamiya i a ilmiy izlanishla uchun za u ligini asoslashga xizma qiladi[3].
Asosiy qism: Nek oz - Apop ozda ish i ok e adigan enzima ik mexanizmning biologik
ahamiya i a ko'p oq qad lanishi bu ja ayonni boshqa mexanizmla bilan sodi bo'ladigan
hujay a o'limidan aj a ish muhimligini ko' sa adi. Ilmiy aloqada aniqlik za u a i a in o ma sion
ekshi iladigan gipo ezala ni ya a ish maqsadi hujay a o'limi nomenkla u asi bilan bog'liq asosiy
muammoni kel i ib chiqa adi, bu apop oz bilan sodi bo'lmagan hujay a o'limi uchun mos nomla
yoki asni la ning yo'qligi [7]. Nek oz - bu noapop o ik, asodi iy hujay a o'limi uchun
ishla iladigan a ama. Bi oq, hujay a o'limiga oid adabiyo la da ko'pincha e' ibo dan che da
qolgan asosiy masala - o'layo gan hujay ada sodi bo'ladigan s uk u a iy a biokimyo iy
ja ayonla a o'limning o'zi o' asidagi a q. Nek oz - bu pa ologla omonidan o'lik o'qimala
yoki hujay ala ma judligini belgilash uchun ishla iladigan a ama bo'lib, ula o'lganidan keyin,
p ele al ja ayonla dan qa 'i naza , hujay ala da sodi bo'lgan o'zga ishla yig'indisidi [8].
Shuning uchun nek oz hujay a allaqachon o'lib, uning a o idagi muhi bilan mu ozana ga
e ishgandan keyin ko' ilgan mo ologik s igma ani naza da u adi [4,5,6]. Shunday qilib,
ago si oz bo'lmasa, apop o ik anala o'z yaxli ligini yo'qo ib, ikkilamchi yoki apop o ik
nek ozga o' ishi mumkin. Bu e da apop o ik nek oz a amasi apop o ik das u o qali bu hola ga
kelgan o'lik hujay ala ni as i laydi. Nek ozning ma judligi bizga hujay a o'lganligini ay adi,
lekin o'lim qanday sodi bo'lganligi sha emas[3,6].
ONKOZ. Onkoz a amasi hujay a o'limining ko'plab adqiqo chila i omonidan apop ozga
qa shi osi a si a ida qabul qilingan. Onkoz ("onkos" dan, shishish degan ma'noni angla adi)
hujay a shishishi, o ganellala ning shishishi, blebbing a memb ana o' kazu chanligini oshi ish
bilan bi ga hujay a o'limiga olib keladigan p ele al yo'l deb a' i lanadi. Onkoz ja ayoni oxi -
oqiba hujay a ene giya zaxi ala ining ugashiga a plazma memb anasidagi ion nasosla ining
ishdan chiqishiga olib keladi. Onkoz ATP hosil bo'lishiga xalaqi be adigan oksik moddala
yoki nazo a siz uyali ene giya is e'moliga olib keladigan ja ayonla dan kelib chiqishi mumkin.
Hozi gi aq da onkoz bilan bi ga keladigan o'zga ishla aol e men -ka alizli
biokimyo iy ja ayonla na ijasida yuzaga kelishi mumkinligi an olinmoqda [7,8,9].
DASTURLANGAN HUJAYRALAR O'LIMI. Apop oz a das u lash i ilgan hujay a
o'limi ko'pincha sinonim si a ida ishla iladi. Bi oq, biz muhokama qilganimizdek, boshqa
molekulya hujay ala o'lim yo'lla i a si langan. Das u lash i ilgan hujay a o'limi gene ik
jiha dan kodlangan signalla ga yoki o'layo gan hujay a ichidagi aoliya ga bog'liq bo'lgan
hujay a o'limi si a ida aniq oq a' i lanishi mumkin.
254
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
1- asm: apop oz a nek ozning biologik sxemasi.
Shuning uchun, "das u lash i ilgan" belgisi, mexanizmdan yoki apop ozning xa ak e li
xususiya la i ja ayonga ham oh bo'lishidan qa 'i naza , o'layo gan hujay ala omonidan a'qib
qilingan sobi yo'lga isho a qiladi. Za a ye kazu chi s imulning be osi a a'si i na ijasida
hujay aning o' ki pa chalanishi das u lash i ilgan hujay a o'limining kon sep ual qa ama-
qa shisidi , chunki u hujay a aolligini alab qilmaydi a aqa za a ye kazu chi s imulning
yo'qligi bilan oldini oladi [10,11,12].
Das u lash i ilgan hujay a o'limi - O'layo gan hujay a ichidagi gene ik kodlangan
signalla ga yoki aoliya ga bog'liq; hujay aning o'limiga olib keladigan po en sial o'zga i ilishi
mumkin bo'lgan hodisala ke ma-ke ligi [13].
Apop oz - Kaspazla ning kichik o'plami omonidan osi achilik qilingan; mo ologiya
yad o a si oplazma ik kondensa siya a memb ana bilan bog'langan hujay a bo'lakla i yoki
apop o ik jismla ning shakllanishini o'z ichiga oladi; yallig'lanish emas.
A o agiya - A o agik akuolala da o'layo gan hujay a ichidagi hujay a a kibiy
qismla ining deg ada siyasi; yallig'lanish emas [14].
Onkoz - Hujay a a o ganellala ning shishishi a memb ana o' kazu chanligini oshi ish
bilan bi ga hujay a o'limiga olib keladigan p ele al yo'l bo’lib u yallig'lanishga olib keladi.
255
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Pi op oz - Memb ananing pa chalanishiga a yallig'lanishga olib keladigan, si okinni
qay a ishlashga olib keladigan kaspaza-1 aolligi na ijasida kelib chiqadigan yallig'lanish yo'li
[15].
Nek oz - A o -muhi bilan mu ozana ga kelgan o‘lgan hujay ala da kuza iladigan
o‘zga ishla .
Hujay a o‘limi — o ganizmning no mal unksiyasini saqlashda muhim biologik ja ayon
bo‘lib, hujay ala ning o‘z aq ida nazo a os ida yo‘q bo‘lishi a yangilanishini aʼminlaydi. Eng
ko‘p o‘ ganilgan u la i — apop oz a nek ozdi . Apop oz — das u lash i ilgan hujay a o‘limi
bo‘lib, kaspazla (xususan, kaspaz-3, -8, -9) osi achiligida ichki a ashqi signalla o qali
aollashadi. Mo ologik jiha dan apop ozda hujay a siqilishi, x oma in kondensa siyasi,
yad oning pa chalanishi a apop o ik bo‘lakla ning paydo bo‘lishi kuza iladi. Molekulya
yo‘lla da Bcl-2 oilasi, p53, TNF amillasi signalla i ish i ok e adi.
Xulosa: Apop oz yallig‘lanish eaksiyasini kel i ib chiqa maydi a immun izim
omonidan oza yo‘l bilan olib ashlanadi. Nek oz esa — pa ologik, nazo a siz hujay a o‘limi
bo‘lib, s ess, ishemiya, oksinla a’si i os ida yuzaga keladi. Mo ologik jiha dan hujay a a
o ganellala ning shishishi, memb ana yi ilishi, hujay a a kibining qochishi (lizin) kuza iladi.
Molekulya bosqichda ATP ugashi, plazma memb ana ion nasosla ining ishlamasligi a
eak i kislo od u la ining ko‘payishi muhim ol o‘ynaydi. Nek oz ez sodi bo‘ladi a
yallig‘lanish ja obini qo‘zg‘ashi mumkin. Apop oz a nek oz o‘ asidagi a q — apop oz a ibli,
signallangan ja ayon bo‘lishi, nek oz esa ene ge ik a memb ana buzilishla i o qali
xekshilishidan ibo a di . Bu a qla ni chuqu ushunish, hujay a o‘limining iziologik a
pa ologik olini aniqlashda, shuningdek, ibbiy diagnos ika a e apiya yo‘nalishla ida muhimdi .
Adabiyo la o‘yxa i:
1. Ke JF, Wyllie AH, Cu ie AR. Apop osis: a basic biological phenomenon wi h wide-
anging implica ions in issue kine ics. B J Cance . 1972;26(4):239-257.
2. Elmo e S. Apop osis: a e iew o p og ammed cell dea h. Toxicol Pa hol. 2007;35(4):495-
516.
3. E gashe , B., & Pa pie a, O. (2025). New me hods o ea men and p e en ion o
pe iodon i is. Академические исследования в современной науке, 4(35), 182–187.
4. Galluzzi L, Vi ale I, Aa onson SA, e al. Molecula mechanisms o cell dea h:
ecommenda ions o he Nomencla u e Commi ee on Cell Dea h 2018. Cell Dea h Di e .
2018;25(3):486-541.
5. Tai SW, G een DR. Caspase independence: explo ing non-apop o ic cell dea h. Cell Dea h
Di e . 2008;15(6):1114-1122.
6. E gashe , B. (2025). Si kon dioksid qoplamala i a ma e ialining klinik labo a o
ahamiya i. Jou nal o Uzbekis an’s De elopmen and Resea ch (JUDR), 1(1), 627–632.
7. Mizushima N, Le ine B. Au ophagy in mammalian de elopmen and di e en ia ion. Na
Cell Biol. 2010;12(9):823-830.
8. E gashe , B. (2025). Pulpi ning e iologiyasi, pa ogenezi, mo ologiyasi a klinik
simp omla i. Mode n Science and Resea ch, 4(3), 829–838.
9. Vandenabeele P, Galluzzi L, Vanden Be ghe T, K oeme G. Molecula mechanisms o
nec op osis: an o de ed cellula explosion. Na Re Mol Cell Biol. 2010;11(10):700-714.
10. E gashe , B. (2025). Ad ances in o al heal h: P e en ion, ea men , and sys emic
implica ions. Ame ican Jou nal o Educa ion and Lea ning, 3(3), 1108–1114.
256
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
11. E gashe , B. (2025). Ka ies a pa adon kasallikla i p o ilak ikasi. Mode n Science and
Resea ch, 4(4), 732–741.
12. E gashe , B. (2025). Psychological suppo o cance pa ien s. ИКРО журнал, 15(1),
164–167.
13. E gashe , B. J. (2025). Tish olish ope a siyasidan keyin yuzaga chiqishi mumkin bo‘lgan
aso a la . Журнал научных исследований и их решений, 4(2), 421–426.
14. Bo ne CD, Cidlowski JA. Cellula mechanisms o he ep ession o apop osis. Annu Re
Physiol. 2000;62:553-573.
15. Leis M, Jaa ela M. Fou dea hs and a une al: om caspases o al e na i e mechanisms.
Na Re Mol Cell Biol. 2001;2(8):589-598.
