ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
306
TIRIK ORGANIZMLAR TARKIBIDAGI ANARGANIK VA ORGANIK MODDALAR
TASNIFI.
Rus amo a Dino a Shoki o na
Te miz iq isodiyo a Se es Uni e si e i Da olash ishi a’lim yo‘nalishi 1-ku s alabasi.
Ruziye a Gulsa a
Temi kulo na Te miz Iq isodiyo a Se es Uni e si e i, Tibbiyo akul e i, Xo in-qizla masalala i
bo‘yicha dekan maslaha chisi.
ANNOTATSIYA:
Ti ik o ganizmla a kibidagi ano ganik a o ganik moddala ula ning hayo aoliya i uchun asosiy
kimyo iy negizni ashkil e adi. Ha bi i ik hujay a o‘z aoliya ini da om e i ishda bu ikki u dagi
moddala ning mu ozana iga ayanadi. O ganik moddala ene giya manbai a uzilma elemen i
si a ida xizma qilsa, ano ganik moddala hujay a ichki muhi ining ba qa o ligini a’minlaydi.
Bugungi kunda biologiya a biokimyo anla i i ik moddala ning 96 oizini ashkil e u chi elemen la
— ugle od, odo od, kislo od a azo ning o‘za o nisba ini chuqu o‘ ganmoqda. S a is ik
ma’lumo la ga ko‘ a, o‘simlik o‘qimala ida su ning miqdo i 70 oizdan o iq, hay on
o ganizmla ida esa bu ko‘ sa kich o‘ acha 60 oizni ashkil e adi. Bu ano ganik bi ikmala ning
hayo iy ja ayonla dagi us u o olini asdiqlaydi. Shu bilan bi ga, o ganik moddala ning xilma-xilligi
i iklikning molekulya da ajadagi mu akkabligini ko‘ sa adi. Hozi gi zamon bio exnologiyasi bu
moddala ning o‘za o almashinu ini, sin ezini a pa chalanishini nazo a qilish o qali ibbiyo , qishloq
xo‘jaligi hamda oziq-o qa sanoa ida muhim na ijala ga e ishmoqda. Ushbu maqolada i ik
o ganizmla a kibidagi ano ganik a o ganik moddala asni i, ula ning biologik ahamiya i hamda
hayo ja ayonla idagi o‘za o bog‘liqligi ahlil e iladi.
Kali so’zla : i ik o ganizmla , ano ganik moddala , o ganik moddala , biologik a kib, hujay a
uzilishi, biokimyo, su ning ahamiya i, ene giya manbai, molekulya uzilma, biologik mu ozana ,
elemen la almashinu i, hayo ja ayonla i.
KIRISH: Ti ik o ganizmla o‘z ma judligini saqlab qolish, i ojlanish, ko‘payish a ashqi muhi ga
moslashishda mu akkab kimyo iy a kibga ega bo‘lgan i ik izimla di . Ula ning asosini u li xil
ano ganik a o ganik moddala ashkil e adi. Ha bi hujay a, o‘qima a o gan o‘z aoliya ini da om
e i ishda aynan shu moddala o‘ asidagi mu ozana ga ayanadi.
Zamona iy biokimyo anining yu uqla i shuni ko‘ sa adiki, i iklikning molekulya da ajasida
kechayo gan ba cha ja ayonla kimyo iy bi ikmala o‘za o a’si i bilan uz iy bog‘liqdi . Ti ik
o ganizmla ning kimyo iy a kibini o‘ ganish o qali na aqa ula ning uzilishini, balki ula ning
qanday yashashi, ene giyani qanday ishlab chiqishi a sa lashi ham aniqlanadi.
Ha bi i ik o ganizm hayo ini a’minlo chi eng muhim omil bu su di . S a is ik
ma’lumo la ga ko‘ a, inson anasining 60 oizdan o ig‘ini, o‘simlik o‘qimala ining esa 70–90
oizgacha qismini su ashkil e adi. Su molekulasi ano ganik modda si a ida biologik izimla da
uni e sal e i u chi olini baja adi. U moddala almashinu i ja ayonida eaksiya muhi i azi asini
o‘ aydi, hujay ala ichida issiqlikni a ibga soladi a osmo ik bosimni ba qa o ushlab u adi.
Masalan, inson qon plazmasida su ning miqdo i 90 oiz a o ida bo‘lib, u o ganizmdagi ha bi
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
307
kimyo iy eaksiyaning mu o iq kechishini a’minlaydi. Shu sababli su ning biologik ahamiya i
i iklik uchun o‘ a za u hisoblanadi.
Ti ik o ganizmla da ano ganik moddala a kibida uzla ham muhim o‘ in u adi. Ula
hujay a ichida ion mu ozana ini saqlab u adi, ne impulsla ini o‘ kazishda a mushakla ning
qisqa ishida ish i ok e adi. Misol uchun, na iy a kaliy ionla i hujay a memb anala i o qali elek
po ensialini saqlashda hal qilu chi ahamiya ga ega. Kal siy esa suyak o‘qimala ining asosiy a kibiy
qismi bo‘lish bilan bi ga qon i ishida ham ish i ok e adi. Temi elemen ining esa gemoglobin
a kibida kislo od ashishdagi oli hayo iy ahamiya ga ega. S a is ik ahlilla shuni ko‘ sa adiki, inson
anasida ha bi kilog amm ana massasiga o‘ acha 30 g amm mine al uzla o‘g‘ i keladi. Bu
ano ganik moddala ning o ganizm hayo idagi ba qa o ligini isbo laydi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR: Ti ik o ganizmla a kibidagi ano ganik a
o ganik moddala ni o‘ ganishda biologiya, biokimyo, bio izika hamda molekulya gene ika anla i
o‘za o uz iy bog‘liq holda ishlaydi. Bu yo‘nalishda olib bo ilgan ilmiy izlanishla asosan
moddala ning kimyo iy uzilishini, ula ning hujay a da ajasidagi aqsimlanishini a biologik
ja ayonla dagi unksional olini aniqlashga qa a ilgan. Adabiyo la ni ahlil qilish shuni ko‘ sa adiki,
so‘nggi o‘n yillikla da i ik o ganizmla a kibini o‘ ganish me odla i jadal i ojlanib, yuqo i
aniqlikdagi ahlil usulla i jo iy e ilgan. Ayniqsa, spek oskopiya, x oma og a iya, elek o o ez a
a om-abso bsion ahlil kabi me odla moddala ni aniqlashda keng qo‘llanilmoqda.
XX as ning oxi i a XXI as boshla ida o‘ kazilgan ilmiy adqiqo la da i ik moddala ning
a kibiy qismla ini molekulya da ajada o‘ ganish uchun a om mik oskopiyasi a
en genos uk u a iy ahlil kabi ilg‘o exnologiyala jo iy e ildi. Masalan, 2003 yilda inson
genomining o‘liq xa i asi uzilishi o ganik moddala ning gene ik asosla ini o‘ ganishda muhim
bu ilish yasadi. Shu asosda DNK a RNK molekulala ining kimyo iy uzilishi, ula ning oqsilla
sin ezidagi oli a ene giya almashinu iga a’si i yanada chuqu ahlil qilina boshlandi. Hozi gi kunda
biologik labo a o iyala da spek o o ome ik ahlil o qali oqsil, yog‘ a ugle odla ning miqdo i aniq
o‘lchanadi. Bu me odla biologik a kibni si a a miqdo jiha dan o‘ ganish imkonini be adi.
Adabiyo la da qayd e ilishicha, i ik o ganizmla a kibida 70 ga yaqin kimyo iy elemen la
aniqlangan bo‘lib, ula ning 25 asi biologik ja ayonla da aol ish i ok e adi. Ula dan o‘ asi —
ugle od, odo od, kislo od a azo — asosiy a kibiy elemen la hisoblanadi. Ushbu elemen la i ik
moddala ning 96 oizini ashkil e adi. Qolganla i esa mik oelemen la si a ida u li e men la a
go monla a kibida uch aydi. Biokimyo iy manbala da kel i ilishicha, emi , ux, mis, ma ganes,
yod a kobal kabi elemen la hujay a aoliya ida ka aliza o lik olini baja adi. Shu bois, ano ganik
moddala ning biologik mu ozana dagi o‘ ni obo a ko‘p oq e’ ibo ni o moqda.
Ti ik o ganizmla a kibini o‘ ganish me odla i o asida ekspe imen al ahlil, s a is ik kuza u
a molekulya modellash i ish usulla i alohida o‘ in egallaydi. Ekspe imen al ahlil o qali u li
hay on yoki o‘simlik o‘qimala idan namunala olinadi a ula ning kimyo iy a kibi maxsus
labo a o iya asbobla i yo damida aniqlanadi. Masalan, suyuqlik x oma og a iyasi yo damida
biologik namunadagi o ganik bi ikmala u kumlanadi, gaz x oma og a iyasi o qali esa yog‘
kislo ala ining a kibi o‘lchanadi. S a is ik kuza u me odla i esa u li u la o asida modda
miqdo ining solish i ma ahlilini amalga oshi ish imkonini be adi. Bu usul biologik e olyu siya
ja ayonida moddala almashinu i qanday o‘zga ganini aniqlashda muhim ahamiya kasb e adi.
So‘nggi yilla da kompyu e exnologiyala i asosida molekulya modellash i ish usuli ham
keng jo iy e ilmoqda. Bu me od yo damida mu akkab biomolekulala ning uch o‘lchamli modeli
ya a iladi a ula ning unksional xususiya la i ahlil qilinadi. Ayniqsa, DNK, oqsil a e men la
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
308
o‘ asidagi o‘za o a’si ni kompyu e das u la i o qali kuza ish bio exnologik adqiqo la da yangi
bosqichni boshlab be di. Bunday yondashu la ilmiy ahlilni yanada aniq, ishonchli a sama ali qilish
imkonini be adi.
Adabiyo la ni solish i ma ahlili shuni ko‘ sa adiki, ano ganik moddala ni o‘ ganishda
geokimyo iy a bio izik me odla , o ganik moddala ni ahlil qilishda esa e men a i a
spek oskopik usulla sama ali oq na ijala be adi. Masalan, biologik suyuqlikla da na iy, kaliy,
kal siy, magniy a emi ionla ini aniqlashda ion-selek i elek od usuli yuqo i aniqlik bilan o‘lcho
be adi. Shu bilan bi ga, oqsilla miqdo ini aniqlashda Low y a B ad o d me odla i dunyo miqyosida
eng keng a qalgan hisoblanadi.
Me odla ahlili shuni angla adiki, biologik izimla ni o‘ ganish aqa bi a yondashu bilan
cheklanmaydi. Hozi gi ilmiy amaliyo da kompleks ahlil — ya’ni kimyo iy, izik a kompyu e
me odla ini bi galikda qo‘llash sama ado likni keskin oshi adi. Misol uchun, spek o o ome ik
o‘lcho o qali moddala miqdo i aniqlansa, molekulya modellash i ish o qali ula ning uzilmasi
izual ko‘ inishda ahlil qilinadi. Bu esa olingan na ijala ning ishonchliligini a’minlaydi.
Adabiyo la shuningdek, ano ganik a o ganik moddala o‘ asidagi o‘za o bog‘liqlikni
ushun i ishda ekologik a iziologik me odla dan ham oydalanilishini a’kidlaydi. Masalan,
o‘simlikla ning u li up oq sha oi la ida mine al moddala ni o‘zlash i ish da ajasi ekologik ahlilla
o qali o‘ ganiladi. Hay on o ganizmla ida esa iziologik kuza u la o qali su a uz balansining
o‘zga ishi aniqlanadi.
Na ijala :
Jad al 1. Ti ik o ganizmla da asosiy elemen la : ulush a biologik asni
Elemen
O ganik /
ano gani
k
Massadag
i ulush
(%)
Biologik
unk siya /
misolla
Ka ego iya
(mak o /
mik o)
Izoh /
qo‘shimcha
ma’lumo
Kislo od (O)
O ganik
a
ano ganik
(su ida)
~ 65 %
Hujay a
me abolizmi, su
molekulasi,
oksida siya
ja ayonla i
Mak oelemen
Ti ik
o ganizmla nin
g massasining
ka a qismini
ashkil e adi
Ugle od (C)
O ganik
~ 18–23 %
Ba cha o ganik
bi ikmala ning
skele i (oqsil,
lipidla da,
nuklein
kislo ala )
Mak oelemen
CHNOPS
gu uhining
asosiy elemen i
Vodo od (H)
O ganik
a
suyuqlik
(H₂O)
~ 9–10 %
Su , o ganik
bi ikmala da
od ogen
bog‘la i, kislo ali-
asosli mu ozana
Mak oelemen
Su a kibida
ham, o ganik
molekulala da
ham muhim ol
Azo (N)
O ganik
~ 2–3 %
Aminokislo ala ,
nuklein kislo ala ,
e men la
Mak oelemen
Gene ik modul
a baliq sin ez
ja ayonla ida
ishla iladi
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
309
Kal siy (Ca)
Ano ganik
(ion
shaklida)
~ 1–1.4 %
Suyak a qa iq
uzla ,
signaliza siya,
qo‘shimcha
ka yon
Mak oelemen
/ mak o-
mine al
Ti ik
o ganizmla
uchun
mine alla
qismi si a ida
muhim
Fos o (P)
O ganik
a
ano ganik
( os a )
~ 0.6–1.1
%
Nuklein
kislo ala , ATP,
os olipidla
Mak oelemen
/ mine allik
komponen
Ene giya
uza ilishida a
gene ik
molekulala da
ish i ok e adi
Sul u (S)
O ganik
~ 0.2 %
Aminokislo ala d
a (sis ein,
me ionin),
koenzimla
Mik oelemen
/
oligoelemen
P o ein
kons uk o
elemen la idan
bi i
Mik oelemen la
(Fe, Zn, Cu,
Mn, I a
boshqala )
Ano ganik
(iyonla )
~ 0.01–
0.05 %
jami
Enzim
ko ak o la i,
elek on ashish
zanji la i,
go monla
Mik o /
ashelemen
Juda kichik
konsen a siyad
a ishlaydi, lekin
muhim biologik
olga ega
Ushbu jad al o qali ko‘ inib u ibdiki, i ik o ganizmla ning kislo a-su muhi ida ma jud bo‘lgan
asosiy elemen la (kislo od, ugle od, odo od, azo ) hujay a massasining axminan 96 % ga yaqin
qismini ashkil e adi. Kal siy, os o a oligoelemen la esa qisman mine alla (ano ganik komponen )
si a ida ishlaydi, lekin o ganik ashkiliy unksiyala bilan ham uz iy bog‘langan. Mik oelemen la
esa son jiha dan juda kichik miqdo la da bo‘lishiga qa amay e men la a ka aliza o la si a ida
me abolizmning aj almas komponen la idi .
Bu ma’lumo la ilmiy adabiyo la da kel i ilgan CHNOPS (ka bon, odo od, azo , kislo od,
os o , sul a ) gu uhi asosiy biomolekulya elemen la ekanligini asdiqlaydi. Shu bilan bi ga,
mine allik (ano ganik) elemen la o ganizmla da iziologik, s uk u al a signal izimla i uchun za u
bo‘lishi ham ma’lum. Qola e sa, bu jad al sizga ha bi elemen ning o ganik yoki ano ganik
komponen si a idagi asni i, ulushi a unksiyasini aniq ko‘ sa adi — bu “Na ijala ” bo‘limida ilmiy
asosga ayanib na ijala ni yo i ish uchun ke akli ma’lumo bo‘ladi.
Jad al 2. Ti ik o ganizmla dagi asosiy o ganik moddala ning u la i, ula ning biologik ahamiya i
a ene ge ik qiyma i
Modda
u i
Kimyo iy
a kibi
Asosiy
biologik
azi asi
Ene ge ik
qiyma i (1
g modda
uchun
kkal)
Tabiiy manbala i
Biologik
ahamiya ga oid
izoh
Ugle odla
C, H, O
Ene giya
manbai,
hujay a de o i
a kibi,
glikogen a
4,1 kkal
O‘simlikla
(k axmal,
sellüloza),
hay onla
(glikogen)
Tez pa chalanadi,
ene giya ezlik
bilan aj a iladi,
me abolik
ja ayonla ning
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
310
k axmal
shaklida zaxi a
boshlang‘ich
bosqichida
muhim
Oqsilla
C, H, O, N,
S
Tuzilma
shakllan i ish,
e men a i a
himoya
unk siyasi,
hujay a
signallanishi
4,1 kkal
Go‘sh , su ,
dukkakli
o‘simlikla
Ti ik
o ganizmla da
gene ik
in o ma siya
asosida
sin ezlanadi, ha
bi u uchun
o‘ziga xos
uzilishga ega
Yog‘la
(lipidla )
C, H, O
Ene giya
zaxi asi,
issiqlik
izola siyasi,
memb ana
uzilmasi
9,3 kkal
Hay on yog‘la i,
o‘simlik moyla i
Eng yuqo i
ene giya zaxi asi
hisoblanadi,
pa chalanishi
sekin, uzoq
mudda li ene giya
manbai si a ida
xizma qiladi
Nuklein
kislo ala
C, H, O, N,
P
I si axbo o ni
saqlash a
uza ish, oqsil
sin ezi
—
Hujay a yad osi,
mi oxond iya
DNK a RNK
o ganizmning
gene ik kodini
ashkil e adi,
naslga
uza iladigan
belgila ni
boshqa adi
Vi aminla
C, H, O
(ba’zila ida
N, S)
Fe men a i
eaksiyala ni
aollash i ish,
me abolik
ja ayonla ni
ezlash i ish
—
Oziq-o qa ,
o‘simlik a
hay on
mahsulo la i
Juda kichik
miqdo da za u ,
lekin
e ishmo chiligi
kasallikla ni
kel i ib chiqa adi
ATP
(adenozin
i os a )
C, H, O, N,
P
Ene giya
ashu chi
modda, ba cha
biokimyo iy
ja ayonla da
ish i ok e adi
—
Ha bi hujay a
mi oxond iyasida
sin ezlanadi
Ti ik o ganizmla
hayo iy
ja ayonla ini
boshqa u chi
asosiy molekula
si a ida e’ i o
e iladi
Jad aldan ko‘ inadiki, o ganik moddala na aqa i ik o ganizmla ning uzilma asosi, balki ene giya
manbai si a ida ham beqiyos ahamiya ga ega. Masalan, yog‘la ning 1 g ammida o‘ acha 9,3 kkal
ene giya ma jud bo‘lib, bu ugle od a oqsilla bilan aqqoslaganda qa iyb ikki ba oba yuqo i. Shu
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
311
bois hay onla o ganizmida ene giya zaxi asi asosan yog‘la da o‘planadi. Oqsilla esa e men la ,
go monla a hujay a uzilmala ining asosiy a kibiy qismi bo‘lib, ula ning ye ishmo chiligi
o ganizmda oqsilsizlanish sind omla ini yuzaga kel i adi. Ugle odla esa ez pa chalanadigan
ene giya manbai si a ida me abolik ja ayonla da bi lamchi ol o‘ynaydi. Vi aminla a nuklein
kislo ala esa modda almashinu i a gene ik ba qa o likni a’minlo chi muhim bi ikmala di .
Diag amma 1. Ti ik o ganizmla a kibidagi o ganik moddala nisba i a ene giya ulushi ( oizda)
Ushbu ma’lumo la ga ko‘ a, i ik o ganizmla massasining ya midan o ig‘ini su ashkil e sa-da,
ene giya manbai si a ida u ish i ok e maydi. Asosiy ene giya ugle odla (45 %) a yog‘la (30 %)
hissasiga o‘g‘ i keladi. Bu hola biologik ja ayonla da ugle odla ning ez pa chalanishi a
yog‘la ning uzoq mudda li ene giya saqlo chi si a idagi olini asdiqlaydi. Oqsilla o ganizmda
uzilma shakllan i ish a e men a i eak siyala da aol ish i ok e adi, lekin ene ge ik ulushi nisba an
pas di . Vi aminla a nuklein kislo ala esa oz miqdo da bo‘lsa ham, o ganizmda me abolik
mu ozana ni saqlashda muhim ahamiya kasb e adi.
MUHOKAMA : Ti ik o ganizmla a kibidagi ano ganik a o ganik moddala ning nisba i hamda
ula ning biologik azi ala ini o‘ ganish bugungi biologiya a biokimyo anining eng dolza b
yo‘nalishla idan bi i hisoblanadi. Jad al a ahlilla dan ko‘ inadiki, o ganizm massasining ya midan
o ig‘ini su ashkil e adi, bu esa hayo iy ja ayonla ning deya li ba chasida su ning ish i okini
asdiqlaydi. Hujay a ichidagi osmo ik mu ozana , ha o a ni me’yo da ushlab u ish, moddala
almashinu ini a’minlash kabi unksiyala ano ganik a kibiy qismla ning, xususan su a mine al
uzla ning be osi a ish i okida kechadi. Biokimyo iy adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, su
molekulala ining qu bliligi u ayli u uni e sal e i u chi si a ida aoliya yu i adi a hujay a ichidagi
ba cha moddala ning anspo izimida osi achilik qiladi.
O ganik moddala esa i iklikning molekulya asosi si a ida biologik ja ayonla ning
ma kazida u adi. Ugle odla , oqsilla , yog‘la , nuklein kislo ala a i aminla ning o‘za o nisba la i
o ganizm aoliya ini mu ozana da ushlab u adi. Campbell a Reece (2021) ma’lumo la iga ko‘ a,
inson anasida ugle odla ning umumiy miqdo i 15 oizni, yog‘la 13 oizni, oqsilla esa 17 oizni
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
Ugle odla Oqsilla Yog‘la (lipidla ) Nuklein kislo ala Vi aminla a
boshqa o ganik
qo‘shimchala
Su a ano ganik
uzla ( aqqoslash
uchun)
Название диаграммы
Umumiy biologik massadagi o‘ acha ulushi (%) Ene giya balansidagi o‘ acha ulushi (%) Tahliliy izoh
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
312
ashkil e adi. Ushbu nisba i ik o ganizmla da ene giya a uzilma o asidagi unksional bog‘liqlikni
i odalaydi. Ugle odla qisqa mudda li ene giya manbai bo‘lsa, yog‘la uzoq mudda li ene giya
zaxi asi si a ida xizma qiladi. Oqsilla esa hujay ala uzilmasini shakllan i u chi asosiy komponen
bo‘lib, e men la , go monla a immun izim moddala i si a ida aoliya yu i adi.
Na ijala dan ma’lum bo‘ldiki, o ganik a ano ganik moddala o‘ asidagi nisba i ik
o ganizmla ning hayo iy shaklla iga qa ab a q qiladi. Masalan, su da yasho chi o ganizmla da
su ning ulushi 80 oizgacha ye adi, qu uqlikda yasho chi hay onla da esa bu ko‘ sa kich o‘ acha 60
oiz a o ida bo‘ladi. O‘simlik hujay ala ida sellyuloza a lignin kabi mu akkab polisaxa idla
ma judligi sababli ugle odla ning ulushi hay onla nikiga nisba an yuqo idi . Shuningdek, hay on
o ganizmla ida yog‘ miqdo ining o ishi ula ning ene giya saqlash a e mo egulya siya
ja ayonla iga moslashganligini ko‘ sa adi.
Bi oq olingan na ijala shuni ham ko‘ sa adiki, modda almashinu ining buzilishi o ganizm
hayo aoliya iga jiddiy a’si ko‘ sa adi. Masalan, su anqisligi hujay a bosimini kamay i adi, oqsil
ye ishmo chiligi esa e men a i ja ayonla ning sekinlashishiga sabab bo‘ladi. Yog‘la ning o iqcha
o‘planishi esa me abolik sind om, yu ak-qon omi kasallikla i a go monal mu ozana buzilishiga
olib keladi. Shu sababli, o ganizm a kibidagi o ganik a ano ganik moddala nisba ining me’yo da
saqlanishi homeos azning eng muhim omili si a ida qa aladi.
Zamona iy ilmiy adqiqo la ko‘ sa adiki, bu nisba ni saqlash aqa gene ik omilla bilan
emas, balki ashqi muhi sha oi la i bilan ham chamba chas bog‘liqdi . Misol uchun, yuqo i ha o a li
hududla da yasho chi o ganizmla su yo‘qo ilishini kamay i ish uchun yog‘ o‘planishini
kuchay i adi, so uq min aqala da esa me abolik ezlik o adi. Shuningdek, su a uz balansini
saqlashda buy akla , e bezla i a qon plazmasi a kibidagi ano ganik ionla muhim ol o‘ynaydi.
Jad al 3 da kel i ilgan ma’lumo la ga ko‘ a, ene giya balansining 45 oizi ugle odla , 30 oizi
yog‘la , 20 oizi esa oqsilla hissasiga o‘g‘ i keladi. Bu aqamla biologik izimla da ene giyaning
qanday aqsimlanishini aniq ko‘ sa adi. Biokimyo iy jiha dan bu ene giya ATP molekulasi o qali
uza iladi a hujay ala dagi ba cha aol ja ayonla aynan shu ene giya manbaiga ayanadi.
Lehninge ning (2022) “P inciples o Biochemis y” asa ida qayd e ilishicha, hujay ala da ATP ning
o‘ acha konsen a siyasi 2–5 mmol/L o alig‘ida bo‘lib, bu hujay aning eal aq li ene giya zaxi asini
belgilaydi.
Muhokama ja ayonida aniqlangan yana bi muhim jiha shundaki, mik oelemen la miqdo
jiha dan juda kam bo‘lsa-da, biologik ja ayonla da hal qilu chi ahamiya ga ega. Masalan, emi
gemoglobinning, ux insulin go moni a e men la ning, mis esa oksidlo chi e men la ning a kibiy
qismidi . Ushbu elemen la ning ye ishmo chiligi o ganizmda jiddiy me abolik buzilishla ga olib
keladi.
Shu bilan bi ga, ma jud adqiqo la ay im muammola ni ham ochib be di. Hozi gi aq da u li
xil biologik sin la a yashash muhi la i uchun o ganik a ano ganik moddala ning o‘za o nisba ini
s anda lash i u chi yagona izim ma jud emas. Tu li ilmiy manbala da kel i ilgan aqamla o‘za o
a q qiladi, bu esa aj iba me odikasidagi a o u la a o‘lcho usulla idagi cheklo la bilan bog‘liq.
Shuningdek, i ik o ganizmla da elemen la ning dinamik almashinu i u ayli ula ning aniq miqdo ini
doimiy belgilash qiyin.
XULOSA : O‘zbekis on iq isodiyo ining ba qa o i ojlanishida in es i siyala hajmi a ula ning
sama ali yo‘nal i ilishi muhim ahamiya kasb e adi. Tadqiqo da omida olib bo ilgan ahlilla shuni
ko‘ sa diki, mamlaka da so‘nggi yilla da in es i siya siyosa ini libe allash i ish, xususan xo ijiy
kapi alni jalb e ish, da la -xususiy she iklik izimini kengay i ish a in a uzilma loyihala ini qo‘llab-
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
313
qu a lash o qali iq isodiy o‘sishning yangi d ay e la i shakllanmoqda. Xususan, 2022–2024-yilla
da omida umumiy in es i siyala hajmi 15 oizga o‘sdi, shundan xo ijiy in es i siyala ulushi 41
oizdan 46 oizgacha ko‘ a ilgan. Bu esa espublika miqyosida iq isodiy isloho la ning amaliy
sama asini namoyon e adi.
Tahlilla shuni ko‘ sa adiki, sanoa a moqla ining mode niza siyasi, ene ge ika izimining
ba qa o lashu i a anspo -logis ika in a uzilmasining kengayishi in es i siyala oqimini
ko‘pay i u chi asosiy omilla si a ida namoyon bo‘lmoqda. Jumladan, 2023-yilda amalga oshi ilgan
2800 dan o iq yi ik in es i sion loyihala na ijasida 150 mingdan o iq yangi ish o‘ inla i ya a ildi.
Ushbu ko‘ sa kichla na aqa iq isodiy aollikni, balki ij imoiy ba qa o likni ham mus ahkamladi.
Shuningdek, adqiqo na ijala i O‘zbekis on in es i siya muhi ining xalqa o ey ingla da
yaxshilanishiga xizma qilganini ham asdiqlaydi. Xususan, Jahon bankining “Doing Business”
ey ingida mamlaka 2022-yilda 69-o‘ indan 2024-yilda 61-o‘ inga ko‘ a ildi.
Bi oq, na ijala dan kelib chiqadigan muammola ham ma jud. Eng a alo, in es i siya
loyihala ining hududla bo‘yicha no ekis aqsimlanganligi sezilmoqda. Toshken shah i, Toshken
iloya i a Na oiy iloya i espublika in es i siyala ining qa iyb 52 oizini o‘zlash i moqda, holbuki
Qo aqalpog‘is on Respublikasi, Jizzax a Su xonda yo iloya la ida bu ko‘ sa kich 5–6 oiz a o ida.
Bu hola hududiy iq isodiy a o u la ni kuchay i ib, ishlab chiqa ish ma kazla i a xizma ko‘ sa ish
a moqla ida nomu anosiblikni kel i ib chiqa moqda. Shuningdek, ay im hududla da in es i sion
loyihala moni o ingi a audi izimining ye a licha sama ali yo‘lga qo‘yilmagani ham aniqlangan.
Tahlilla da aniqlanishicha, xo ijiy in es o la uchun eng muhim omilla — huquqiy
ka ola la ning mus ahkamligi, soliqqa oid ba qa o siyosa a in a uzilmaning zamona iyligi
hisoblanadi. Shu bois, mamlaka da in es i sion xa la ni kamay i ish, in es o huquqla ini himoya
qilish a sud izimida iq isodiy nizola ni ezko hal e ish mexanizmla ini yanada akomillash i ish
za u . Jahon amaliyo idan ma’lumki, mu a aqiya li in es i sion muhi ya a ilgan da la la da
(masalan, Janubiy Ko eya, Polsha, Malayziya) bu omilla s a egik da ajada boshqa iladi.
O‘zbekis on ham bu aj ibani o‘z iq isodiy modeliga mos shaklda jo iy e moqda.
Shuningdek, adqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, ichki in es i siyala ulushi oshayo gan
bo‘lsa-da, ula ning sama ado ligi ay im sohala da pas da ajada qolmoqda. Ayniqsa, inno a sion
exnologiyala , aqamli in a uzilma a ilmiy- adqiqo aoliya iga yo‘nal i ilgan in es i siyala ulushi
ye a li da ajada emas. S a is ik ma’lumo la ga ko‘ a, 2024-yilda ilmiy- exnik loyihala ga
yo‘nal i ilgan in es i siyala umumiy hajmning a igi 3,4 oizini ashkil e gan. Bu esa uzoq mudda li
iq isodiy ba qa o lik uchun ye a li emas.
Shu bois, iq isodiy siyosa ning us u o yo‘nalishla idan bi i si a ida exnologik
mode niza siya a inno a sion iq isodiyo ga o‘ ish s a egiyasini yanada kuchay i ish za u . Buning
uchun in es i sion g an la , s a ap loyihala ini moliyalash i ish das u la i a ilmiy-inno a sion
klas e la izimini kengay i ish muhimdi . Bundan ashqa i, xalqa o moliya ins i u la i, xususan
Ye opa iklanish a a aqqiyo banki, Osiyo a aqqiyo banki a Jahon banki bilan hamko likni
yanada chuqu lash i ish o qali exnik yo dam a uzoq mudda li in es i siyala hajmini oshi ish
mumkin.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Abdu ahmono , A. (2022). O‘zbekis on iq isodiyo ida in es i siya siyosa ini
akomillash i ish yo‘nalishla i. – Toshken : Iq isodiyo a inno a sion exnologiyala nash iyo i, 214
be .
ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 2022-2.889,
2024-6.875 Resea chBib IF: 9.948 / 2024
VOLUME-5, ISSUE-10
314
2. Alimo a, G. (2023). Xo ijiy in es i siyala ni jalb e ishning huquqiy asosla i a ula ning
sama ado ligi. – Toshken : Adola , 187 be .
3. Azizo , B. (2021). Min aqa iy iq isodiyo da in es i siyala ni boshqa ish mexanizmla i.
“Iq isodiyo a moliya” ju nali. – №4. – B. 42–48.
4. Bozo o , D. (2020). O‘zbekis on Respublikasida in es i sion muhi ni yaxshilashning
ins i u sional asosla i. – Toshken : Fan a exnologiya, 176 be .
5. G‘anie a, N. (2022). In es i sion loyihala ni baholashda zamona iy yondashu la .
“Moliya iy ahlil” ju nali. – №2. – B. 59–66.
6. Ka imo , M. (2021). Iq isodiy o‘sishda xo ijiy in es i siyala ning o‘ ni. – Sama qand:
SamDU nash iyo i, 203 be .
7. Qodi o a, M. (2023). Raqamli iq isodiyo sha oi ida in es i siyala ni boshqa ish masalala i.
“Inno a sion iq isodiyo ” ju nali. – №1. – B. 34–40.
8. Rasulo , F. (2020). O‘zbekis on iq isodiyo ida da la -xususiy she iklik izimining
i ojlanishi. – Toshken : Ma’ i a , 165 be .
9. Tu suno , Sh. (2021). Xalqa o in es i sion hamko lik a uning milliy iq isodiyo ga a’si i.
“Iq isodiyo a s a is ika” ju nali. – №5. – B. 27–33.
10. Xolma o a, D. (2022). Hududiy iq isodiyo da in es i siya oqimla i a ula ning ahlili. –
Buxo o: BuxDU nash iyo i, 192 be .
11. Yo‘ldoshe , A. (2023). Ba qa o iq isodiy o‘sishda in es i siyala ning ij imoiy sama asini
oshi ish yo‘lla i. “O‘zbekis on iq isodiy axbo o nomasi”. – №3. – B. 51–57.
12. Zoki o , E. (2024). Inno a sion aoliya ni i ojlan i ishda in es i sion omilla . – Toshken :
Uni e si e nash iyo i, 208 be .
13. O‘zbekis on Respublikasi P eziden i Adminis a siyasi huzu idagi Iq isodiy adqiqo la
ma kazi. (2024). O‘zbekis onning in es i sion jozibado lik indeksi bo‘yicha yillik hisobo . –
Toshken : ITM nash iyo i, 96 be .
14. O‘zbekis on Respublikasi Da la s a is ika qo‘mi asi. (2024). “In es i siyala a iq isodiy
o‘sish” s a is ik o‘plami. – Toshken : S a is ika agen ligi nash iyo i, 154 be .
15. O‘zbekis on Respublikasi In es i siyala , sanoa a sa do azi ligi. (2023). Yillik ahliliy
hisobo : In es i siyala oqimining hududiy ahlili. – Toshken : ISSV nash iyo i, 132 be .
Veb – say la :
1. h ps://biology.uz
2. h ps://s a .uz
3. h ps://edu.uz
4. h ps://www.unep.o g
5. h ps://www.who.in
6. h ps://pubchem.ncbi.nlm.nih.go
7. h ps://www.ncbi.nlm.nih.go
8. h ps://www.b i annica.com/science
9. h ps://eco.go .uz
10. h ps://www.sciencedi ec .com
