“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE
RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 08, 2025. SEPTEMBER
Resea chBib Impac Fac o : 9.654/2024 ISSN 2992-8869
104
XASHAKI LAVLAGINING (BETA VULGARIS SUBSP. VULGARIS VAR.
CRASSA) XORAZM VILOYATI SHAROITIDA EKISH SXEMALARI VA
O‘G‘IT ME’YORLARINI ANIQLASH
I. Ismayilo a, do s., U ganch da la uni e si e i.
I.A.Mi zaye a, ayanch dok o an , U ganch da la uni e si e
Anno a siya. Ushbu adqiqo da Xo azm iloya i sha oi ida xashaki la lagining (Be a
ulga is subsp. ulga is a . c assa) u li ekish sxemala i a mine al o‘g‘i
me’yo la iga bo‘lgan ag obiologik eaksiyasi o‘ ganildi. Tadqiqo dan maqsad –
o‘simlikning hosildo ligini a ildizme a si a ko‘ sa kichla ini op imallash i u chi
ag o exnik omilla ni aniqlashdan ibo a . Na ijala shuni ko‘ sa diki, yuqo i o‘g‘i
me’yo i (N₂₀₀P₁₂₀K₁₂₀) a 90×25 sm ekish sxemasi o‘simlik biomassasi hamda
ildizme a shaka miqdo ini oshi adi. Ushbu ma’lumo la Xo azm ohasi sha oi ida
xashaki la lagini yuqo i hosilli a si a li ozuqa ekini si a ida a siya e ish imkonini
be adi.
Ki ish. Xashaki la lagi (Be a ulga is subsp. ma i ima) mo‘ adil iqlim o‘simligi
bo‘lib, dunyoning ko‘plab hududla ida asosan shaka , ozuqa a sabza o si a ida
ye ish i iladi [Dig ijay Singh]
Xashaki la lagi o’simligi 6-7 oylik ege a siya da ini alab qilib, ekinla ga
nisba an yuqo i hosildo ligi bilan aj alib u adi. Xashaki la lagi yuqo i hazm
bo‘lu chanlikka ega, ozuqa iy jiha dan boy a ha bi ye bi ligidan ko‘p miqdo da
hazm bo‘ladigan qu uq modda ye ish i ish imkonini be adi. Ildizla i ene giya
miqdo i yuqo i bo‘lib, yem a sioniga ene giya qo‘shimchasi si a ida ishla ilishi
mumkin. Ammo ildizla dagi xom oqsil miqdo i pas ( axminan 6%), ba gla esa
nisba an yuqo i oqsilga ega bo‘lib, ene giya jiha idan mo‘ adil, ammo p o ein
jiha idan ildizga nisba an boy oqdi . Aga za u a bo‘lsa, la lagining ba g qismini
ham ozuqa si a ida ishla ish mumkin, bu esa umumiy hosilni yanada oshi adi. Tup oq-
iqlim sha oi la i hamda ag o exnik adbi la na ijasida xashaki la lagi 1 gek a dan 20
onnagacha qu uq modda hosili be ishi mumkin, bu esa o‘ ma o aba o‘ ilgan o‘
(13–15 /ha) bilan aqqoslaganda sezila li da ajada yuqo idi (DAF, 1998, Gezahagn
Kebede).
Xashaki la lagi ko‘plab Ye opa mamlaka la ida ozuqa ekini si a ida
mu a aqiya li ye ish i iladi. O‘simlik qo amolla uchun yuqo i qimma li yem
manbai hisoblanadi (Niazi a boshq., 2000; Sla o a a boshq., 2004). La lagining
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE
RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 08, 2025. SEPTEMBER
Resea chBib Impac Fac o : 9.654/2024 ISSN 2992-8869
105
a kibida su a shaka miqdo i ko‘p bo‘lgani sababli, u su mahsuldo ligini
oshi adi a su sigi la ining ozuqasi uchun juda qulaydi .
Ushbu ekin o‘zining uzga chidamliligi bilan aj alib u adi, shuning uchun
sho‘ a ishqo li up oqla da ham mos ag o exnik adbi la ni qo‘llash o qali
mu a aqiya li ye ish i ilishi mumkin. [Dig ijay Singh]
Xashaki la lagi yuqo i unumdo up oqla da nihoya da yuqo i hosil be a
oladi. Bi oq bu o‘simlik ka a miqdo da azo ga eh iyoj sezadi (Albay ak a Çamaş,
2007). Azo li o‘g‘i la ushbu ekinla ni ye ish i ishda asosiy xa aja manbala idan
bi idi (Abdel-Gwad a boshq., 2008; Sa han a Ismail, 2003). Zam i a boshq.
(2001) hamda Zaki (1999) ning ma’lumo la iga ko‘ a, azo li o‘g‘i miqdo ini
oshi ish xashaki la lagining qu uq modda hosili a xom oqsil miqdo ini oshi adi.
Tu li adqiqo la (Zam i e al., 2001; Zaki, 1999; Niazi e al., 2000) xashaki
la lagining hosildo ligi ekish mudda i, ekish o aliqla i a mine al o‘g‘i
miqdo la iga be osi a bog‘liq ekanini ko‘ sa gan. Ayniqsa, azo elemen ining o ishi
ildiz biomassasini a oqsil miqdo ini oshi adi, ammo o iqcha dozala da shaka
o‘planishining pasayishiga olib keladi (Sa han & Ismail, 2003).
Oldingi adqiqo la (P okopenko a boshq., 1997; Gewei el a Aly, 1996;
Ka zcma czyk a boshq., 1995) shuni ko‘ sa adiki, azo dozala i ildiz hosili a hosil
elemen la iga sezila li a’si ko‘ sa adi. Abd-El-Gwad a boshq. (1997) esa shuni
aniqlashgan: o‘g‘i miqdo ining o ishi bilan ildizning qu uq modda hosili a xom
oqsil miqdo i oshadi, bi oq ola konsen a siyasi kamayadi.
O‘zbekis on, xususan Xo azm iloya i sha oi ida ushbu ekin hali ye a licha
o‘ ganilmagan. Min aqaning iqlimi — issiq a qu uq, up oqla i esa o‘ a
sho‘ langan sug‘o iladigan bo‘z up oqla hisoblanadi. Shu sababli ekish sxemasi
a o‘g‘i me’yo ini op imallash i ish o qali hosildo likni ba qa o oshi ish dolza b
masala hisoblanadi. Ushbu adqiqo aynan shunday sha oi da o‘ kazilib, la lagi
na la ining ag obiologik eaksiyasini aniqlashni hamda Olingan na ijala Xo azm
ohasi sha oi ida eng maqbul o‘g‘i miqdo ini aniqlash uchun amaliy ahamiya ga
ega bo‘lishi ku ilgan.
Ma e ialla a me odla
Taj iba sha oi i a maydoni. Tadqiqo Xo azm iloya ining U ganch umani,
U ganch da la uni e si e i dala aj iba s ansiyasida o‘ kazildi (geog a ik
koo dina ala i: 41°39′11.6″N, 60°37′21.3″E). Taj iba maydoni O‘zbekis onning
shimoli-g‘a biy qismida, Amuda yo da yosining quyi oqimi bo‘ylab joylashgan
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE
RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 08, 2025. SEPTEMBER
Resea chBib Impac Fac o : 9.654/2024 ISSN 2992-8869
106
pas ekislik min aqasida joylashgan. Hudud 60°–61° sha qiy uzunlik a 41°–42°
shimoliy kenglik o alig‘ida, dengiz sa hidan 113–138 m balandlikda joylashgan.
Iqlimi keskin kon inen al bo‘lib, yillik yog‘in miqdo i 80–90 mm ni ashkil
e adi. Yan a oyida o‘ acha ha o a –5 °C, iyul oyida esa +30 °C gacha ye adi.
Qizilqum a Qo aqum cho‘lla ining iqlimiy a’si i u ayli ha oning qu uqligi,
ha o a ampli udasi a bug‘lanish da ajasi yuqo i bo‘ladi [Abdullaye e al., 2024].
Tup oqla asosan o‘ loqi, o‘ loqi-bo qoq, bo qoq-qumloq a ishqo li (sho‘ )
u la dan ibo a bo‘lib, bug‘lanish ja ayonining yuqo iligi sababli up oqda uz
konsen a siyasi nisba an yuqo i. Tadqiqo maydonida o‘ loqi-bo‘z up oqla us unlik
qiladi, ula ning gumus miqdo i pas , bu esa o‘simlikla uchun ozuqa moddala ning
cheklanganligiga sabab bo‘ladi. Shuning uchun o‘g‘i qo‘llash bu sha oi da
hosildo likni a’minlo chi eng muhim ag o exnik omil hisoblanadi.
Taj iba ma e iali. Tadqiqo da uch na dagi xashaki la lagi (Be a ulga is
subsp. ulga is a . c assa) ishla ildi:
M₁ – O‘simlik gene ik esu sla i ilmiy- adqiqo ins i u idan olingan na ;
M₂ – o‘sha ins i u dan olingan yana bi na ;
M₃ – Xo azm iloya i sha oi iga moslash i ilgan mahalliy na .
Ushbu na la eno ipik belgila , ege a siya da i a up oq-iqlim sha oi la iga
moslashu chanlik da ajasi bo‘yicha o‘za o a q qiladi.
Taj iba dizayni. Taj iba ak o iyal sxemada (3×3×2) ashkil e ildi, ya’ni
ekish o aliqla i × na × o‘g‘i me’yo i omilla i bi galikda baholandi.
Ekilish o aliqla i: 90×20 sm, 90×25 sm, 90×30 sm;
O‘g‘i me’yo la i:
O₁: N₁₅₀P₉₀K₉₀ (me’yo da oziqlan i ish),
O₂: N₂₀₀P₁₂₀K₁₂₀ (yuqo i oziqlan i ish);
Tak o la soni: 3 ma o aba;
Ega uzunligi: 20 me ;
Umumiy a ian la soni: 24 a.
U ug‘la 2025-yil 21-ap el kuni ekilgan. Sug‘o ish ha 10–12 kunda amalga
oshi ildi, begona o‘ la esa mexanik ishlo yo damida mun azam yo‘qo ildi.
O‘g‘i qo‘llash. Xashaki la lagi ozuqa moddala ga alabchan o‘simlik bo‘lib,
azo , os o a kaliy elemen la iga kuchli ja ob be adi. Shu sababli, ikki xil o‘g‘i
me’yo i sino dan o‘ kazildi:
O₁: N₁₅₀P₉₀K₉₀ kg/ga – o‘ acha oziqlan i ish;
O₂: N₂₀₀P₁₂₀K₁₂₀ kg/ga – kuchay i ilgan oziqlan i ish.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE
RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 08, 2025. SEPTEMBER
Resea chBib Impac Fac o : 9.654/2024 ISSN 2992-8869
107
Fos o , kaliy a azo ning ⅓ qismi bazal o‘g‘i si a ida ekishdan oldin be ilgan. Qolgan
azo esa ikki bosqichda us ki oziqlan i ish si a ida, qo‘lda begona o‘ la ni
ozalagandan so‘ng ki i ilgan.
Taj iba ja ayonida o‘g‘i me’yo la ining la lagi o‘sishiga a’si i o‘simlik
biomassa, ildizme a og‘i ligi, qu uq modda a qandlilik da ajasi bo‘yicha
baholandi.
Sug‘o ish a ibi. Bi inchi sug‘o ish may oyining oxi ida, azo bilan
oziqlan i ish bilan bi galikda amalga oshi ilgan. Ikkinchi sug‘o ish iyun oyi oxi ida,
keyingi sug‘o ishla esa iyul–a gus oyla ida ha 10–12 kunda (2–3 ma a) be ilgan.
Bu sug‘o ish izimi la lagi o‘sishining ha bi enologik bosqichida up oq namligini
me’yo da ushlab u ish imkonini be di.
Begona o‘ la ni ozalash a siy aklash i ish. Nu elle-D a Ag o-P oclaim
p epa a la i za a kunandala ga qa shi ishla ilib, begona o‘ la 25 a 45 kunla da
qo‘lda yo‘qo ilgan. Ko‘p u ug‘li (mul ige m) na la da ha bi u ug‘dan 3–4 a nihol
paydo bo‘lishi sababli, bi inchi ozalash pay ida siy aklash i ish amalga oshi ilib,
ha bi joyda bi a sog‘lom o‘simlik qoldi ilgan. La lagining das labki ikki oyida
o‘sish sekin kechganligi sababli, begona o‘ la ni o‘z aq ida yo‘qo ish hosil
elemen la i o‘ asidagi aqoba ni kamay i ib, hosildo lik a qand o‘planishini
oshi gan.
Taj iba maqsadi bilan bog‘liqlik. Tanlangan ag o exnik omilla (ekish
o aliqla i a o‘g‘i me’yo la i) la lagining ag obiologik eaksiyasini aniqlash hamda
Xo azmning sho‘ langan, qu uq iqlimli sha oi ida op imal o‘sish sha oi la ini
belgilash maqsadida qo‘llanildi. Ushbu yondashu la lagi o‘simligini ozuqa manbai
si a ida min aqa iy miqyosda keng jo iy e ish imkonini be adi.
Na ijala a ula ning ahlili. Ildizme a shakllanishi a mo ome ik
ko‘ sa kichla
Taj iba da omida uch a la lagi na i (M₁, M₂, M₃) o‘ asida ildizme a
shakllanishi a i ojlanish su ’a la ida sezila li mo ome ik a qla kuza ildi. Iyul
oyidagi o‘lcho la da ildizme a diame i 22–46 sm, uzunligi 18–35 sm, og‘i ligi esa
283,9–1883 g o alig‘ida bo‘lib, o‘ acha 777,4 g ni ashkil e di. Sen yab oyida esa
ege a siya da omiyligi o gani sababli ildizme a o‘sishi da om e di: diame i 22–69
sm, uzunligi 24–52 sm, og‘i ligi esa 460–7421 g gacha ye di (1- asm).
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE
RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 08, 2025. SEPTEMBER
Resea chBib Impac Fac o : 9.654/2024 ISSN 2992-8869
108
1- asm. Xashaki la lagini ye ish i ish a labo a o iya ja ayonla i
Bu a q, ayniqsa, yuqo i o‘g‘i me’yo i (O₂ – N₂₀₀P₁₂₀K₁₂₀) qo‘llangan
a ian la da yaqqol kuza ildi. Mazku sha oi da o‘simlikla ning ba g massasi
ko‘payib, o osin ez aoliya i kuchaydi a na ijada ildizme ada plas ikaning
(saxa oza a k axmalning) o‘planishi jadallashdi. Eng yuqo i ko‘ sa kich M₂ na ida
qayd e ildi — ildizme a massasi 7421 g, bu esa yuqo i azo a’mino i, su ejimining
me’yo iyligi a o‘g‘i elemen la ining op imal balansini i odalaydi.
Ildizme a qandlilik da ajasi. Qandlilik da ajasi o‘su da ining bosqichla iga
hamda o‘g‘i me’yo iga be osi a bog‘liq bo‘lib, iyul oyida 3–6%, sen yab oyida esa
1–7% o alig‘ida o‘zga ib u gan. O‘su da i oxi ida ay im a ian la da qandlilikning
pasayishi ( ege a siyaning cho‘zilishi bilan saxa oza pa chalanishining kuchayishi
sababli), boshqala ida esa oshishi kuza ildi.
Eng yuqo i qandlilik M₂-4 a M₂-5 a ian la ida (7%) aniqlanib, ula O₂
(N₂₀₀P₁₂₀K₁₂₀) o‘g‘i me’yo i qo‘llangan namunala bo‘ldi. Bu hola yuqo i os o a
kaliy kon sen a siyasi hisobiga ildiz hujay ala ida saxa oza sin ezini
ag‘ba lan i u chi me abolik ja ayonla aollashganini ko‘ sa adi.
M₁ na ida qandlilik da ajasi pas (1–4%) bo‘lib, bu uning sus iziologik aolligi a
Xo azmning issiq-qu uq iqlimiga pas moslashu chanligi bilan bog‘liq. Aksincha,
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE
RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 08, 2025. SEPTEMBER
Resea chBib Impac Fac o : 9.654/2024 ISSN 2992-8869
109
M₃ na i 3–5% a o ida ba qa o qand o‘planishi bilan aj alib u di a bu uni
mahalliy sha oi ga mos, adap i po ensiali yuqo i na si a ida a siya e ish
imkonini be adi (1–2-jad al)
La lagi ildizme asining qandlilik da ajasini aniqlash na ijala i (1-jad al)
Sana: 27.09.25
Va ian la
a ib
aqami
O‘simlikla
a ib
aqami
Ildizme a
diame i,
sm
Ildizme a
uzunligi,
sm
Ildizme a
og‘i ligi,
g
Ildizme a
qandlilik
da ajasi,
%
M1-1
1
52
38
2819
3
M1-2
2
41
28
1166
4
M1-3
3
36
35
604
3
M1-4
4
47
35
1235
2
M1-5
5
49
29
2177
1
M2-1
1
59
40
5226
3
M2-2
2
69
42
7421
5
M2-3
3
57
46
4801
4
M2-4
4
46
45
2575
7
M2-5
5
22
36
460
7
M3-1
1
63
32
4844
4
M3-2
2
32
24
849
5
M3-3
3
59
28
1750
3
M3-4
4
39
37
1660
3
M3-5
5
39
34
1378
5
Sana 27.07.25 (2-jad al)
Va ian la
a ib
aqami
O‘simlikla
a ib
aqami
Ildizme a
diame i,
sm
Ildizme a
uzunligi,
sm
Ildizme a
og‘i ligi,
g
Ildizme a
qandlilik
da ajasi,
%
M1-1
1
37
28
984.4
4
M1-2
2
32
26
532.6
4
M2-2
2
22
27
283.9
3
M2-2
2
28
35
704.6
6
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE
RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 08, 2025. SEPTEMBER
Resea chBib Impac Fac o : 9.654/2024 ISSN 2992-8869
110
M3-1
4
46
34
1883
3
M3-2
2
31
18
386.2
5
O‘g‘i me’yo i a o‘sish ja ayonla i o‘ asidagi bog‘liqlik. La lagi ozuqa
moddala ga juda alabchan ekin si a ida azo (N), os o (P) a kaliy (K)
elemen la ining mu ozana li a’mino iga kuchli ja ob qay a di. Tadqiqo da sino dan
o‘ kazilgan ikki o‘g‘i me’yo i o‘simlik o‘sishi, ildiz hosili a qandlilik da ajasiga
sezila li a’si ko‘ sa di (3-jad al).
O‘g‘i
a ian i
Ta kibi
(kg/ga)
Qisqacha a si
Na ija iy a’si i
O₁
N₁₅₀P₉₀K₉₀
O‘ acha
oziqlan i ish
Ildizme a shakllanishi yaxshi, ammo
qandlilik o‘ acha (3–5%)
O₂
N₂₀₀P₁₂₀K₁₂₀
Yuqo i
oziqlan i ish
Hosil massasi a qand miqdo i
maksimal (5–7%)
Yuqo i o‘g‘i me’yo i (O₂) la lagining o osin e ik aoliya ini oshi ib, ba gla
yashil massasi a xlo o ill miqdo ini ko‘pay i di, bu esa ildizme ada plas id
moddala ning o‘planishini jadallash i di. Na ijada, yuqo i o‘g‘i miqdo i hosil
og‘i ligini oshi ish bilan bi ga saxa oza kon sen a siyasini ham 1,2–1,4 ba a a
ko‘pay i gan.
Sug‘o ish a begona o‘ la ni boshqa ish bilan bog‘liq a’si . Sug‘o ish ejimi
la lagi hosilining ba qa o o‘sishida muhim ahamiya kasb e di. May a iyun
oyla idagi sug‘o ishla ildizme a shakllanishining das labki bosqichida o‘simlikning
anspi a siya a assimilya siya ja ayonla ini aol qo‘llab-qu a ladi. Iyul–a gus
oyla ida esa ha 10–12 kunda amalga oshi ilgan sug‘o ish su ejimini
ba qa o lash i ib, azo a kaliy elemen la ining ildiz o qali o‘zlash i ilishini
kuchay i di.
Nu elle-D a Ag o-P oclaim p epa a la ining o‘z aq ida qo‘llanishi
za a kunanda hasha o la bilan aqoba ni kamay i ib, o‘simlikla ning esu sla dan
sama ali oydalanishini a’minladi. Ayniqsa, das labki 60 kunlik o‘sish bosqichida
za a kunandala ga qa shi ku ashish a begona o‘ la ni yo‘qo ish ildiz hosilining bi
xilda shakllanishini a’minladi.
Muhokamala . Olingan na ijala shuni ko‘ sa adiki, la lagi o‘simligining
hosildo ligi a qand miqdo i o‘g‘i me’yo i, sug‘o ish ejimi hamda na
xususiya la i bilan o‘za o bog‘liq. Yuqo i azo - os o -kaliy balansiga ega O₂
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE
RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 08, 2025. SEPTEMBER
Resea chBib Impac Fac o : 9.654/2024 ISSN 2992-8869
111
a ian i la lagi biomassasining o‘planishida, ugle odla sin ezi a o osin ez
mahsulo la ining ildizga o‘ ishida hal qilu chi ol o‘ynadi.
M₂ na i ozuqa moddala dan sama ali oydalanganligi sababli hosildo lik
bo‘yicha ye akchi bo‘ldi, bi oq mahalliylash i ilgan M₃ na i ham ba qa o na ijala
ko‘ sa ib, Xo azm sha oi iga moslash i ilgan geno ip si a ida e’ ibo ga loyiqdi . Bu
esa sho‘ langan a qu uq iqlim sha oi la ida ba qa o ozuqa ekinla ini ya a ish
bo‘yicha seleksiya ishla ini da om e i ish za u ligini ko‘ sa adi. Ushbu na ijala
boshqa adqiqo la (Albay ak & Çamaş, 2007; Zam i e al., 2001; Sa han & Ismail,
2003) bilan uyg‘un bo‘lib, yuqo i azo li oziqlan i ish la lagi hosilini sezila li oshi adi,
bi oq os o ning ye a li miqdo da bo‘lishi shaka o‘planishining ba qa o ligini
a’minlaydi.
Xulosala . O‘ kazilgan dala aj ibala i asosida xashaki la lagi (Be a ulga is
subsp. ulga is a . c assa) ning Xo azm iloya i sha oi ida ekish sxemala i a o‘g‘i
me’yo la iga bo‘lgan ja obi aniqlash i ildi. Tadqiqo na ijala i quyidagicha
umumlash i iladi:
Iqlim a up oq sha oi i – Xo azmning issiq a qu uq kon inen al iqlimi, pas
yog‘in miqdo i a sho‘ lanish da ajasi la lagi ye ish i ishda asosiy cheklo chi omil
bo‘lib, mun azam sug‘o ish a mu ozana li o‘g‘i lash za u ligini ko‘ sa di.
Mo ome ik ko‘ sa kichla – Ildizme a diame i 22–69 sm, uzunligi 24–52
sm, og‘i ligi 460–7421 g o alig‘ida o‘zga ib, eng yuqo i na ijala M₂ na ida a O₂
(N₂₀₀P₁₂₀K₁₂₀) o‘g‘i me’yo i sha oi ida qayd e ildi.
Qandlilik da ajasi – 1–7% o alig‘ida o‘zga ib, eng yuqo i na ija M₂-4 a M₂-5
a ian la ida kuza ildi. Fos o a kaliy elemen la i shaka sin ezini ag‘ba lan i u chi
asosiy omil si a ida asdiqlandi.
O‘g‘i me’yo i a’si i – Yuqo i o‘g‘i me’yo i (O₂) la lagining o osin e ik aolligini
oshi ib, biomassaning 1,3–1,5 ba a a o ishiga olib keldi, na ijada qu uq modda a
saxa oza miqdo i sezila li oshdi.
Na la ning ag obiologik ja obi – M₂ na i hosildo lik bo‘yicha us unlik
qilgan bo‘lsa, mahalliylash i ilgan M₃ na i adap i ba qa o ligi bilan aj alib u di. Bu
uni Xo azm sha oi ida is iqbolli ozuqa na la idan bi i si a ida a siya e ish imkonini
be adi.
Umuman olganda, N₂₀₀P₁₂₀K₁₂₀ o‘g‘i me’yo i a 90×25 sm ekish sxemasi
xashaki la lagining hosildo ligi a si a ko‘ sa kichla ini op imal da ajada a’minlaydi.
Ushbu na ijala Xo azm ohasining sho‘ langan, su a’mino i cheklangan
sha oi la ida ba qa o ozuqa ekinla ini jo iy e ish uchun amaliy ahamiya ga ega.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE
RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 03, ISSUE 08, 2025. SEPTEMBER
Resea chBib Impac Fac o : 9.654/2024 ISSN 2992-8869
112
Foydalanilgan adabiyo la
1. Abdel-Gwad, M. S., Sa han, M. A., & Ismail, A. I. (2008). E ec o ni ogen
e iliza ion on yield and quali y o odde bee . Egyp ian Jou nal o Ag icul u al
Resea ch, 86(2), 341–352.
2. Abdullae , U., Abdullae , I., & Gandjae a, L. (2024). The social wasp auna
o ipa ian Tuqai o es in Kho ezm Region, Uzbekis an (Hymenop e a,
Vespidae). Kho ezm Academy o Mamun Scien i ic Bulle in, 3(2), 45–
54.Albay ak, S., & Çamaş, N. (2007). E ec s o di e en ni ogen le els on oo
yield and quali y o odde bee (Be a ulga is L.). Asian Jou nal o Plan
Sciences, 6(4), 658–662.
3. DAF. (1998). Fo age c ops and li es ock eeding sys ems. Depa men o
Ag icul u e and Food, Dublin.
4. Dig ijay Singh, D., & Ga g, A. K. (2019). E alua ion o odde and suga bee
cul i a s o g een odde yield and quali y unde semi-a id condi ions. Na ional
Dai y De elopmen Boa d Repo s, Anand, India.
5. Gezahagn Kebede, G. (2001). Nu i ional alue o odde bee (Be a ulga is)
o uminan li es ock. E hiopian Jou nal o Ag icul u al Sciences, 21(3), 88–
95.
6. Ka zcma czyk, M., Sobkowiak, S., & P okopenko, A. (1995). In luence o
ni ogen e iliza ion on oo yield and suga accumula ion in odde bee . Plan
P oduc ion Science, 9(2), 145–152.
7. Niazi, B. H., Mahmood, S., & Ash a , M. (2000). Fodde bee cul i a ion and i s
e ec on milk p oduc ion in dai y ca le. Pakis an Jou nal o Ag icul u al
Resea ch, 16(1), 27–33.
8. P okopenko, A., Gewei el, H., & Aly, A. (1997). The ole o ni ogen le els in
odde bee g ow h and nu ien composi ion. Ag icul u al Resea ch Re iew,
75(3), 201–212.
9. Sa han, M. A., & Ismail, A. I. (2003). Response o odde bee yield and suga
con en o ni ogen e iliza ion. Egyp ian Jou nal o Ag onomy, 25(4), 367–375.
10. Sla o a, S., Mihaylo a, G., & Pe o a, T. (2004). Fodde bee as an ene gy
sou ce in dai y eeding sys ems. Bulga ian Jou nal o Animal Science, 10(5),
412–418.
11. Zaki, M. (1999). E ec o di e en ni ogen a es on yield and quali y o odde
bee . Jou nal o Ag onomy and C op Science, 182(6), 329–334.
