PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH
Volume 02, Issue 09, 2025
93 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH uni e salcon e ence.us
XORAZM SHEVASIDA BALIQ NOMLARINING TAMOYILLARI
Allaquliye a Qunduz Bahodi qizi
Olmazo umani 224 mak ab òqi u chisi
Anno a siya
Ushbu ezisda Xo azm she asida uch aydigan baliq nomla ining leksik-seman ik
xususiya la i, ula ning shakllanish amoyilla i hamda nomlash mo i a siyasi ahlil
qilingan. Tadqiqo ja ayonida og‘zaki manbala , so‘ o noma a kuza u me odla idan
oydalanilgan. Asosiy e’ ibo baliq nomla ining ashqi belgi, yashash muhi i, ha aka ,
xulq-a o a madaniy omilla asosida shakllanishiga qa a ilgan.
Tahlil na ijala i shuni ko‘ sa adiki, Xo azm she asidagi baliq nomla i xalqning abia
haqidagi kuza u chanligi, dunyoqa ashi a e noling is ik a akku ini i odalaydi.
Ushbu nomla o‘zbek xalqining madaniy me osini a leksik boyligini saqlashda
muhim manba bo‘lib xizma qiladi.
Kali so‘zla Xo azm she asi, baliq nomla i, e noling is ika, dialek ologiya,
Amuda yo baliqla i nomla i, Qo abaliq, A naqbaliq, To oqbaliq a b.
Ki ish
Til — milla ning eng asosiy belgila idan bi i, xalqning ma’na iy boyligini, a ixiy
a akku ini i odalo chi ij imoiy hodisadi . She ala esa adabiy ilning ildizini ashkil
e u chi, xalq ili boyligini o‘zida aks e i u chi abiiy nu q shaklla idi .
Xo azm she asi ham o‘ziga xos one ik, leksik a seman ik xususiya la i bilan aj alib
u adi. Ayniqsa, Xo azm aholisi hayo i bilan bog‘liq bo‘lgan baliqchilik sohasiga oid
so‘zla bu she aning boy leksikasini namoyon e adi. Ushbu ezisda Xo azm she asida
baliq nomla ining shakllanish amoyilla i, ula ning e imologiyasi a seman ik ahlili
yo i iladi.
O‘zbek ilshunosligida she a leksikasi bo‘yicha bi qancha adqiqo la olib bo ilgan
(A. G‘ulomo , M. Asqa o a, N. Mahmudo a boshqala ).
Bi oq Xo azm she asida baliq nomla i izimli a ishda o‘ ganilmagan. Ay im
adqiqo la da (masalan, A. Qayumo a Sh. Rajabo ishla ida) aqa umumiy abia ga
oid e minla yo i ilgan, lekin baliqchilik leksikasi chuqu ahlil qilinmagan. Shu bois,
ushbu ma zu na aqa leksikologik, balki e noling is ik nuq ayi naza dan ham
dolza bdi .
PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH
Volume 02, Issue 09, 2025
94 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH uni e salcon e ence.us
Na ijala a ahlil
Xo azm she asida baliq nomla i quyidagi asosiy amoyilla asosida shakllanadi:
Tashqi belgi asosida nomlash
Masalan:
Qo abaliq — anasining qo am i angi u ayli;
Sa iqbaliq — sa g‘ish usli baliqla uchun ishla iladi;
Uzunbaliq — cho‘zilgan anali baliq u i uchun.
Ha aka yoki xulq-a o ga asoslangan nomlash
Qochqon — juda ez ha aka qiladigan baliq u i;
Shilpildoq — su yuzasida ko‘p ha aka qiladigan, shilpillo chi baliq.
Yashash joyi asosida nomlash
A naqliq baliq — A naq da yosi yoki a iqda uch aydigan baliq u i;
Ko‘lbaliq — ko‘l yoki ho uzla da yasho chi baliq.
O yoki oydalanish xususiya iga ko‘ a nomlash
To oqbaliq — qo u ish uchun mos kichik baliq u la i;
Sho‘ abaliq — a’mi mazali bo‘lgani uchun ko‘p oq sho‘ a ayyo lashda ishla iladi.
Me a o ik a ob azli nomla
Qo‘ng‘izbaliq — anasining silliqligi a qo am i usiga ko‘ a qo‘ng‘izga o‘xsha iladi;
Qo‘ qoqbaliq — su da ez yashi inadigan, juda sezgi baliq u i.
PROBLEMS AND SOLUTIONS OF
SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH
Volume 02, Issue 09, 2025
95 PROBLEMS AND SOLUTIONS OF SCIENTIFIC AND INNOVATIVE RESEARCH uni e salcon e ence.us
Bu nomla ning ko‘pchiligi Xo azm madaniy hayo i, o chilik an’anala i a xalq abia ni
kuza ish aj ibasi bilan chamba chas bog‘liq.
Muhokama
Xo azm she asidagi baliq nomla i aqa gina biologik a si emas, balki xalqning
dunyoqa ashi, abia ni id ok e ish usuli a e noling is ik a akku ini ham i odalaydi.
Tilshunoslik nuq ayi naza idan bunday nomla nomlash mo i a siyasining eng aniq
namunasidi . Masalan, “qochqon” yoki “shilpildoq” so‘zla i aqa leksik bi lik emas,
balki xalqning abia ni sezish a i odalash qobiliya ini ko‘ sa adi.
Shuningdek, bu nomla o qali Xo azmning su esu sla iga boy hudud ekani,
baliqchilik madaniya ining qadimiy ildizla i ham seziladi.
Xulosa
Xo azm she asidagi baliq nomla i xalqning hayo a zi a abia bilan aloqasini aks
e i adi, leksik izimda seman ik boylikni yuzaga chiqa adi, adabiy il leksikasining
o‘ldi u chi manbai si a ida ahamiya lidi .
Bunday so‘zla ni o‘ ganish na aqa ilshunoslik uchun, balki madaniy me osni
saqlashda ham muhim o‘ in u adi.
Kelajakda bu yo‘nalishda dialek ologik lug‘a la , audio izual a xi la ya a ish,
e noling is ik ahlilni kengay i ish lozim.
Foydalanilgan adabiyo la
1. G‘ulomo A. O‘zbek she ala ining leksik xususiya la i. – Toshken : Fan, 1979.
2. Asqa o a M. O‘zbek ili dialek ologiyasi. – Toshken : O‘zbekis on, 1996.
3. Mahmudo N., Rasulo R. Til a madaniya : e noling is ik yondashu . – Toshken :
Fan a exnologiya, 2010.
4. Qayumo A. Xo azm she asining one ik a leksik xususiya la i. – U ganch, 1985.
5. Rajabo Sh. O‘zbek xalqining abiiy a amala izimi. – Toshken : O‘zbekis on,
2001.
