scieee Science in your language
[en] (orig)

«МИНГ БИР КЕЧА» ЭРТАКЛАРИНИНГ ЎЗБЕКЧА ТАРЖИМАЛАРИДА МАДАНИЙ МОСЛАШУВ (АДАПТАЦИЯ) ВА УНИНГ ТАНҚИДИЙ ТАҲЛИЛИ

Author: Матибаева Разия Балтабаевна
Publisher: Zenodo
DOI: 10.5281/zenodo.17339298
Source: https://zenodo.org/records/17339298/files/21-24.pdf
21
«МИНГ БИР КЕЧА» ЭРТАКЛАРИНИНГ ЎЗБЕКЧА ТАРЖИМАЛАРИДА
МАДАНИЙ МОСЛАШУВ (АДАПТАЦИЯ) ВА УНИНГ ТАНҚИДИЙ
ТАҲЛИЛИ
Матибаева Разия Балтабаевна,
тарих фанлари доктори, проф. в.б.,
Ўзбекистон халқаро исломшунослик академияси
Аннотация
Ушбу мақолада жаҳон адабиѐтининг нодир дурдонаси – «Минг бир кеча»
эртакларининг ўзбекча таржималаридаги маданий мослашув (адаптация)
ҳодисаси тадқиқ этилади. Асарнинг турли даврларда яратилган ўзбекча
нашрлари қиѐсий-тарихий метод асосида таҳлил қилиниб, улардаги реалиялар,
диний-маърифий тушунчалар ва ижтимоий-маиший тасвирларнинг
берилишидаги ўзига хосликлар очиб берилади. Тадқиқотнинг мақсади –
таржима жараѐнида юз берган маданий мослашувларнинг сабабларини
(маърифий, мафкуравий, бадиий-эстетик) аниқлаш ва уларга танқидий баҳо
бериш орқали ўзбек таржимачилик мактаби ривожининг муҳим бир босқичини
ўрганишдан иборат.
Калит сўзлар: «Минг бир кеча», араб эртаклари, таржима, маданий
мослашув, адаптация, маҳаллийлаштириш, таржима танқиди, реалиялар,
Сидқий Хандайлиқий, Солиҳ Муталлибов, Шаҳризода, бадиият.
КИРИШ
«Минг бир кеча» – мавзуларининг ранг-баранглиги, мафтункор воқеалар,
ғайритабиий ташбеҳлар, ҳайратомуз муболағалар ва ѐрқин тасвирий
воситаларга бойлиги туфайли жаҳон адабиѐтида алоҳида шуҳрат қозонган
нодир асардир. Асарнинг композицион яхлитлигини бош қаҳрамонлар – шоҳ
Шаҳриѐр ва унинг рафиқаси, доно Шаҳризода образлари таъминлайди.
Хотинининг хиѐнатидан сўнг барча аѐллардан ўч олишга қарор қилган шоҳ ҳар
тун бир қизга уйланиб, тонг отгач уни қатл эта бошлайди. Вазир қизи
Шаҳризода шоҳни бу қабиҳ ниятидан қайтариш мақсадида ўз ҳаѐтини хавф
остига қўйиб, унга турмушга чиқади. У: «Қизларни ҳалокатдан қутқаришга
сабабчи бўлиб, шоҳ билан умрбод ҳаѐт кечираман ѐки бутун халқ қизлари
қатори мен ҳам шоҳ қиличи остида ҳалок бўламан», дея ҳар тун шоҳга ибратли
ҳикоятлар сўзлай бошлайди. «Ҳикоят ичида ҳикоят» услубида қурилган бу
улкан асар мана шу бош ғоя атрофида бирлашиб, Шаҳризода саргузашти унинг
сюжет мантиқини ташкил этади.
Асарнинг ўзбек тилига таржима қилиниши узоқ тарихга эга. У дастлаб
шоир Сидқий Хандайлиқий томонидан форс тилидан, кейинроқ Аҳрор Маҳзум
томонидан араб тилидан ўзбекчага ўгирилган. Бу илк таржималарда айрим
ўзгариш ва қисқартиришлар мавжуд бўлган. 1960 йилда Солиҳ Муталлибов
таржимасида асарнинг саккиз жилдлик нашри ўзбек китобхонлари учун муҳим
воқеа бўлди. Ушбу мақолада айнан шу таржималардаги маданий мослашув
22
жараѐни ва унинг турли кўринишлари танқидий нуқтаи назардан таҳлил
қилинади.
АСОСИЙ ҚИСМ
Таржима стратегиялари ва асарнинг жанрий табиати. Таржимашунослик
назариясида асарни ўгиришда икки асосий ѐндашув мавжуд: бегоналаштириш
( o eigniza ion) ва маҳаллийлаштириш (domes ica ion). Биринчисида таржимон асл
матндаги миллий-маданий хусусиятларни максимал даражада сақлаб қолишга
интилса, иккинчисида асарни қабул қилувчи маданиятга мослаштириб, китобхон
учун тушунарли ва равон матн яратишга ҳаракат қилади. «Минг бир кеча»нинг
ўзбекча таржималари тарихида айнан иккинчи ѐндашув – маҳаллийлаштириш,
яъни маданий мослашув устунлик қилганини кузатиш мумкин.
Бунинг асосий сабабларидан бири асарнинг жанрий табиатининг ўта
мураккаблигидадир. Шарқ насрининг турли жанрларини ўзида мужассам этган бу
асарда кичик-кичик масал, ҳикоят, ривоят ва нақллар билан бир қаторда, йирик
саргузашт қиссалар, афсона ва эртаклар ҳам мавжуд. Шаҳризода сўзлаган
эртаклар мотивлари тизимида ҳайвонлар ҳақидаги («Кийик билан товус», «Сув
қуши билан тошбақа»), маиший («Али ибн Баккор ва Шамсуннаҳор»,
«Мошиначи, букри, яҳудий…») ва сеҳрли-фантастик («Бой билан жин», «Балиқчи
билан дев») эртаклар алоҳида ўрин тутади. Бундай жанрий ва маданий хилма-
хиллик таржимондан муайян стратегия танлашни ва аксарият ҳолларда маҳаллий
китобхон учун тушунарли бўлган мослашув йўлини танлашни тақозо этган.
Таржима тарихи босқичлари ва мослашув хусусиятлари. «Минг бир
кеча»нинг ўзбек тилига дастлабки таржималари XX аср бошларига тўғри келади
ва улар маърифатпарварлик ҳамда дидактик мақсадларга йўналтирилган эди. Бу
даврдаги таржимонларнинг асосий мақсади асл нусхага айнан содиқ қолиш эмас,
балки асардан аввало ахлоқий-тарбиявий аҳамиятга эга, халққа ибрат бўладиган
ҳикоятларни танлаб олиш бўлган. Шу сабабли мазмуний мослашувга кенг ўрин
берилиб, асардаги очиқ-сочиқ саҳналар, шафқатсизлик ва зўравонлик тасвирлари
китобхонни эзгуликка чорлаш мақсадида юмшатилган ѐки бутунлай олиб
ташланган. Бундан ташқари, тил ва услубдаги мослашув орқали таржима тили
содда, халқона ва ўзбек халқ эртакларига хос оҳанг ҳамда услубга
яқинлаштирилган.
1960 йилда нашр этилган Солиҳ Муталлибов таржимаси «Минг бир
кеча»нинг ўзбек тилидаги энг тўлиқ нашрларидан бири ҳисобланади. Ушбу
таржима Мисрда чоп этилган мукаммал нусхага асосланган бўлиб, таржимон асл
нусхага имкон қадар содиқ қолишга интилган. Шунга қарамай, айрим
ибораларнинг бироз пардалироқ берилишига эътибор қаратилганини
таржимоннинг ўзи ҳам таъкидлайди. Асарнинг асл матни ислом маданияти билан
чуқур йўғрилган бўлса-да, таржимада «Аллоҳ», «Пайғамбар» каби диний лексика
китобхон учун тушунарли бўлган «Худо» ѐки «Тангри» каби сўзлар билан
мослаштирилган. Асарнинг яна бир муҳим жиҳати шундаки, у асосан насрда
ѐзилиб, мазмунни чуқурлаштириш ва унга бадиий жозиба бахш этиш мақсадида
шеърий парчалар ҳам берилади. Афсуски, кўпгина нашрларда бундай шеърлар
ўзгартирилган ѐки тушириб қолдирилган. Солиҳ Муталлибов таржимасида эса бу
23
шеърий қисмлар машҳур шоир Собир Абдулла томонидан маҳорат билан ўзбек
тилига ўгирилган, бу эса ўз навбатида ўзига хос бадиий мослашув намунасидир.
Мустақилликдан сўнг мафкуравий тазйиқларнинг йўқолиши таржима
соҳасида янги имкониятлар яратди. «Минг бир кеча»нинг кейинги нашрларида,
жумладан, 2008 йилги нашрда асл матнга максимал даражада яқинлашишга, яъни
«бегоналаштириш» стратегиясига мойиллик сезилади. Бу даврда совет даврида
қисқартирилган диний ва бошқа маданий элементларни тиклашга ҳаракат
қилинди. Эндиликда таржимонлар маданиятга хос сўзларни (реалияларни)
мослаштиришдан кўра, уларни транслитерация қилиб, матн остида изоҳлар бериш
йўлидан бормоқдалар.
ХУЛОСА
Хулоса қилиб айтганда, «Минг бир кеча» эртакларининг ўзбекча
таржималари тарихи ўзбек таржимачилигида маданий мослашув ҳодисасининг
ѐрқин намунасидир. Таҳлиллар шуни кўрсатадики, бу мослашувлар
таржимоннинг хатоси ѐки маҳоратсизлигидан эмас, балки муайян тарихий
даврнинг ижтимоий-маданий талаблари, маърифий мақсадлари ва мафкуравий
мезонларидан келиб чиққан. Илк даврдаги дидактик мослашув халқни маърифатга
олиб чиқишдек эзгу мақсадга хизмат қилган. Совет давридаги мафкуравий
мослашув эса, гарчи асарнинг асл руҳига бироз путур етказган бўлса-да, унинг
кенг китобхонлар оммасига етиб боришини таъминлаган. Мустақиллик давридаги
асл матнга содиқликка интилиш эса ўзбек таржима мактабининг янги, филологик
босқичга кўтарилганидан далолат беради. Асар ҳар бир миллатнинг маълум
даражада иштироки туфайли туғилган муштарак ижод экан, келгусида «Минг бир
кеча»нинг барча маданий-тарихий қатламларини, тил ва услуб бойлигини тўлиқ
акс эттирадиган, зарур илмий-тарихий изоҳлар билан бойитилган мукаммал
академик нашрини яратиш таржимашунослигимиз олдидаги муҳим
вазифалардан бири бўлиб қолмоқда.
АДАБИЁТЛАР:
1. Асқарова Ж. Эртакчилик анъаналари // Жаҳон адабиѐти. – Тошкент,
2018. – №8. – Б. 56.
2. Имомов К. Ўзбек халқ насри поэтикаси. – Тошкент: Фан, 2008. – Б. 115.
3. Каримов Н. ХХ аср ўзбек адабиѐтида таржима ва талқин муаммолари. –
Тошкент: Мумтоз сўз, 2011.
4. «Минг бир кеча». Араб эртаклари. 1-27 кечалар. Биринчи китоб. /
С.Муталлибов таржимаси. -Т.: «Янги аср авлоди» нашриѐти. 2008 й. - 205 б.
5. «Минг бир кеча». Араб эртаклари. 8 жилдлик / А.Расулов таржимаси. -
Т.: «Ўзбекистон Давлат бадиий адабиѐт» нашриѐти. 1960 й. - 278 б.
6. Протасова М. Е. Литературная сказка Дж. Макдоналда: проблематика и
поэтика: Дис. ... канд. филол. наук. 10.01.03. – Тамбов, 2010. – 187 с.
7. Шидфар Б.Я. От сказки к роману // Народы Азии и Африки. – М., 1975. –
№1. – С. 130-138.
8. Hea h, Pe e , 2019. «Dhā al-Dawāhī and he Female 'Ayyā in he A abian
Nigh s». In T adi ion and Recep ion in A abic Li e a u e: Essays dedica ed o
24
And as Hamo i. ed. by Ma ga e La kin and Jocelyn Sha le . Wiesbaden:
Ha assowi z, pp. 207−220.
ELM VƏ TƏHSİLİN YENİLƏŞMƏSİ PROSESİNDƏ MİLLİ-MƏNƏVİ
DƏYƏRLƏRİN ƏHƏMİYYƏTİ
Faiq Qəzən ə oğlu Ələkbə li,
əlsə ə üz ə əlsə ə dok o u, dosen
AMEA Fəlsə ə ə Sosiologiya İns i u u, Tü k xalqla ının
əlsə i iki a ixi ə müasi əlsə əsi şöbəsinin müdi i,
Azə baycan, Bakı
aikelekbe @gmail.com
h ps://o cid.o g/0000-0002-8865-568x
Xülasə
Azə baycan Respublikası müs əqillik dönəmində elm ə əhsil sahəsində bi sı a
e o mala -islaha la həya a keçi sə də, hələ də bəzi p oblemlə lə üz-üzədi .
Özəlliklə, müəllim- ələbə, alim-magis , alim-dok an a asında ziddiyyə lə özünü
daha çox bü uzə e i . Bu o anlama gəli ki, yalnız yeni qanunla la, e o mala la elm
ə əhsildə ciddi dönüşün baş e məsini gözləmək doğ u deyildi . Məqalədə də elm
ə əhsillə bağlı p oblemlə , onun həll yolla ı gös ə ilməyə çalışılmışdı .
Aça sözlə : So e əhsili, Qə b əhsili, milli əhsil, yeniləşmə, ole an lıq, milli
dəyə lə , milli şüu
Резюме
Не смотря на то, что во время своей независимости Азербайджанская
Республика провел некоторые реформы и преобразование в области науки и
образования, но значительные проблемы и по сей день остаются еще не
решаемыми. В особенности, между учителями и учениками, учеными и
магистрами, учеными и докторантами проявляется больше противоречий. Это
означает, что опираясь только на новые законы и реформы ожидать в области
образования серьезные изменения не правильно. В статье анализируется
проблемы в области науки и образования.
Ключевые слова: Советское образование, западное образование,
национальное образование, обновление, толерантность, национальные
ценности, национальное сознание
Gi iş. Bu gün əhsildə diqqə çəkici əsas məsələ əhsiln yeniləşməsi p osesində o a
ə ali mək əblə də milli-mənə i dəyə lə in əhəmiyyə inin də kidi . Çünki əhsil
sahəsində çalışanla la, yəni əhsil e ənlə lə əhsil alanla a asında yeniləşmə p osesi
çə çi əsində müəyyən p oblemlə in o aya çıxması müşahidə olunmaqdadı . İlk baxışda
bu ə qlə ə ziddiyyə lə qloballaşma kon eks ində ole an lıq, çoxmədəniyyə lilik,
ino asiyalaşma, libe allaşma ilə əsaslandı ıla bilə . Amma bu gün müəllimlə lə
ələbələ a asındakı ünsiyyə ə anlaşmada nəzə ə ça pacaq də əcədə p oblem a sa,
deməli bu ada əsas məsələ ole an dö lə , müasi insan, çoxmədəniyyə li, libe al ölkə