85
ANTROPOTSENTRIK PARADIGMADA KOGNITIV
TILSHUNOSLIK NAZARIYASI
Mu a xodjaye a Fe uzaxon,
PhD, do sen . O ien al uni e si e i. +998881986777
Anno a siya
Mazku maqola An opo sen ik pa adigmada kogni i ilshunoslik naza iyasi il
a inson a akku i o‗ asidagi mu akkab munosaba la ni o‗ ganishga qa a ilgan. Bu
naza iyada insonning bilish ja ayoni ma kaziy o‗ inda u adi a il insonning dunyo
haqidagi bilimini qanday shakllan i adi hamda uni qay a zda o‗za o munosaba la da
qo‗llaydi, degan sa olla ga ja ob izlanadi. Kogni i ilshunoslik inson ongidagi bilim
uzilmala i a ula ning il o qali i odalanishini o‗ ganadi. Bu pa adigmaga ko‗ a, il
aqa aloqa osi asi emas, balki inson a akku ini shakllan i u chi asosiy omilla dan
bi i si a ida qa aladi. Da haqiqa , lisoniy aoliya aqa gina insonga xos aoliya di
hamda u yana bi insonga xos boylik – a akku bilan be osi a bog‗liqdi .
Kali so‘zla : An opo sen ik,pa adigma, kogni i ilshunoslik, ong, a akku ,
kogni i psixologiya
Abs ac
This a icle is an an h opocen ic pa adigm ha s udies he complex ela ionship
be ween language and human hough , based on he heo y o cogni i e linguis ics.
This heo y ocuses on he human cogni i e p ocess and seeks answe s o he
ques ions o how language shapes human knowledge abou he wo ld and how i is
used in in e pe sonal ela ionships. Cogni i e linguis ics s udies he s uc u es o
knowledge in he human mind and hei exp ession h ough language. Acco ding o
his pa adigm, language is no only a means o communica ion, bu also one o he
main ac o s shaping human hough . Indeed, linguis ic ac i i y is a uniquely human
ac i i y and is di ec ly ela ed o ano he human asse - hinking.
Key wo ds: An h opocen ic, pa adigm, cogni i e linguis ics, consciousness,
hinking, cogni i e psychology
An opo sen ik pa adigma – bu adqiqo chining qiziqishla ini bilim
obyek la idan subyek ga o‗ kazish, boshqacha qilib ay ganda, ushbu pa adigma
doi asida ildagi shaxs a shaxsdagi il ahlil qilinadi. Pa adigma a amasi
o‗ ganilayo gan ma‘lum bi hodisa ko‗ ib chiqiladigan ilmiy ushunchala o‗plami
si a ida ushuniladi. An opo sen ik pa adigma insonni bi inchi o‗ inga qo‗yadi,
bunda il insonning asosiy xa ak e is ikasi, uning eng muhim a kibiy qismi
hisoblanadi. Tilshunoslik ani ham, ba cha anla singa i, u li xil i ojlanish
bosqichla ini o‗z boshidan o‗ kazadi.
An opo sen ik yondashu da il insonning hissiy, ij imoiy a in ellek ual
xususiya la i bilan chamba chas bog‗liqdi . Shuningdek, il madaniya a insonning
uhiy olamiga bog‗langanligini a inson aj ibasining ilida qanday aks e ayo ganini
ushunish uchun muhim deb hisoblanadi. Ze o, ―Eng so‗nggi an opo sen ik
86
pa adigmada il a uning ma kazida inson qo‗yilib, anla a o kesimla da u li ilmiy
adqiqo ishla i manbaiga aylandi‖[1]
Kogni i ilshunoslik ―kogni i psixologiya a kogni i so siologiya bilan
bi galikda kogni ologiyani ashkil e ib, inson ongi qanday ashkil e ilgan, inson
dunyoni qanday anglaydi, dunyo haqidagi qanday ma‘lumo la bilimga aylanadi,
qanday qilib men al makonla ya a iladi‖ kabi sa olla ga ja ob be ishga ha aka
qiladi [2]. Bu ik dan osonlik bilan ushunib olish mumkinki, ushbu anning diqqa
ma kazida inson (aniq og‗i, uning ongi) il bilan bog‗liq holda u adi.
Ling okogni ologiyaning i ojlanishi an opo sen izmga asoslangan ilmiy bilim
pa adigmasi doi asida i ojlanadi a alsa a, kogni i psixologiya, kogni i
so siologiya, e no- a psixoling is ika, ling omadaniya shunoslik, madaniya la a o
kommunikasiya kabi anla ni qam ab oladi: ―Bugungi kunda o‗zbek olimla i
omonidan an opo sen izm doi asida kogni i ilshunoslik, ling op agma ika a
ling omadaniya shunoslik masalala ini yo i u chi ilmiy adqiqo la amalga
oshi ilmoqda [3]
Tilshunoslikda ilmiy bilim pa adigmasi u li yo‗sinda alqin qilinadi, bu esa
ling is ik pa adigmala ipologizasiyasiga u li yondashu la da aks e adi. Masalan,
Yu.N.Ka aulo a ixiy, psixologik, izimli-s uk u a iy a ij imoiy pa adigmala ni
ko‗ ib chiqishni akli e adi [4]. Yu.S.S epano esa ilni o‗ ganish nuq ayi naza idan
seman ik, p agma ik a sin aksik bo‗lgan uch a asosiy ilmiy pa adigmani aj a ib
ko‗ sa adi [5].
XX as е akchi olimla idan bi i, ame ikalik a ixchi a aylasu T.Kun ilm- an
i ojlanishining da iyligini o‗ ganish mobaynida ―ilmiy bilimla pa adigmasi‖
a amasini ki i di. Ilk bo pa adigma a amasi "sossyu cha" ushunchada emas, balki
keng oq ma‘noda T.Kunning ―Ilmiy inqilobla uzilishi‖ (bi inchi nash i 1962 yil)
ki obida qo‗llanilgan [6].
Ki ob mualli i pa adigmani ilmiy hamjamiya si a ida ko‗ ib chiqishni akli
qiladi, bu hamjamiya o‗z ilmiy aoliya ida ma‘lum bilimla o‗plami a adqiqo
obyek iga yondashu dan oydalanadi. Uning ik icha, ilmiy bilimla ilmiy inqilobla
o qali i ojlanadi. Ha qanday mezon aqa ma‘lum bi pa adigma — qa ashla ning
a ixan o‗ na ilgan izimi doi asida man iqan o‗g‗ i keladi. Pa adigma – bu ilmiy
jamoa chilikning ba cha a‘zola i omonidan an olingan muammola ni opish a
ula ni hal qilish uchun modeldi . Pa adigmala o‗z ichiga qonunla , naza iyala ,
qo‗llash usulla i a za u qu ilmala ni oladi. Ma jud konsep ual modella , umumiy
qa o la , qiyma yo‗nalishla i, aniq azi ala a muammola ni hal qilish namunala i
ilmiy jamoa chilikning asmiy belgila i hisoblanadi. Bu anga yondashu ni an‘ana
si a ida alqin e ishni angla adi.
Tilshunoslikda uch a ilmiy pa adigma aj a iladi: qiyosiy- a ixiy, izimli-
s uk u al a an opo sen ik pa adigmala .
Tilni o‗ ganishning bi inchi maxsus me odi qiyosiy- a ixiy me od bo‗lib, XIX
as ushbu pa adigma os ida o‗ di. Bu da da ilshunoslik illa ning kelib chiqishi
masalala ini ishlab chiqdi, qadimgi ilni qay a ikladi, qa indosh illa o‗ asidagi
bog‗liqlikni aniqladi, ula ning e olyusiyasini as i lab be di, qiyosiy- a ixiy
g amma ikala a lug‗a la ya a ildi.
87
Tizimli-s uk u al pa adigmaga oid asosiy g‗oyani XX as ilshunosligining
us unla idan bi i Fe dinand de Sossyu ilga i su di: ilshunoslikning obyek i il
―o‗zida a o‗zi uchun‖ bo‗lishi ke ak. Tizimli-s uk u al pa adigmaning diqqa
ma kazi p edme , na sa, ismga qa a ilgan bo‗lib, adqiqo obyek i so‗z edi. Tizimli-
s uk u al pa adigma ilning uzilishi a uning ashkil e ilishini o‗ gandi. Hozi gi
as da ham bu yo‗nalish a a do la i ko‗p bo‗lib, ula undamen al adqiqo la , o‗qu
qo‗llanmala i a akademik g amma ika, u li ma‘lumo noma nash la ini
ya a moqdala . Bu nash la boshqa pa adigmala us ida ishlaydigan adqiqo chila
uchun asosiy ma e ial bo‗lib xizma qiladi.
Zamona iy ilshunoslikning asosiy g‗oyasi an opo sen ik pa adigmaning
paydo bo‗lishiga olib kelgan ilning an opo sen ikligi g‗oyasidi . An opo sen ik
pa adigma – bu adqiqo chining qiziqishla ini bilim obyek la idan sub‘ek ga
o‗ kazishi, ya‘ni ildagi shaxs a insondagi il ahlil qilinadi, I.Boduen de
Ku enening ik iga ko‗ a, ― il aqa indi idual ongda, aqa qalbla da, aqa ma‘lum
bi lisoniy jamiya ni ashkil e u chi shaxsla uhiya ida ma jud‖.[7]
An opo sen ik pa adigma nuq ai naza idan, inson o‗zini a o‗zining ideal a
moddiy aoliya ini anglashi o qaligina olamni anglaydi. Olamning inson p izmasi
o qali id ok e ilishiga ko‗plab ling is ik dalilla ma jud. An opo sen ik pa adigma
doi asida zamona iy ilshunoslikning asosiy yo‗nalishla i kogni i ilshunoslik a
ling omadaniya shunoslik hisoblanadi. Kogni i ilshunoslikning asosiy
ushunchala i axbo o ushunchasi a uni inson ongi omonidan qay a ishlanishi;
bilish uzilmala i ushunchasi a ula ning inson ongi a ling is ik shaklla ida
namoyon bo‗lishidi . Kogni ologiya ani a uning a kibida kogni i ilshunoslik,
kogni i psixologiya a kogni i so siologiya, inson ongining ashkil e ilishi, inson
omonidan dunyoni bilish usulla i, insonning bilim olishi, ichki a akku hududining
uzilishi kabi sa olla ga ja ob be ishga ha aka qiladi.
An opo sen ik pa adigmaning shakllanishi bilan ilshunoslik ahlilining
ma kazida inson a uning madaniya dagi ma judligi, ya‘ni ilga oid shaxsning ba cha
xilma-xil jiha la i: Men – jismoniy, Men – ij imoiy, Men – in ellek ual, Men –
emo sional, Men – nu q-mulohaza ko‗ inishida namoyon bo‗ladi. Inson aoliya ining
mahsulo i si a idagi ma n inson ik i dinamikasi na ijasi bo‗lib, u li yo‗lla bilan il
esu sla i o qali i oda e ilgan ichki olamla ni aks e i adi.
Hozi gi ilshunoslikning asosiy yo‗nalishla i, an opo sen ik pa adigma
doi asida, kogni i ilshunoslik a ling omadaniya shunoslik hisoblanadi. Falsa iy
ilshunoslikda kogni i bu ilish logik-seman ik modella ning o ligiga ba ham be ish
a na ba dagi an opo sen ik bu ilishni amalga oshi ish uchun yuz be gan. R.
Jekendo Ta skiy uhidagi an‘ana iy haqiqa mezonla ini ushunishni gapi u chining
olam manza asi a nu qi o‗ asidagi munosaba si a ida alqin qilish ke akligini
a‘kidlaydi. Til i odasining mazmuni insonning aqliy a jismoniy abia i bilan
aj almasdi . Aynan ilshunoslikdagi an opo sen ik bu ilish ongning psixo izik
abia i masalasini seman ika muammola i kon eks ida yangi a zda ko‗ndalang
qo‗ydi. Til uzilmala i ong aoliya ini na ijalaydi a bi aq ning o‗zida uning ishini
a‘minlaydi, ongning jismoniy ashu chisiga xos xususiya la ni ―singdi ib oladi‖.[8]
Tilning seman ik xususiya la i miyaning, ana, ij imoiy a abiiy muhi ning, madaniy-
a ixiy kon eks ning a boshqa omilla ning xususiya la ini o‗z ichiga oladi. Shunga
88
qa amasdan, kogni i anla a o еchim asionalis ik an‘anadan chiqib ke ishga ha
doim ham yo‗l be maydi. Masalan, J.Fodo : ―zamona iy sha oi la da alsa a a
kogni i an o‗ asida a q qilish ke ak emas: alsa aning muammola idan qochish
uchun ealizm, eduksionizm, na i izm, seman ik a omizm a ongning ep ezen asion
naza iyasini a alash i ish ke ak deya a‘kidlaydi. Boshqacha ay ganda, ong men al
hola la ining mazmuniy omonini ushun i ish uchun il uni e saliyala ini izlash
da om e moqda. Sh.Sa a o a‘bi i bilan ay ganda: ―…kogni i ahlilda olamni bilish
ja ayonida yuzaga keladigan men al s uk u ala ning lisoniy i oda opishini
a‘minlo chi mexanizmla qam o idagi uslub a osi ala adqiqi asosiy o‗ inga
ko‗chadi. Tushuncha – men al uzilma, u aqliy aoliya ning o‗ziga xos shaklidi ‖.[9]
Kogni i pa adigma doi asida bilimning o‗ziga xos alqini ma jud. Bu е da
bilim inson o ganizmining xususiya la ini s uk u aga bog‗liq ―jonli bilim‖, ―bilim-
ha aka si a ida‖ kabi izimla asnosida i odalo chi abiiy hola si a ida ushuniladi.
Shu bilan bi ga, bi pa adigma doi asida ilning u li on ologik asosla i aj a iladi:
- ay im mualli la p o o ipik men al leksikon (― a akku ili‖) ahamiya ini
a‘kidlaydila .
- boshqa ishla ilning mus aqil a ishda disku s muhi ini o‗zga i ish
qobiliya iga ega ekanligiga e‘ ibo qa a adi.
- ilni hissiy hola la a jismoniy i odali osi ala bilan bi bu un si a ida
ushunish ma jud.
Tilshunoslikdagi kogni i yondashu ni a si lab, Ye.Kub yako a a
V.Demyanko ilni umumiy kogni i mexanizm a kogni i osi a si a ida,
―ma‘lumo la ni aks e i ish (kodlash) a o‗zga i ishda ol o‗ynaydigan belgila
izimi‖ deb a‘ i laydila .[10] Kogni ologiya u li an sohala i cho ahasida yuzaga
kelgan andi a uning adqiqo sohasi ―bilimni o‗plash a qo‗llash usulla ini adqiq
qilish‖ si a ida belgilanadi.[11] ―Tilshunoslik ushbu anla cho ahasida mus ahkam
o‗ in olgan a ba cha qa m sohala bilan be osi a munosaba dadi . Shu sababli
kogni i ilshunoslik insonning bilish qobiliya i haqidagi an – kogni ologiyaning
ma kaziy sohala idan bi i si a ida e‘ i o e iladi. Xulosa qilib ay ganda, Kogni i
ilshunoslikning asosiy jiha la idan bi i shundaki, il aqa gina ashqi oqelikni i oda
qilmasdan, balki insonning ichki uhiy a in ellek ual ja ayonla i bilan ham bog‗liq.
Bu naza iya il a a akku o‗ asidagi o‗za o a‘si ni ham, shuningdek, madaniya a
jamiya ning bu ja ayonla ga a‘si ini o‗ ganishga ham qa a ilgan.
ADABIYOTLAR
1. Bax ono a D. K. Olamning lisoniy manza asi: il, a akku a madaniya . –
UK: GlobeEdi , 2023. – B. 72.
2. Маслова В.А. Лингвокультурология. – Москва: Издательский cентр
«Академия», 2001. – 208 с.
3. Нормуродова Н.З. Инглиз бадиий дискурсида антропоцентризмнинг
лисоний воқеланиши. Филол. фан.... докт. (DSc) дисс. автореф. – Тошкент,
2020. – Б. 9.
4. Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. – Москва: Наука,
2010. – С. 14.
89
5. Бодуэн де Куртэне И.А. Избранные труды по общему языкознанию. –
Москва, 1963. – с. 59–6.
6. Kuhn Thomas S. The S uc u e o Scien i ic Re olu ions. – USA: Uni e si y
o Chicago, 1970. – 222 p
7. Степанов Ю.С. В трехмерном пространстве языка. – Москва: Ленанд,
2021. – 334 с
8. Jackendo R. Languages o he mind. – Camb idge (Mas.) // MIT P ess,
1995. – 200 p
9. Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик.– Жиззах: Сангзор, 2006. – Б. 15.
10. Кубрякова Е.С. и др. Краткий словар когнитивных терминов / Е.С.
Кубрякова, В.З.Демьянков, Ю.Г.Панкрац, Л.Г.Лузина. – Москва, 1996. – 245 с.
11. The Blackwell Dic iona y o Cogni i e Psychology. 1990.
12. Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик.– Жиззах: Сангзор, 2006. – Б. 19.
