INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL
AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES
Volume 02, Issue 07, 2025
Belgium, B ussels
85 INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES uni e salcon e ence.us
ABBOSIY XALIFALIK TOMONIDAN ILM-FAN SOHALARIDA AMALGA
OSHIRILGAN ISLOHOTLAR
Oʻzbekis on xalqa o islom akademiyasi
Islomshunoslik yo’nalishi magis i,
Xoja Buxo iy o’ a maxsus islom a’lim
muassasasi Usulul iqh ani o‘qi u chisi
Abdushuku o Ah o Mahmud o’g’li
Anno a siya: Imom Muza a uddin ibn Soa iyning shaxsiya i, u ug’ilib o’sgan oila iy
muhi hamda u ulg’aygan da dagi ilm- anga bo’lgan e’ ibo , uning us oz a
shogi dla i ilmiy aoliya ini o’ ganish a ahlil qilish o qali uni yaxshi oq anib olish;
Ibn Soa iy a’li qilgan asa la a ula ning hana iy iqhini o’ ganishda qanchalik
muhim ahamiya ga ega ekanligini bilib olish.
Kali so’zla : Muza a iddin ibn Soa iy, bag’dodiy, hana iy, Mus ansi iyya mad asasi,
hana iy iqhi, Majma’ al-bah ayn.
Abbosiy xali alik da idagi asosiy a aqqiyo a isloho so‘ngi xali ala Zohi
biam illah a Mus ansi billah da iga o‘g‘ i keladi. Xali a Zohi biam illah asosiy
e’ ibo ini aholining a o on a o‘kin-sochin hayo kechi ishini a’minlashga qa a gan
bo‘lsa, xali a Mus ansi Bag‘dod shah ida masjid a mad asala qu di ish hamda a’lim
da gohla ini ko‘pay i ib, musulmonla ni u li ilm- an sohala ida mukammal bo‘lishi
yo‘lida ha aka qilgan edi. Xali a Mus ansi ning da iga kelib, musulmon olamida ilk
ma o aba o‘ mazhab iqhini qiyosiy uslubda o‘ ga ishga ix isoslashgan a’lim
muassasasiga asos solindi.
Ho iz Zakiyiddin Abduazim Munzi iy ( a .656/1258): “Mus ansi yaxshilik ishini
qilishga ag‘ba qilu chi, xay -saxo a ni ko‘pay i ishga in ilu chi edi. U
“Mus ansi iyya” mad asasiga asos soldi hamda unda ilm ahli uchun ko‘pgina qulaylik
a maoshla a’yin qilgan edi” deya kel i ib o‘ adi
1
.
Mana shu xali a da iga kelib, islom olamida ilk a’lim muassasasi deya e’ i o
qilinadigan “Mus ansi iyya” mad asasiga asos solindi. Ushbu mad asaning qu ilishi
625/1228-yilda xali a Mus ansi omonidan asos solinganligi sababli mad asaga
xali aning nomi be ilgan. Xali a bu mad asani ochishda o‘zidan oldin amalga
oshi ilmagan yangi bi uslubni jo iy qildi. Ya’ni, ushbu a’lim muassasasida o‘ a
mazhabni bi a majmua ichida jamlab, ula ni bi -bi iga qiyoslab o‘ ga ishni jo iy qildi.
1
Jaloliddin Abdu ahmon Suyu iy. Ta ix al-xula o. – Bay u /Li an: Da u Ibn Hazm, 1424/2003. – B.361.
INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL
AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES
Volume 02, Issue 07, 2025
Belgium, B ussels
86 INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES uni e salcon e ence.us
Bu mad asa aqa sha ’iy ilmla ni o‘ ga ish bilan cheklanibgina qolmay, unda a ab ili,
jismoniy a biya hamda aboba ilmla iga ix isoslashgan bo‘limla i ham ma jud
bo‘lgan.
Mad asa asosiy o‘ bu chakka aj a ilgan bo‘lib, ashqi ay onning o‘ng qismi sho eiy,
chap qismi hana iy, binoning ichki omonidagi o‘ng qismi hanbaliy, chap qismi esa,
molikiy mazhabi aqihla i da s be ishi uchun mo‘ljallangan edi
2
.
Ta ixchi olim Ibn Vosilning ( a .697/1298) kel i ishicha, Mus ansi Dajla da yosining
shimoliy qismida bi mad asa qu di gan. Bu mad asa ye yuzida musulmonla
omonidan qu ilgan eng ko‘ kam a ilm ahli uchun qulaylikla i ko‘p bo‘lgan mad asa
bo‘lgan. Bu mad asada o‘ mazhab aqihla i aoliya olib bo gan. Uning ichida
bemo la ni da olash uchun shi oxona, aqihla o qa lanishi uchun oshxona, su ni
so i ib u u chi ka a bi ko‘za ma jud bo‘lgan. Ilm ahli aqa ilm bilan mashg‘ul
bo‘lishi uchun ula yashaydigan uyla ga bo‘y a, gilam, yeyishla i uchun yog‘, oziq-
o qa mahsulo la i a a’lim uchun za u bo‘lgan qog‘oz-qalamla ni ye kazib u ish
a’minlangan. Bundan ashqa i ha bi aqih uchun bi oyda ikki dino dan maosh ham
a’yinlangan. Shuningdek, mad asada aqihla uchun hammom a hammomla da
ishchila ham a’yin qilingan. Ilm ahli uchun bu kabi qulaylikla undan oldingi
xali ala dan bi o asining da ida amalga oshi ilmagan edi.
Imom Zahabiy: “Mus ansi iyya mad asasining aq qilingan mablag‘i bi yilda
ye mish ming dino ga ye gan. Bu mad asaning qu ilishi 625/1228-yilda boshlanib,
631/1234-yilda nihoyasiga ye gan. Unga noyob qo‘lyozma ki obla dan bi yuz
ye mish a uyaga yuk bo‘ladigan miqdo dagi ki obla olib kelingan. Undagi
aqihla ning soni o‘ mazhab aqihla ini jamlaganda ikki yuz qi q sakkiz a bo‘lgan.
Bundan ashqa i o‘ a muda is, hadis, nah , aboba , a oiz (me os hisoblash ilmi)
bo‘yicha ham shayxla aoliya olib bo gan”, deya kel i ib o‘ gan.
Da haqiqa , xali a Mus ansi omonidan Bag‘dodning Dajla da yosi sohilida xali alik
ho lisiga yaqin ye da 625/1227-yilda yangi bi mad asa qu ilishi boshlandi hamda bu
mad asaga uning nomi be ildi. Bu mad asa o‘ nida o xona bo‘lib, xali a Mus ansi uni
buzib, o‘ nida a’lim muassasasi qu ilishini buyu gan. Uning qu ilishiga Muhammad
ibn Alqamiy boshchilik qilgan. Uning qu ilishiga sa langan mablag‘ ye i yuz ming
dino ga ye gan. Muassasa qu ilishi salkam o‘n yil da om e ib, 631/1233-yilda
nihoyasiga ye gan. Ibn Abul a aj Bas iy ( a .659/1261) kel i gan i oya ga ko‘ a,
2
Muza a iddin Ahmad ibn Ali ibn Tag’lib. Sha hi majma’ al-bah ayn a mul aqo an-nayyi oyn / Solih ibn Abdulloh ibn
Solih Luhaydon, Xolid ibn Abdulloh ibn Muhammad Luhaydon a Abdulloh ibn Solih ibn Muhammad Luhaydon ahqiqi
– Riyoz/Saudiya A abis oni: Da al-a ham, – J.Ⅰ. – B.32.
INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL
AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES
Volume 02, Issue 07, 2025
Belgium, B ussels
87 INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES uni e salcon e ence.us
mad asa ochilishi munosaba i bilan ikki ming bosh qo‘y so‘yilib, ziyo a da hozi
bo‘lganla ga a Bag‘dod a o ida yasho chi aholiga a qa ilgan
3
.
Ushbu muassasada a’lim ja ayoni salkam o‘ as ya’ni, 631/1233-yildan boshlab
1030/1620-yilgacha da om e gan.
Mo‘g‘ulla is ilosi da ida ushbu muassasa aqa gina ikki yil mudda da aoliya ini
o‘x a gan edi. Ikki yildan so‘ng ushbu mad asa hamda unga o‘xshash ko‘plab yangi
mad asala aoliya yu i a boshladi.
Kamoliddin Bag‘dodiy ( a .723/1323) “Al-ha adis al-jami’a” (Jamlo chi hodisala )
asa ida kel i ishicha, mo‘g‘ulla Bag‘dodni is ilo qilgandan so‘ng ko‘plab masjid a
mezanala qu di ishgan
4
.
Ibn Fu a iyning kel i ishicha, Mus ansi iyya mad asasi 656/1257-yilda mo‘g‘ulla
bosib olgan aq da o‘x a ilib, 657/1258-yilda sul on Hulaku Bag‘dodga o‘z oliyla ini
qoldi ib, o‘z qa o gohi joylashgan shaha ga qay ib ke ganidan so‘ng, aoliya ini qay a
boshlagan. Mus ansi iyya mad asasi aoliya i Bag‘dod oqeasidan keyin bi ya im
as ga yaqin hech bi uzilishla siz da om e gan edi.
Yuqo ida bayon qilib o‘ ganimizdek, bu mad asa asosan o‘ mazhab iqhini
o‘ ganishga ix isoslashgan a ha bi mazhab iqhini chuqu o‘zlash i gan aqihla
hamda ha bi aqih uchun kamida o‘ a yo damchi bo‘lishi sha qilib qo‘yilgan edi.
Faqihga yo damchi bo‘lgan kishila “ ديعملا” “muiyd” ( ak o la u chi) deb nomlanib,
uning azi asi alabala us oz ay gan da sni yaxshi o‘zlash i ishla i uchun ula ga
ak o la ish bo‘lgan.
Ta ixiy manbala ko‘zdan kechi ilganda ushbu mad asa ochilgan yildan o 1030/1620-
yilga qada aoliya olib bo gan hana iy mazhabi aqihla idan o‘n asining a jimai holi
bo asidagi ma’lumo la bizgacha ye ib kelganligi aniqlangan. Ula dan Uma
Fa g‘oniy
5
, Ahmad ibn Anso iy Halabiy
6
, Abdu ahmon ibn Lamg‘oniy
7
, Ibn Aba iy
8
,
3
Nojiy Ma’ u . Ta ixi ulama al-mus ansi iyya. – Bag’dod: Mak aba al-maoniy, 1379/1959. – B.9.
4
Kamoliddin ibn Fu a iy Bag’dodiy. Al-ha adis al-jami’a a aja ib an-na i’a il mia as-sabi’a / Mahdiy Najm ahqiqi. –
Bay u /Li an: Da al-ku ub al-ilmiyya, 1424/2002. – B.231,232.
5
Bu olim aslida Mo a ounnah diyo ining Fa g’ona shah ida ug’ilib, yigi lik chog’ida Bag’dod shah iga ilm alabida sa a
qilgan. U Uma Sah o a diyning qo’lida a’lim olgan. Ba’zi manbala da uning nasabi bo asida Uma ibn Muhammad ibn
Husayn ibn Abu Uma ibn Muhammad Andijoniy Fa g’oniy deya kel i ilgan. U Mus ansi iyya mad asasida hana iy
mazhabi bo’yicha ilk a’lim be gan olim hisoblanadi. U 632/1234-yilda a o e gan. Q: Nojiy Ma’ u . Ta ixi ulama al-
mus ansi iyya. – Bag’dod: Mak aba al-maoniy, 1379/1959. – B.51,52.
6
U Mus ansi iyya mad asasida Uma Fa g’oniydan keyin hana iy iqhi muda isi si a ida ayinlangan. U 635-yilda o’z
shah iga qay ib, 640/1242-yilda a o e gan.
7
Uning o’liq ismi Kamoliddin Abdu ahmon ibn Abdusalom Lamg’oniydi . U 635/1237-yilda Ibn Anso iy Halabiy o’z
shah iga qay ib ke ganidan so’ng, uning o’ niga Mus ansi iyya mad asasida hana iy iqhi muda isi qilib ayinlangan.
649/1251-yilda a o e gan.
8
To’liq ismi Kamoliddin Abu Abdulloh Muhammad ibn Muhammad Bag’dodiy bo’lib, Mus ansi iyya mad asasida hana iy
iqhi muda isi bo’lgan. “Al-ja ahi al-muziy’a” asa ining ikkinchi jildida uning a jimai holi haqida bayon qilinganda u
INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL
AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES
Volume 02, Issue 07, 2025
Belgium, B ussels
88 INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES uni e salcon e ence.us
Zohi iddin Buxo iy
9
, Muza a iddin ibn Soa iy, Ibn Muhayyo Abbosiy
10
, Tojiddin ibn
Sabbok
11
, Hayda a Abbosiy
12
hamda G‘onim Bag‘dodiy
13
haqida a jimai hol ma jud
. Ammo Ibn Fasih Ku iyning ( a .755/1354) alabala ga iqhni o‘ ga ganligi a
Bag‘doddagi hana iy mazhabi unga ye ib ugaganligi hamda Damashqda hana iy iqhi
bo‘yicha a o be ish azi asiga ayinlangan bo‘lishiga qa amasdan, mua ixla uning
a jimai holini kel i ish asnosida u Mus ansi iyya mad asasida aqa a ab ilini o‘ ga ish
bilan mashg‘ul bo‘lganligini kel i ishadi. Shu sababli ham u a ab ili g amma ikasi
olimla i qa o da sanab o‘ iladi
14
.
Olimla omonidan Mus ansi iyya mad asasida 631-yildan 770-yilla o alig‘ida
hanbaliy iqhi bo‘yicha muda islik qilgan shayxla dan o‘n besh asining a jimai
holidan xaba do bo‘lishga e ishilgan. Ula Muhiddin ibn Ja ziy Bak iy
( a .656/1257), Jamoliddin ibn Ja ziy Bak iy ( a .656/1257)
15
, Ibn Vazzoh
Shah oboniy ( a .627/1229), Ibn Abka Bag‘dodiy Uma iy Ada iy ( a .681/1282),
Nu iddin Abdalyoniy ( a .684/1285), Ibn Ka oz Bas iy ( a .687/1288), Sha a iddin
Jiyliy ( a .690/1291), Zayniddin Omidiy ( a .712/1312), Taqiyiddin Za iy oniy
( a .729/1328), Ba zabiy Bag‘dodiy ( a .734/1333), Sa iyiddin ibn Abdulhaq
( a .739/1338), Najmiddin Shayboniy ( a .748/1347), Biloliy Uma iy ( a .754/1353)
hamda Shamsiddin Shayboniy ( a .770/1368)la di .
Ushbu mad asada molikiy mazhabi iqhini da s be ish bo‘yicha 631/1233-yildan
732/1331-yilgacha bo‘lgan mudda da muda islik qilgan aqihla ning ye i asining
a jimai holi haqida ma’lumo la ma jud. Ula Abulhasan Ali Mag‘ ibiy
( a .632/1234), Abdu ahmon ibn Muhammad ibn Uma Bas iy ( a .632/1234),
Si ojiddin Shi imsohiy
16
( a .669/1270), Alamiddin Shi imsohiy
17
( a .673/1274),
“Ibn Asa iy” deb, u a o e gan sana esa, 777/1375-yil deya kel i ilgan. Bi oq uning a o e gan sanasi bo asida sahih ik
uning 667/1268-yilda a o e ganligidi .
9
Bu olimning a jimai holi haqida Muza a iddin ibn Soa iyning us ozla i haqida bayon qilingan o’ inda kel i ilgan.
10
U abbosiyla sulolasiga mansub bo’lganligi sababli Mus ansi iyya masjidida xa iblik la ozimida ham aoliya olib
bo gan. 703/1303-yilda a o e gan hamda Abu Hani a ohimahullohning maqba asi yoniga da n qilingan.
11
Bu olim haqida Muza a iddin ibn Soa iyning us ozla i haqidagi bobda zik qilingan.
12
To’liq ismi Hayda a ibn Muhammad ibn Yahyo ibn Hiba ulloh ibn Muhayyo Abbosiydi . U Solih ibn Abdulloh ibn
Sabbog’dan, u esa Abulmuayyad Muhammad ibn Mahmud ibn Muhammad Xo azmiydan imom Abu Haniy a
ohimahullohning “Musnad”ini i oya qilgan. U Mus ansi iyya mad asasida ikki hayi namozini o’qib be ishga mas’ul
edi. I oqda Bag’dod oqeasidan keyin undan boshqa hoshimiy abbosiy xa ib xu ba o’qimagan. U 767/1365-yilda a o
e gan.
13
“Kash az-zunun” asa ida uning ismi Muhammad G’onim ibn Muhammad Bag’dodiy deya kel i ilgan. U 1030/1620-
yilda jinoya chila omonidan o’ldi ilgan.
14
Nojiy Ma’ u . Ta ixi ulama al-mus ansi iyya. – Bag’dod: Mak aba al-maoniy, 1379/1959. – B.49.
15
Bu olim 656-yilda ellik yoshga o’lgan aq ida o asi a ikki a akasi bilan bi ga Mo’g’ulla qo’lida qa l qilingan.
16
Bu olim Shi imsoh qishlog’iga mansub bo’lib, bu qishloq hozi gi kunda Mis dagi bi qishloq bo’lib, Dimyo shah idan
o’ a sax uzoqlikda joylashgan.
Q: h ps://a .m.wikipedia.o g/wiki/%D8%B4%D8%B1%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AD
17
Bu olim a Si ojiddin Shi imsohiy aka-uka bo’lgan. “Al-ha adis al-jami’a” asa ining mualli i Ibn Fu a iy 633-yilda sodi
bo’lgan hodisala ni ke i ish asnosida, Si ojiddin Shi imsohiy Bag’dodga o’g’li, ahli-oilasi hamda bi gu uh molikiy mazhabi
INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL
AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES
Volume 02, Issue 07, 2025
Belgium, B ussels
89 INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES uni e salcon e ence.us
Izzuddin Niyliy ( a .712/1312), Shihobiddin ibn Aska ( a .732/1331) hamda
Sha o iddin ibn Aska ( a .759/1357).
Sho eiy mazhabi iqhi bo‘yicha aoliya olib bo gan aqihla ning a jimai holi bo asida
esa, aqa gina o‘n bi a aqih haqida ma’lumo la kelgan. Bu aqihla ning aoliya i
da om e gan mudda 631/1233-yildan 797/1394-yilgacha, ya’ni mad asadagi sho eiy
mazhabi iqhi bo‘yicha muda islik qilgan so‘ngi olim G‘iyosiddin Aquliyning a o i
bilan nihoyalangan. Demak sho eiy mazhabining aoliya i ham salkam bi ya im as
da om e gan. Bu mazhab muda isla i Jamoliddin ibn Fazlon ( a .631/1233), Ibn
Muqbil Vosi iy ( a .639/1241), Mahmud Zanjoniy ( a .656/1258), Imodiddin
Ma nadiy ( a .680/1281), Zul iqo Qu ashiy ( a .685/1286), Ibn Abulizz Bas iy
( a .689/1290), Abu Bak Fa usiy ( a .706/1306), Jamoliddin Aquliy ( a .728/1327),
Muhiddin ibn Aquliy ( a .768/1366), Shamsiddin Haja iy ( a .755/1354), G‘iyosiddin
ibn Aquliy ( a .797/1394)
18
.
Shuningdek ushbu a’lim da gohida ha bi mazhab iqhini muda is a’lim be ganidan
so‘ng, uning yo damchisi alabala ga qay a ak o la u chi azi asini baja gan.
Ula ning nomi ُدْيِعُملا “al-muiyd” ( ak o la u chi) deb nomlangan. Da haqiqa , xali a
Mus ansi billah muassasada o‘ mazhab iqhi bo‘yicha “muid” azi asini
baja u chila uchun bi nech a sha la belgilab be gan edi:
Bi inchidan, ha bi mazhab iqhi muda isi uchun kamida o‘ adan yo damchi bo‘lib,
bu yo damchila muda is o‘ gan da sni alabala ga qay a ak o la ish bilan
shug‘ullanishi;
Ikkinchidan, bu azi ani baja u chila uchun ha kuni yeb-ichishla i uchun oziq o qa
ye kazib u ilishi;
Uchinchidan, ha oy ula ga uch dino dan oylik-maosh a’yin qilinishi.
Mad asa ochilgan aq da ha bi mazhab uchun o‘n ol i a muid aoliya olib bo gan.
Hanbaliy mazhabi bo‘yicha aoliya olib bo gan muidla Ibn Abusaoda Dabbos
( a .638/1240), Say iddin Nah o oniy ( a .649/1251), Mu a aqiddin Bobabas iy
( a .651/1253), Ibn Sayyod ( a .685/1286), Abdu ahmon ibn Muxallaj
( a .700/1300), Ibn Abdulmahmud ( a .726/1325), Sho e’ ibn Uma Jiyliy
( a .741/1340), Shihobiddin She jiy ( a .765/1363), Uma ibn Du ay o, Si ojiddin
Azjiy ( a .749/1348), Jamoliddin Qiyla iy ( a .761/1359), Hamza Za i
( a .764/1362), Jamoliddin Xuza iy ( a .765/1363), Qo amiddin ibn Ja ziy
( a .688/1289) a boshqala .
aqihla i bilan bi ga kelganligini hamda hech qancha aq o’ masdan ka a shuh a qozonib, Mus ansi iyya mad asasida
muda islik maqomiga e ishganligini kel i gan. Q: Ibn Fu a iy. Mahdiy Najm ahqiqi. Al-ha adis al-jami’a. – Bay u /Li an:
Da al-ku ub al-ilmiyya, 1424/2002. –B.78.
18
Nojiy Ma’ u . Ta ixi ulama al-mus ansi iyya. – Bag’dod: Mak aba al-maoniy, 1379/1959. – B.134.
INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL
AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES
Volume 02, Issue 07, 2025
Belgium, B ussels
90 INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES uni e salcon e ence.us
Sho eiy mazhabi bo‘yicha ham ko‘plab olimla bu azi ani amalga oshi ishgan. Bi oq
ula dan ba’zila ining a jimai holi haqida manbala da kel i ib o‘ ilgan. Ula Taqiyiddin
Ju oniy ( a .676/1277), Ibn Ka abiy Ju ayniy ( a .755/1354), Ibn Nayyo Asadiy
( a .759/1357) kabi olimla di
19
.
Molikiy mazhabi bo‘yicha aoliya olib bo gan muidla Alamiddin Shi imsohiy
( a .673/1274)
20
, Nu iddin Vosi iy ( a .687/1288), Izzuddin Ma siliy ( a .696/1296)
kabila di
21
.
Hana iy mazhabi bo‘yicha bu azi ani amalga oshi ib kelgan kishila Fax iddin ibn
Xo ajiy ( a .656/1258), Kamoliddin Bag‘dodiy
22
, Muza a iddin ibn Soa iy
23
,
Majdiddin ibn Soa iy
24
kabi olimla di .
Shu bilan bi ga, mad asada muid azi asida ishlagan kishila ichida qaysi mazhabga
mansub ekanligi manbala da zik qilinmagan olimla ham ma jud. Ula Nizomiddin
Bandnijiy (667/1268), Rukniddin Ku iy, Ibn Za iq Ku iy, Fax iddin Tabasiy,
Shamsiddin Asbahoniy ( a .687/1288) kabi olimla bo‘lib, ula ning qaysi mazhab
akili ekanligi hamda ba’zila ining a o e gan sanala i bo asida a ixiy manbala da
ba a sil zik qilinmagan
25
.
Shuningdek, mad asada ha bi iqhiy mazhab aqihla i a alabala i uchun bi
nazo a chi a’yinlangan bo‘lib, ula “ بترملا” “Mu a ib” ( a ibga solu chi) deb
nomlangan. Ibn Rajab Hanbaliy ( a .795/1393) bu azi ani baja u chila dan bi ining
hayo i haqidagi ma’lumo la ni kel i ish asnosida uni “ يبرملا” “mu abbiy” ( a biyachi)
deya nomlagan. Uning azi asi alabala ning ishla ini a ibga solib u ish hamda
ula ning o‘z aq ida o qa lanish a dam olishla ini a’minlash bo‘lgan. Xali a
Mus ansi ushbu azi ani baja u chila uchun ha oy qo‘shimcha bi dino dan maosh
o‘lanishini a’minlagan. Manbala da ushbu azi ani baja u chila dan aqa
uch asining a jimai holi haqida ma’lumo la kel i ilgan
26
.
19
Nojiy Ma’ u . Ta ixi ulama al-mus ansi iyya. – Bag’dod: Mak aba al-maoniy, 1379/1959. – B.156.
20
Bu olim yuqo ida molikiy mazhabi muda isla i qa o ida ham kel i ilgan edi. Bu o’ inda ham kel i ilishga sabab u
muda islik maqomiga e ishgunga qada akasining yonida muid azi asini baja gan. U 676/1277-yilda a o e gan.
21
Nojiy Ma’ u . Ta ixi ulama al-mus ansi iyya. – Bag’dod: Mak aba al-maoniy, 1379/1959. – B.157.
22
Bu olim Mus ansi iyya mad asasida Abdu ahmon Lamag’oniyning muidi bo’lib aoliya olib bo gan
23
Muza a iddin ibn Soa iy ham muda islik ma abasiga ko’ a ilishidan oldin muid azi asini ham baja gan.
24
Ibn F ua iyning kel i ishicha, bu olim azila a ilm maskani bo’lgan bi oilada ye ishib chiqqan. U ko’pgina ilmla ni
o asi Muza a iddin ibn Soa iydan olgan. Musansi iyya mad asasida muid azi asini baja ib, so’ng a Fa xiddin Rumiy
a o e ganidan so’ng, Mug’isiyya mad asasida muda is si a ida aoliya olib bo gan. Q: Kamoliddin ibn Fu a iy. Majma’
al-adab iy mo’jma al-alqob / Muhammad Kozim ahqiqi. – Teh on: Viza o as-saqo a al i shad al-islamiy, 1416. – J.Ⅳ
. – B.500.
25
Nojiy Ma’ u . Ta ixi ulama al-mus ansi iyya. – Bag’dod: Mak aba al-maoniy, 1379/1959. – B.161.
26
Nojiy Ma’ u . Ta ixi ulama al-mus ansi iyya. – Bag’dod: Mak aba al-maoniy, 1379/1959. – B.181.
INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL
AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES
Volume 02, Issue 07, 2025
Belgium, B ussels
91 INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES uni e salcon e ence.us
Hana iy mazhabi mu a ibla idan Fax iddin Bag‘dodiy ( a .718/1318), sho eiy
mazhabi mu a ibla idan Kamoliddin Ma jiy, hanbaliy mazhabi mu a ibla idan esa,
Ahmad ibn Abdu ahmon Saqoning a jimai holi haqida ma’lumo la bo xolos
27
.
Mad asada diniy ilmla ni o‘ ga ish bilan cheklanibgina qolmay, aboba a shu
kabi dunyo iy anla ham chuqu o‘ ga ila edi. Ibn Fu a iy 633/1235-yil oqeala ini
kel i ish asnosida mad asaga qa ama-qa shi omonda aboba ni o‘ ga ish uchun alohida
bi ay on qu ilgan bo‘lib, ushbu ay on agida bi abib alabala ga aboba dan a’lim
be a a huzu iga kelgan bemo la ni ekshi ish a da olash bilan mashg‘ul bo‘la edi,
deya kel i ib o‘ adi
28
.
Ibn A abiyning kel i ishicha, Mus ansi iyya mad asasi abibi ha kuni e a
ongda mad asa bo‘ylab kezib yu ib, bemo la ning holidan xaba ola edi. U aoliya
olib bo gan joy “ ناتسراميبلا” (Bemo is on) yoki “ناتسراملا” (Mo is on) deb nomlangan.
Bu o s ilidan olingan bo‘lib, a ab ilida “shi oxona” ma’nosini angla gan. Ibn A abiy,
Ibn Vosil a boshqa olimla Mus ansi iyya mad asasida u li xil shi obaxsh ichimlikla
hamda do i-da monla saqlanadigan ombo xona ham ma jud bo‘lgan deya kel i ib
o‘ ishgan
29
.
Shuningdek, mad asa qoshida bi jome’ masjid ba po qilingan a unga imom-
xa ib hamda oizla a’yinlangan. Ula dan bi i Muhiddin Muhammad ibn Muhayyo
Abbosiy ( a .708/1308) bo‘lib, u 674/1275-yilda “Jome’ as-sul on” nomli masjidga
xa ib hamda Mus ansi iyya mad asasida ikki hayi namozla ini o‘qib be ish uchun
mas’ul qilingan. Manbala da kel i ilishicha, Bag‘dod oqeasidan keyin I oqda undan
boshqa Banu Hoshimdan bo‘lgan bi o a inson xu baga chiqmagan
30
.
Shuningdek, Muza a iddin ibn Soa iy ham bi necha bo Muhiddin ibn
Muhayyoning o‘ niga ikki hayi xu bala ini o‘qib be gan
31
.
Mus ansi iyya mad asasidagi amalga oshi iligan muhim ishla dan bi i bu
ku ubxona ba po qilinganligidi . U بتكلا ةنازخ “xizana al-ku ub” (Ki obla g‘aznasi)
deb nomlangan bo‘lib, na aqa mad asa alaba a us ozla i balki mad asaga aloqado
bo‘lmagan ilm ahli uchun ham umumiy manbala xazinasi bo‘la olgan. Ushbu
ku ubxona ye yuzida hij iy ye inchi a sakkizinchi as la dagi eng mashhu a eng
boy ku ubxona si a ida e’ i o e iladi. Bi oq Bag‘dod oqeasi a shu kabi
ay onaga chilikla dan so‘ng bu ku ubxonada ma jud bo‘lgan ki obla mo‘g‘ul
27
Nojiy Ma’ u . Ta ixi ulama al-mus ansi iyya. – Bag’dod: Mak aba al-maoniy, 1379/1959. – B.181.
28
Kamoliddin ibn Fu a iy Bag’dodiy. Al-ha adis al-jami’a a aja ib an-na i’a il mia as-sabi’a / Muhammad Kozim
ahqiqi. – Bay u /Li an: Da al-ku ub al-ilmiyya, 1424/2002. – B.79.
29
Abul a aj ibn A abiy. Ta ixi mux asa ad-du al. – Alhozimiyya/Li an: Da a -oid al-lubnaniy, 1403/1994. – B.425.
30
Kamoliddin ibn Fu a iy Bag’dodiy. Al-ha adis al-jami’a a aja ib an-na i’a il mia as-sabi’a / Muhammad Kozim
ahqiqi. – Bay u /Li an: Da al-ku ub al-ilmiyya, 1424/2002. – B.272.
31
Nojiy Ma’ u . Ta ixi ulama al-mus ansi iyya. – Bag’dod: Mak aba al-maoniy, 1379/1959. – B.265.
INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL
AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES
Volume 02, Issue 07, 2025
Belgium, B ussels
92 INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES uni e salcon e ence.us
qo‘shinla i omonidan yo‘q qilingan. Ajablana lisi mad asaga aq qilingan yoki unda
aoliya olib bo gan olimla omonidan yozilgan yoxud hozi gi kungacha ma jud
bo‘lgan ki obla dan aqa sanoqlila idan xaba do bo‘lish imkoni ma jud. Jumladan,
Ja ulloh Abulqosim Zamaxsha iyning ( a .537/1143) “Robi’ al-ab o ” (Yaxshi
insonla baho i) asa ining bi nusxasi, Zohi iddin Muhammad ibn Uma Nujobodiy
Buxo iyning “Kash al-ibhom lida ’ al-a ham” (Tu li yo ik la ni ke kazish uchun
mubham masalala ni ochib be ish) nomli asa hamda Muza a iddin ibn Soa iyning
“Majma’ al-bah ayn a mul aqo an-nayyi ayn” (Ikki dengiz jamlanish joyi a ikki nu
o‘qnashish o‘ ni) deb nomlangan asa i a shu kabi bi necha asa la i haqida
ma’lumo la ma jud
32
.
Ushbu a’lim da gohida aqa gina ilm- an a a’lim sohasida aoliya olib
bo ilibgina qolmasdan, balki ko‘plab ix i ola ham amalga oshi ilgan edi. Bu
ix i ola dan bi i “soa sozlik” sohasi bo‘lib, Muza a iddin ibn Soa iyning o asi ham
ushbu sohada aoliya olib bo gan. Shu sababli o asining asl ismi Ali bo‘lsa ham,
“Soa iy” nomi bilan anilgan a mualli ning o‘zi ham ilm ahli o‘ asida “Ibn Soa iy”
nomi o qali mashhu bo‘lgan.
Da haqiqa , musulmonla soa la dan namoz aq la ini bilish uchun
oydalanisha edi. Keyinchalik bu asbob masjidla , mad asala a u li a’lim
da gohla iga o‘ na ila boshlandi. Bu asbob doimiy ishlab u ishi uchun ula ni nazo a
qilib u adigan alohida muhandisla aoliya olib bo isha edi. Mana shu kabi soa la dan
bi i Mus ansi iyya mad asasiga o‘ na ilgan soa la di . Bu soa la o‘sha da dagi
exnologiyala ning eng yuqo i cho‘qqisi bo‘lgan. 633/1235-yilda Mus ansi iyya
mad asasining eshigiga qa ama-qa shi omonda bi ay on qu ildi a uning boshlanish
qismida soa la o‘ na ilib, ushbu soa la yo damida namoz aq la i a kun-u unning
almashish aq la i belgina edi.
Soa sozla ning mashhu la idan bi i bu Muza a iddin ibn Soa iyning o asi
Nu iddin Ali ibn Tag‘libdi . U 601/1204-yilda ug‘ilib, 683-1284-yilda a o e gan.
Nojiy Ma’ u ning kel i ishicha, u soa la ning ishlashini nazo a qilib u u chi
azi asini baja gan
33
. Hana iy olimla haqida yozilgan asa la da mualli ning a jimai
holini bayon qilish asnosida esa, uning o asi soa yaso chi us a bo‘lganligi haqida
kel i ilgan
34
.
Yuqo idagi ma’lumo la dan shuni xulosa qilishimiz mumkinki, abbosiy xali alikning
so‘ngi da i ko‘plab ix i ola a ilm- an sohasidagi isloho la uchun asos bo‘lib xizma
32
Nojiy Ma’ u . Ta ixi ulama al-mus ansi iyya. – Bag’dod: Mak aba al-maoniy, 1379/1959. – B.274.
33
Nojiy Ma’ u . Ta ixi ulama al-mus ansi iyya. – Bag’dod: Mak aba al-maoniy, 1379/1959. – B.269.
34
Abul Maoliy Muhammad ibn Ro e’ Salomiy. Ta ixi ulamai Bag’dod. – Bay u /Li an: Ad-da al-a abiyya lil ma sua ,
1420/2000. – B.36.
INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL
AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES
Volume 02, Issue 07, 2025
Belgium, B ussels
93 INTERNATIONAL CONFERENCE OF NATURAL AND SOCIAL-HUMANITARIAN SCIENCES uni e salcon e ence.us
qilgan. Bi gina Mus ansi iyya mad asasining aoliya iga naza soladigan bo‘lsak, bu
a’lim muassasasi bu un dunyodagi olimla ni o‘zida jamlagan edi. Unda aoliya olib
bo gan olimla ham diniy, ham dunyo iy ilmla ni pux a o‘zlash i ib, islom dinining
aqa Qu ’on a hadisni o‘ ganishning o‘zi bilan cheklanibgina qolmasdan,
musulmonla ning a o on hayo kechi ishla i uchun za u bo‘lgan ba cha cho ala ni
ko‘ ish uchun ha aka qilishgan. Bu o‘z na ba ida hozi gi kunda islom dini bo asida
uni aqa Qu ’on a hadisni o‘ ganishning o‘zi bilan cheklanib, ilm- an a aqqiyo i
uchun o‘siq bo‘lib qolgan, deya da’ o qilu chila ning da’ osini asossiz ekanligini
isbo laydi.
Shuningdek, o‘sha da uchun a aqqiyo ning eng yuqo i namunasi deya e’ i o
qilishga a ziydigan ix i ola ham musulmon olimla omonidan amalga oshi ilgan edi.
FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO’YXATI
A ab ilidagi adabiyo la
1. Kamoliddin ibn Fu a iy. Al-ha adis al-jamia a aja ib an-na ia iy al-mia as-sabia.
– Bay u /Li an: Da al-ku ub al-ilmiyya, 2002. – 349 b.
2. Mux o ibn Mahmud Zohidiy. Qunya ul-munya. – Ka achi: Mak aba ul-ulum, 1999.
– 434 b.
3. Nojiy Ma’ u . Ta ixi ulama al-mus ansi iyya. – Bag‘dod: Ma ba’a al-aniy, 1959. –
311 b.
4. Qosim ibn Qu lubug‘o. Taj a - a ojim. – Bay u /Li an: Da -al qalam, 1413/1992. –
567 b.
5. Xay iddin Zi ikliy. Al-a’lam. – Bay u /Li an: Da al-ilm lil malayin, 2002. – J.
Ⅰ. – 336 b.
6. Xa ib Bag‘dodiy. “Hadiya ul o i in”. – Bay u . 1999. J.2.
7. Uma Rizo Kahola. A’lam an-nisa iy alamay al-a ab al islam. – Bay u /Li an:
Muassasa a - isala, (yili ko‘ sa ilmagan). – 337 b.
In e ne say la i
1. www.alukah.ne
2. www.wikipedia.o g
3. www.waq eya.com
4. www.noo book.com
