544
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
G‘AZNACHILIKNING BUGUNGI HOLATI VA UNING DAVLAT
MOLIYASI
TIZIMIDAGI AHAMIYATI
Sa a aliye Basi No boye ich
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
Moliya a bank ishi ka ed asi o‘qi u chisi
el:+998 (97)-076-08-80
E-mail: [email p o ec ed]m
Salomo Shahboz
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
Moliya a moliya iy exnologiyala yo’nalishi 4-bosqich 5mm-2022 gu uh alabasi
Email ad ess: shah[email p o ec ed]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17531396
Anno a siya: Ushbu maqolada g’aznachilik ushunchasining mohiya i, bugungi hola i hamda da la
moliyasi izimini ashkil e’ ishdagi o’ ni xususida so’z yu i ilgan.Bundan ashqa i g’aznachilik o gani qanday
azi ala ni baja ishi a da la moliyasining a kibida u gan o‘ ni haqida so‘z yu u ilgan
Kali so’zla : ins i u sional isloho la , moliya, g’azna, da la budje i, da la budje ini boshqa ish,
g’aznachilik, budje mablag’la i.
Ki ish.Bugun mamlaka imizning iq isodiy sohasida qa o yangilik a o‘zga ishla ning jo iy qilinishi uning
iq isodiy jiha dan yanada akomillashishiga xizma qilmoqda. Xususan, da la moliyasi yo‘nalishida
ins i u sional isloho la keng ko‘lamda amalga oshi ilyap i. Ushbu amaliy ha aka la ning negizida eng a alo,
da la budje i ij osiga dunyo an olgan a dunyo mamlaka la ida sino dan o‘ gan, budje mablag‘la idan
na ijako oydalanishni a’minlab be u chi g‘aznachilik izimining jo iy qilinganini alohida e’ i o bilan ilga
olish lozim. Mamlaka imizda da la budje ining g‘azna ij osini sama ali ashkil qilinishiga mus aqillikning
sha o a i, jumladan, ba qa o i ojlanish ko‘ sa kichla ini qo‘lga ki i a boshlanimizdan so‘nggina mu a aq
bo‘lindi. O‘zbekis on Respublikasi da la moliyasini boshqa ish izimi bo‘yicha ham keng qam o ga ega
bo‘lgan mu a aqiya li na ijani be ayo gan isloho la ni jo iy qilmoqda. Bunday ishloho la ning ijobiy na ijala i
da la budje i g‘azna ij osining omadli a zda jo iy qilinishida yaqqol ko‘zga ashlanadi, deya ay ish mumkin.
Muhokama a na ijala .Da la budje ining g‘azna ij osi da la budje i a da la maqsadli
jamg‘a mala ining ba cha da omadla ini, shuningdek, budje ashkilo la ining budje dan ashqa i mablag‘la
bo‘yicha ushumla ini yagona g‘azna hisob aqamga jamlash a ula ning ba cha xa aja la ini shu
hisob aqamdan amalga oshi ishni naza da u adi. Bu esa da la budje i, budje dan ashqa i ondla , budje
ashkilo la ining budje dan ashqa i mablag‘la i, da la qa zla i a ula ga xizma ko‘ sa ish ja ayonla ining
ezko nazo a ini a moni o ingini olib bo ish, da la mablag‘la ining sama ali ishla ilishini a’minlash, da la
moliya iy esu sla ining ha aka i Da la byudje i g'azna ij osining asosiy p insipla i kassaning yagonaligi
hamda buxgal e iya hisobi a hisobo ini ashkil e ishning yagonaligidan ibo a . o‘g‘ isida ope a i a zda
ma’lumo la ni jamlash imkonini ya a adi.
Da la byudje ining g'azna ij osi Da la byudje ining ba cha da omadla ini yagona g'azna hisob a ag'iga
ki i ishdan, shuningdek Da la byudje ining xa aja la ini shu hisob a aqdan o'lashdan ibo a .
1- asm G‘aznachilik uzilmasi.
1
1
h ps://go .uz/oz/gazna/pages/s uc u e
545
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
G'aznachilikning asosiy azi ala i quyidagila dan ibo a :
- Da la budje ining kassa ij osi;
- Da la budje i mablag'la ining ushumi a sa i us idan nazo a ni amalga oshi ish;
- Da la budje i mablag'la ini boshqa ish, yagona g'azna hisob a ag'ini a hududiy g'azna
hisob a aqla ini yu i ish;
- budje mablag'la i olu chining o a ye kazib be u chi (ish baja u chi, xizma ko' sa u chi) bilan
uzilgan sha nomasini, shuningdek buyu machining Da la budje i mablag'la i hisobidan kapi al qu ilish
uchun uzilgan sha nomasini majbu iy o'yxa dan o' kazish;
- Da la budje ida qaysi yu idik yoki jismoniy shaxsla uchun mablag'la naza da u ilgan bo'lsa, o'sha
yu idik yoki jismoniy shaxsla nomidan a ula ning opshi ig'iga binoan o'lo la ni amalga oshi ish;
- Da la budje i g'azna ij osining buxgal e iya hisobini yu i ish;
- Da la budje ining ij osi o'g' isidagi axbo o ni yig'ish, qay a ishlash, ahlil qilish a xisobo ni uzish;
- O'zbekis on Respublikasining da la ichki a ashqi qa zla iga xizma ko' sa ish, O'zbekis on
Respublikasining ka ola la ini ij o e ish.
- O'zbekis on Respublikasiga kelayo gan ba cha u dagi, shu jumladan nomoddiy shakldagi
insonpa a lik yo dami hamda exnik ko'maklashish osi ala ini o'liq a izimli hisobga olish.
G'aznachilik o'z zimmasiga yukla ilgan azi ala ni da la boshqa u ining boshqa o ganla i, mahalliy da la
hokimiya i o ganla i, O'zbekis on Respublikasi Ma kaziy banki, ijo a bankla i, boshqa ashkilo la bilan
o'za o hamko likda baja adi. Mazku o ganla a ashkilo la Da la budje ining kassa ij osini amalga
oshi ishda, uning mablag'la ini boshqa ishda, Da la budje i mablag'la ining ushumi a sa i us idan nazo a ni
amalga oshi ishda G'aznachilikka ko'maklashishla i sha .
G'aznachilik bilan da la soliq, bojxona xizma i o ganla i, O'zbekis on Respublikasi Ma kaziy banki, ijo a
bankla i, da la maqsadli jamg'a mala ini aqsimlo chi o ganla , Da la budje ida mablag'la naza da u ilgan
yu idik shaxsla ,
shuningdek budje ja ayonining boshqa ish i okchila i Da la budje ining g'azna ij osi sohasidagi
ma’lumo la ni qonun hujja la ida belgilangan a ibda almashib u adila .
546
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Da la maqsadli jamg'a mala ini aqsimlo chi o ganla , Da la budje ida mablag'la naza da u ilgan
yu idik shaxsla , shuningdek budje ja ayonining boshqa ish i okchila i G'aznachilikka aqdim e iladigan
ma’lumo la ning o'g' iligi a asosliligi uchun ja obga bo'ladila .
Da la budje iga o'lanadigan soliqla , yig'imla a boshqa majbu iy o'lo la yagona g'azna hisob a ag'iga
ki i ilib, ula egishincha espublika budje i, Qo aqalpog'is on Respublikasi budje i, mahalliy budje la , da la
maqsadli jamg'a mala i da omadla ida aks e i iladi. Budje ashkilo la ining budje dan ashqa i mablag'la i
yagona g'azna hisob a ag'iga ki i ilib, ula mazku ashkilo la ning da omadla ida aks e i iladi
2
Da la budje iga che el alyu asida o'lanadigan soliqla , yig'imla a boshqa majbu iy o'lo la ,
shuningdek budje ashkilo la ining che el alyu asida ushadigan budje dan ashqa i mablag'la i, aga qonun
hujja la ida boshqacha qoidala naza da u ilgan bo'lmasa, G'aznachilikning bankdagi alyu a hisob a aqla iga
ki i iladi.
G'aznachilik yagona g'azna hisob a ag'idagi a G'aznachilikning boshqa bank hisob a aqla idagi Da la
budje i mablag'la ini ula ni Da la budje ining xa aja la ini belgilangan mudda la da amalga oshi ish uchun
yo'nal i ish, shuningdek Da la budje i bo'sh mablag'la ini bank depozi la i a boshqa ak i la ga aq incha
joylash i ish hamda ula hisobidan espublika budje iga, Qo aqalpog'is on Respublikasi budje iga, mahalliy
budje ga, shuningdek da la maqsadli jamg'a mala iga budje ssudala i be ish yo'li bilan boshqa ib bo adi.
Da la byudje i g'azna ij osining buxgal e iya hisobi G'aznachilik omonidan, shuningdek da la soliq a
bojxona xizma i o ganla i, byudje ashkilo la i hamda da la maqsadli jamg'a mala ini aqsimlo chi o ganla
omonidan Da la byudje i g'azna ij osining buxgal e iya hisobi hisob a aqla ining yagona ejasi a byudje
asni i asosida ashkil e iladi hamda amalga oshi iladi.
Da la byudje i g'azna ij osining buxgal e iya hisobi hisob a aqla ining yagona ejasi O'zbekis on
Respublikasi Moliya azi ligi omonidan ishlab chiqiladi a asdiqlanadi.Da la byudje ining ij osi
o'g' isidagi hisobo G'aznachilik omonidan O'zbekis on Respublikasi Moliya azi ligiga aqdim
e iladi.Qo aqalpog'is on Respublikasi byudje i a mahalliy byudje la ning ij osi o'g' isidagi hisobo la
G'aznachilik omonidan Qo aqalpog'is on Respublikasi Moliya azi ligiga, iloya la , Toshken shaha ,
umanla , shaha la moliya o ganla iga aqdim e iladi.
Da la byudje ining g'azna ij osi sohasidagi nizola qonun hujja la ida belgilangan a ibda hal qilinadi.
Da la byudje ining g'azna ij osi o'g' isidagi qonun hujja la ini buzganlikda aybdo shaxsla belgilangan
a ibda ja obga bo'ladila . Zamona iy jamiya imiz a aqqiy e ayo gan bugungi kunda O‘zbekis on
Respublikasida iq isodiyo ni e kinlash i ish a mode niza siyalash sha oi ida da la moliyasi izimida chuqu
iq isodiy isloho la amalga oshi ilmoqda. Bu isloho la , qa o azi ala bilan bi galikda, da la moliyasini
boshqa ish sama ado ligini oshi ishni naza da u adi. Bunda da la moliyasini boshqa ish shaklla i a
usulla ini akomillash i ish, an- exnika a aqqiyo i yu uqla i a boshqa exnik osi ala yo damida axbo o ni
jamlash, qay a ishlash, uza ish qoidala i a usulla ini o‘zlash i ish asosida axbo o lash i ishni yanada
i ojlan i ish alab e iladi.
Da la moliyasini boshqa ishdagi isloho la sha oi ida umumda la moliya izimining bosh bo‘g‘ini - da la
budje ini boshqa ish, budje ja ayonini ashkil e ish izimidagi isloho la , xususan, budje ij osida kassali
izimdan jahon amaliyo i aj ibasida sino dan o‘ gan a o‘zining ijobiy na ijala ini ko‘ sa a olgan budje izimi
budje la ining g‘azna ij osiga o‘ ishning amalga oshi ilishi da la imiz iq isodiy sohasidagi yu uqla idan
bo‘ladi. Hozi gi zamona iy iq isodiy yangilikla dan kelib chiqib ay ish mumkinki, budje ja ayonini sama ali
ashkil qilishning amaliy ishla ini g‘aznachilik nazo a idan che da asa u e ib bo‘lmaydi. Buni ha oki,
zamona iy iq isodiyo akilla i — olimla , iq isodchila , qola e sa, sohaning ye uk mu axassisla i ham asosli
a ishda e’ i o e moqdala . Negaki, g‘aznachilik izimi budje da omadla i a xa aja la ini yagona g‘azna
hisob aqamiga jalb qilish, pul oqimla ini o‘g‘ i a sama ali boshqa ish, ejalash i ish, moliya iy oqimla ning
2
S e en M. B agg. “TREASURY MANAGMENT” The P ac i ione ’s Guide.
547
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
esa ilk a jo iy nazo a ini amalga oshi ish, shu jumladan, da la budje ini yuqo i ope a i likda ij o e ish
imkoniya ining kengayishiga xizma qiladi.
3
Mamlaka da da la moliyasini boshqa ishni, shu bilan bi qa o da da la budje ini ij o e ishda asosiy
mexanizmla dan bi i hisoblangan g‘aznachilik izimini as hkil e ish a uni shakllan i ishda xo ij
mamlaka la ining aj ibasi muhim o‘ in egallaydi. O‘zbekis on ula aj ibasidan oddiy nusxa olmaydi, chunki
mamlaka imiz da la boshqa u ini ashkil e ish, iq isodiy a huquqiy munosaba la ni boshqa ish sohasida
o‘ziga xos yo‘nalishga ega da la di . Bi oq, bu bilan g‘aznachilik izimini ashkil e ish a i ojlan i ish
yo‘nalishida xalqa o aj ibala ning o‘ ganilish da ajasi passi lashmaydi.
Ri oj opgan mamlaka la ning iq isodiy amaliyo idagi da la budje ining g‘aznachilik izimini O’zbekis on
Respublikasida jo iy qilish a uni yanada i ojlan i ish, da la moliya iy esu sla ini boshqa ishning
axbo o lash i ilgan izimiga asos solish da la moliyasining hola i o‘g‘ isida ezko a ishonchli axbo o la ga
ega bo‘lish uchun imkoniya la eshigini ochib be adi, bu esa da la moliyasini sama ali boshqa ishning
a’mino di . Yana ay ish joizki, da la budje ida mablag‘la dan sama ali hamda maqsadli oydalanish
maqsadida ham g‘aznachilik izimi jo iy qilindi. Ushbu izimning ya a ilishi iq isodiy soha uchun jo iy a
yakuniy nazo a ja ayonini akomillash i ish bo‘yicha ka adan-ka a o‘zga ishla ning amalga oshishiga sabab
bo‘ldi. Bozo iq isodiyo i i ojlangan mamlaka la hayo ida da la budje i ij osini boshqa ish asosan,
g‘aznachilik izimiga asoslanib amalga oshi iladi.
Xulosa a akli la
Xulosa o‘ nida a’kidlash ke akki, mamlaka imizda demok a ik isloho la ni yanada chuqu lash i ish a
alba a, uqa olik jamiya ini i ojlan i ish da ida O‘zbekis on Respublikasi budje izimidagi o‘ kazilayo gan
ub isloho la mohiya i moliya izimida da la budje i ij osini akomillash i ish, g‘aznachilik izimining jo iy
qilinishi sanaladi. Bundan ko‘zda u ilgan asosiy maqsad — budje mablag‘la ini sama ali boshqa ish, budje
mablag‘la ining moliya iy nazo a ini kuchay i ish a ba cha budje ashkilo la ining xa aja la ini
boshqa ishda g‘aznachilik aoliya ining jo iy qilinishiga, amalda bo‘lishiga e ishishdi .
Foydalanilgan adabiyo la :
1. S e en M. B agg. “TREASURY MANAGMENT” The P ac i ione ’s Guide.
2. T.Eshnaza o . Da la budje ining g’azna ij osini i ojlan i ish omilla i. “Budje ij osiga g’aznachilik
izimini jo iy e ishning dolza b muammola i” ma zusidagi Respublika ilmiyamaliy kon e en siya ma e ialla i
o’plami. - Toshken : «IQTISOD-MOLIYA» nash iyo i, 2011 y.
3. Shaxlo S. G‘AZNACHILIK TIZIMINING JORIY QILINISHINING DAVLAT MOLIYASI
TIZIMIDAGI AHAMIYATI //E Con e ence Zone. - 2022. - С. 1-2.
4. O’zbekis on Respublikasi Qonun hujja la i po ali www.lex.uz
5. www.ochiqbudj e .uz.
3
shaxlo s. G‘aznachilik izimining jo iy qilinishining da la moliyasi izimidagi ahamiya i //e con e ence zone. - 2022. -
с. 1-2.
