80
MA’RIFATLI JAMIYAT-UCHINCHI RENESSANS POYDEVORINI
YARATISHNING ASOSI
U ako a Na giza Salomo na,
Xalqa o inno a sion uni e si e i do sen i
Xay ullaye a Hilola Ibodulla qizi
E kin adqiqo chi
Anno a siya. Ushbu maqolada ma’ i a li jamiya konsepsiyasining zamona iy ij imoiy-
alsa iy mohiya i, uning milliy uyg‘onish a Uchinchi Renessans g‘oyasi bilan uz iy aloqasi ilmiy-
naza iy jiha dan ahlil qilinadi. O‘zbekis on a aqqiyo ining yangi bosqichida ma’na iy iklanish,
ilm- an, a’lim a in ellek ual salohiya ning uyg‘unlashu i da la s a egiyasining us u o
yo‘nalishiga aylangan. Shu nuq ayi naza dan, ma’ i a li jamiya -inson kapi ali, in ellek ual
esu sla a inno a sion a akku asosida shakllanadigan ij imoiy izim si a ida alqin e iladi.
Kali so‘zla : ma’ i a li jamiya , uchinchi Renessans, milliy uyg‘onish, in ellek ual
salohiya , inson kapi ali, a’lim izimi, an a inno a siya, ma’na iya a qad iya la , global
a akku , yoshla a biyasi, milliy g‘oya.
Bugungi globallashu , aqamli exnologiyala a axbo o oqimi da ida
insoniya a aqqiyo i yangi bosqichga ko‗ a ildi. Ha bi da la ning kuchi endilikda
abiiy esu sla yoki iq isodiy ko‗ sa kichla bilan emas, balki uning uqa ola i,
ayniqsa, yosh a lodning bilimi, ma‘na iya i a a akku da ajasi bilan o‗lchanmoqda.
Shu bois, O‗zbekis on a aqqiyo s a egiyasida ma‘ i a li jamiya qu ish g‗oyasi
ma kaziy o‗ inni egallamoqda. Bu g‗oya o‗z mohiya iga ko‗ a, Uchinchi Renessans
poyde o ini ya a ishning eng muhim sha i si a ida qa aladi.
Ma‘lumki, insoniya a ixida ikki buyuk Renessans da iBi inchi Renessans
(IX–XII as la ) a Ikkinchi Renessans (XIV–XV as la )- ilm- an, alsa a, adabiyo a
san‘a da ulkan yuksalish da la ini boshlab be gan. Al-Xo azmiy, Fo obiy, Be uniy,
Ibn Sino, Na oiy a Ulug‗bek singa i allomala ya a gan ilmiy-madaniy me os
bugungi O‗zbekis on ma‘na iy uyg‗onishining manbaidi . P eziden imiz Sha ka
Mi ziyoye ning ―Biz Uchinchi Renessans poyde o ini aynan ma‘ i a li jamiya ni
shakllan i ish o qali ya a amiz‖ degan so‗zla i zami ida ana shu a ixiy da omiylik
mujassam.
Ma‘ i a li jamiya -bu aqa bilimli kishila jamiya i emas, balki axloqiy
ba kamollik, a akku e kinligi, ijodiylik a ij imoiy mas‘uliya uyg‗unlashgan
insonla jamiya idi . Bunday ij imoiy modelning ma kazida inson qad iya i, uning
a akku i a ya a u chanlik salohiya i u adi. Ma‘ i a li jamiya da an a a‘lim,
madaniya a ma‘na iya bi -bi ini o‗ldi u chi asosiy kuch si a ida namoyon bo‗ladi.
81
Zamona iy da da bu konsepsiya na aqa alsa iy yo‗nalish, balki amaliy
siyosa da ajasiga ko‗ a ilgan. Mamlaka da a‘lim izimining isloh qilinishi, ilm- an
a inno a sion aoliya ga e‘ ibo ning o ishi, yoshla uchun keng imkoniya la ning
ya a ilishi — bula ning ba chasi Uchinchi Renessans g‗oyasining amaliy i odasidi .
Ma‘ i a li jamiya ni shakllan i ish-bu da la a jamiya hayo ining ba cha
sohala ini qam ab olu chi, milliy qad iya la a global a akku uyg‗unligiga
ayanadigan keng ko‗lamli ij imoiy ja ayondi . Aynan ma‘ i a li jamiya ning
shakllanishi o qali O‗zbekis on Uchinchi Renessans da iga xos in ellek ual
uyg‗onish, ma‘na iy iklanish a milliy o‗zlikning yuksalishi sa i dadil qadam
ashlamoqda.
Ma‘ i a li jamiya g‗oyasi insoniya a akku ida qadimdan ma jud bo‗lib,
uning alsa iy ildizla i Sha q a G‗a b mu a akki la ining asa la ida o‗z i odasini
opgan. Sha q uyg‗onish da i allomala i — Abu Nas Fo obiy, Ibn Sino, Be uniy,
Al-Xo azmiy singa i olimla inson ma‘na iy kamolo i a bilish aoliya ini jamiya
a aqqiyo ining asosiy omili si a ida ko‗ sa ganla . Fo obiy ―Fozil odamla shah i‖
asa ida ma‘ i a li jamiya ni axloqiy ba kamol insonla boshqa adigan uyg‗un izim
si a ida as i laydi. Ibn Sino esa ilmni insoniy mukammallikka el u chi eng oliy
azila deb biladi.
G‗a b alsa asida ham ma‘ i a konsepsiyasi jamiya a aqqiyo ining ma kazida
u adi. Masalan, I. Kan , J. Lokk, O. Kon kabi aylasu la ma‘ i a ni insonni ozod
qilu chi kuch, aql a aj iba uyg‗unligining mahsuli si a ida izohlashgan. Ayniqsa,
Ye opa Uyg‗onish da ida (Renessans) ilm- an, san‘a a a akku ning uyg‗onishi
insoniya a ixida yangi bosqich boshlab be gan. Shu jiha dan qa aganda, bugungi
O‗zbekis onni ―Uchinchi Renessans sa i‖ yo‗nalgan mamlaka si a ida alqin e ish
bejiz emas.
Mahalliy ilmiy manbala da ham ma‘ i a li jamiya g‗oyasining naza iy asosla i
keng yo i ilgan. Islom Ka imo ning ―Yuksak ma‘na iya — yengilmas kuch‖ asa ida
milla ning kelajagi ma‘na iy yuksalish a ma‘ i a ga ayanishi za u ligi a‘kidlanadi.
Sha ka Mi ziyoye o‗zining ―Yangi O‗zbekis on s a egiyasi‖ asa ida ―Uchinchi
Renessansni ya a ish uchun eng a alo, ma‘ i a li a lodni a biyalash ke ak‖ degan
ik ni ilga i su adi. Bu yondashu ma‘ i a ni da la siyosa ining us u o yo‗nalishiga
aylan i di.
Zamona iy adqiqo la da ma‘ i a li jamiya ushunchasi kengayib, uni ij imoiy
inno a siya, aqamli a akku , axloqiy ye uklik a uqa olik mas‘uliya i uyg‗unligi
si a ida alqin e ish endensiyasi kuza ilmoqda. Masalan, D. Alimo a a M. Tu suno
(2023) o‗z adqiqo la ida Uchinchi Renessansni ―in ellek ual uyg‗onish a milliy
82
o‗zlikni qay a anglash ja ayoni‖ si a ida ahlil qiladila . Bu yondashu ma‘ i a ning
zamona iy kon eks da na aqa bilim, balki a akku madaniya i ekanini ko‗ sa adi.
Me odologik jiha dan ushbu adqiqo kompleks yondashu asosida olib
bo iladi. Bi inchidan, a ixiy- alsa iy ahlil yo damida o‗ gan as la dagi Renessans
da la ining ma‘na iy me osi a hozi gi O‗zbekis on aj ibasi o‗ asidagi bog‗liqlik
aniqlanadi. Ikkinchidan, so siokul u n ahlil o qali ma‘ i a li jamiya ning ij imoiy
ins i u la — a‘lim, madaniya , OAV a oila iy a biya izimidagi o‗ ni o‗ ganiladi.
Uchinchi, pedagogik yondashu asosida yosh a lod a akku ida ma‘ i a ni
shakllan i ishning inno a sion usulla i ahlil qilinadi. To‗ inchidan, kompa a i
( aqqoslo chi) ahlil o qali Sha q a G‗a b uyg‗onish modella ining o‗za o o‗xshash
a a qli jiha la i aniqlanadi.
Mazku me odologik yondashu la sin ezida ma‘ i a li jamiya ni aqa naza iy
konsepsiya si a ida emas, balki ij imoiy-amaliy hodisa si a ida o‗ ganish imkoniya i
ya a iladi. Shu bilan bi ga, adqiqo da omida anali ik- ahliliy me odla dan
oydalanilib, O‗zbekis onning hozi gi ma‘na iy siyosa i, yoshla a‘lim izimidagi
isloho la a Uchinchi Renessans konsepsiyasining amaliy a biqi o‗za o uz iy
bog‗liq ja ayon si a ida alqin qilinadi.
O‗ kazilgan ahlilla shuni ko‗ sa adiki, O‗zbekis on a aqqiyo ining hozi gi
bosqichida ma‘ i a li jamiya ni ba po e ish ja ayoni jamiya ning ba cha sohala ini
qam ab olgan keng ko‗lamli isloho la izimi si a ida shakllanmoqda. Bu ja ayonning
mu a aqiya i, a alo, a‘lim, an, madaniya a ma‘na iya ning o‗za o uz iy aloqasi
bilan belgilanadi.
Bi inchidan, a‘lim izimi mode niza siyasi ma‘ i a li jamiya ning eng muhim
poyde o idi . Zamona iy pedagogik exnologiyala , aqamli a‘lim, STEAM
yondashu i, ijodiy a akku ni i ojlan i ish das u la i yoshla ning bilim olish
ja ayonini aollash i moqda. Bunda a‘lim na aqa bilim be ish, balki a akku
madaniya ini shakllan i ish, anqidiy ik lash a mus aqil qa o qabul qilish
ko‗nikmala ini i ojlan i ish osi asiga aylanmoqda.
Ikkinchidan, an a inno a siyala ni qo‗llab-qu a lash ma‘ i a li jamiya ning
in ellek ual asosini mus ahkamlaydi. Hozi gi kunda yosh olimla , adqiqo chila a
ix i ochila uchun ya a ilayo gan sha -sha oi la , ilmiy g an la a xalqa o hamko lik
das u la i Uchinchi Renessans g‗oyasining amaliy i odasidi . P eziden ning
ashabbusi bilan ashkil e ilgan ―Yoshla akademiyasi‖, ―Inno a sion i ojlanish
azi ligi‖ a ―Fan jamg‗a masi‖ singa i uzilmala ma‘ i a ni amaliy kuchga
aylan i ishga xizma qilmoqda.
83
Uchinchidan, ma‘na iya a axloqiy qad iya la ma‘ i a li jamiya ning uhiy
ayanchi si a ida namoyon bo‗ladi. Ma‘na iy ba kamollik — bu aqa diniy yoki
axloqiy ushuncha emas, balki shaxsning ij imoiy mas‘uliya , a anpa a lik, adola
a bag‗ ikenglik kabi azila la asosida shakllanishi demakdi . Bu bo ada oila iy
a biya, o‗qi u chilik aoliya i a omma iy axbo o osi ala ining oli beqiyosdi .
To‗ inchidan, axbo o madaniya ining i ojlanishi ma‘ i a li jamiya ning yangi
si a bosqichini belgilaydi. Raqamli kommunika siya da ida ma‘lumo ni anlab
qabul qilish, ahlil qilish a undan sama ali oydalanish ko‗nikmala i shaxsning
in ellek ual ye ukligini namoyon e adi. Shu sababli, media sa odxonlikni oshi ish,
anqidiy ik lashni i ojlan i ish a axbo o e ikasi madaniya ini shakllan i ish
ma‘ i a siyosa ining aj almas qismiga aylanmoqda.
Beshinchidan, da la siyosa ining ma‘na iy yo‗nalganligi ma‘ i a li jamiya
qu ilishining s a egik omilidi . ―Yangi O‗zbekis on‖ konsepsiyasi doi asida qabul
qilingan da la das u la ida a‘lim, an, madaniya , yoshla siyosa i a ma‘na iy
me osni as ash masalala ining uyg‗un yechimi naza da u ilgan. Bu esa Renessans
da la iga xos ilm- an a ma‘na iya bi ligining zamona iy ko‗ inishidi .
Shuningdek, ma‘ i a li jamiya konsepsiyasi bugungi global ja ayonla da
O‗zbekis onning xalqa o maydondagi nu uzini mus ahkamlashda ham muhim ol
o‗ynamoqda. Ma‘na iy diploma iya, ilmiy almashinu , madaniy muloqo la —
bula ning ba chasi milliy qad iya la ni jahon si iliza siyasi kon eks ida namoyon
e ishga xizma qilmoqda.
Muhokama nuq ayi naza idan qa aganda, ma‘ i a li jamiya g‗oyasi Uchinchi
Renessansning ma ku a iy ayanchi bo‗lish bilan bi ga, ij imoiy ongni yangilashning
ham osi asidi . U insonni o‗zligini anglash, a akku ini yangilash, bilimni qad lash
a uni amaliyo ga a biq e ish uhida a biyalaydi. Shu bois ma‘ i a li jamiya ni
shakllan i ish – bu aqa iq isodiy yoki siyosiy isloho la emas, balki a akku
inqilobi, dunyoqa ash yangilanishi a ma‘na iy uyg‗onish ja ayonidi .
Xulosa.Yuqo idagi ahlilla shuni ko‗ sa adiki, ma‘ i a li jamiya ni
shakllan i ish O‗zbekis onning Uchinchi Renessans sa i yo‗lida eng muhim s a egik
azi ala dan bi idi . Bu ja ayon mamlaka da amalga oshi ilayo gan ij imoiy, siyosiy,
iq isodiy a ma‘na iy isloho la ning yagona maqsadga – insonni yuksak bilim,
a akku a ma‘na iya egasi si a ida a biyalashga qa a ilganini angla adi.
Ma‘ i a li jamiya — bu inson omilini ma kazga qo‗ygan, ilmiy a akku ,
axloqiy ba kamollik a ijodko lik uyg‗unligiga asoslangan ij imoiy izimdi . U shaxs
a jamiya o‗ asidagi o‗za o mas‘uliya ni, a akku e kinligini, ma‘na iy poklikni a
in ellek ual yuksalishni a‘minlaydi. Shu jiha dan, ma‘ i a li jamiya ni shakllan i ish
84
ja ayoni O‗zbekis on uchun milliy iklanishdan milliy yuksalish sa i o‗ ishning
konsep ual bosqichi hisoblanadi.
Uchinchi Renessansning poyde o i aynan shunday ma‘ i a li a lod, e kin
ik laydigan yoshla , ilm a a akku ga ayanadigan jamiya omonidan ya a iladi.
Bunda a‘lim izimi, an a inno a siya, madaniya a ma‘na iya , axbo o
madaniya i a uqa olik ongining uyg‗un i oji asosiy ayanch bo‗lib xizma qiladi.
Shunday ekan, O‗zbekis onning kelajagini belgilaydigan eng muhim omil – bu
ma‘ i a ni ij imoiy qad iya si a ida e‘ i o e ish a uni hayo mezoniga aylan i ishdi .
Ma‘ i a li inson – bu Uchinchi Renessans da ining bosh ish i okchisi, yangilanish a
a aqqiyo ja ayonining aol subyek i.
Demak, ma‘ i a li jamiya ni shakllan i ish — bu na aqa ij imoiy za u a , balki
milliy g‗oya a umuminsoniy qad iya la uyg‗unligiga asoslangan alsa iy yo‗ldi .
Uning sama ali amalga oshi ilishi o qali O‗zbekis on na aqa o‗z a ixiy me osiga
sodiq qoladi, balki jahon si iliza siyasi miqyosida o‗zining yangi, in ellek ual a
ma‘na iy qiyo asini ya a adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Mi ziyoye , Sh. M. (2022). Yangi O‗zbekis on s a egiyasi. Toshken : O‗zbekis on nash iyo i.
2. Mi ziyoye , Sh. M. (2021). Uchinchi Renessans – yangi O‗zbekis on a aqqiyo ining
poyde o i. Toshken : Ma‘na iya .
3. Ka imo , I. A. (2008). Yuksak ma‘na iya – yengilmas kuch. Toshken : Ma‘na iya nash iyo i.
4. Alimo a, D., & Tu suno , M. (2023). Uchinchi Renessans konsepsiyasi: ij imoiy- alsa iy ahlil.
Toshken : Ij imoiy anla nash iyo i.
5. Fo obiy, A. N. (1993). Fozil odamla shah i. Toshken : Fan nash iyo i.
6. Ibn Sino, A. (1980). Donishnoma. Toshken : Fan nash iyo i.
7. Be uniy, A. (1983). Qadimgi xalqla dan qolgan yodgo likla . Toshken : Fan nash iyo i.
8. Kan , I. (1999). C i ique o Pu e Reason. Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess.
9. Locke, J. (1988). An Essay Conce ning Human Unde s anding. Ox o d: Cla endon P ess.
10. UNESCO. (2020). Educa ion o Sus ainable De elopmen Goals: Lea ning Objec i es. Pa is:
UNESCO Publishing.
11. O‗zbekis on Respublikasi P eziden i Sh. Mi ziyoye ning ―Yangi O‗zbekis on – Uchinchi
Renessans sa i‖ konsepsiyasi o‗g‗ isidagi qa o i, 2021-yil 26-ma .
12. O‗zbekis on Respublikasi ―Ta‘lim o‗g‗ isida‖gi Qonuni, yangi ah i da. (2020). Toshken :
Adliya azi ligi nash iyo i.
13. G‗a o o , B. (2021). Ma‘na iy a aqqiyo ning alsa iy asosla i. Toshken : Ij imoiy-gumani a
anla .
