ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
159
O‘ZBEKISTONDA KREDIT BOZORINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI
To'x aqulo Ab o bek Azama o ich
O‘zbekis on Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magis an i.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17532612
Anno a siya. Ushbu maqolada O‘zbekis on Respublikasida k edi bozo ining hozi gi
hola i, asosiy i ojlanish endensiyala i a is iqbolla i ahlil qilinadi. Tadqiqo da mamlaka
moliya iy izimida ijo a bankla i a boshqa k edi ins i u la ining oli, k edi siyosa ini
libe allash i ish yo‘nalishla i hamda aqamli exnologiyala ni jo iy e ish o qali k edi lash
mexanizmla ini mode niza siya qilish imkoniya la i ko‘ ib chiqilgan. Maqola 2020–2024-yilla
s a is ik ma’lumo la i asosida ahliliy yondashu ni qo‘llagan holda ishlab chiqilgan. Na ijala
k edi bozo ida aqoba ni kuchay i ish, moliya iy esu sla oqimini op imallash i ish a
inno a sion k edi mahsulo la ini keng jo iy e ish za u ligini ko‘ sa adi. Shuningdek, xalqa o
aj iba asosida O‘zbekis on k edi in a uzilmasini yanada mus ahkamlash bo‘yicha akli la
ilga i su iladi.
Kali so‘zla : k edi bozo i, ijo a bankla i, moliya iy ba qa o lik, aqamli
exnologiyala , k edi esu sla i, oiz siyosa i, iq isodiy o‘sish.
PROSPECTS FOR THE DEVELOPMENT OF THE CREDIT MARKET IN
UZBEKISTAN
Abs ac . This a icle analyzes he cu en s a e o he c edi ma ke in he Republic o
Uzbekis an, i s main de elopmen ends and p ospec s. The s udy examines he ole o
comme cial banks and o he c edi ins i u ions in he coun y's inancial sys em, a eas o
libe alizing c edi policy, and he possibili ies o mode nizing lending mechanisms h ough he
in oduc ion o digi al echnologies. The a icle was de eloped using an analy ical app oach
based on s a is ical da a o 2020–2024. The esul s indica e he need o s eng hen compe i ion
in he c edi ma ke , op imize he low o inancial esou ces, and widely in oduce inno a i e
c edi p oduc s. Also, p oposals a e pu o wa d o u he s eng hen he c edi in as uc u e o
Uzbekis an based on in e na ional expe ience.
Keywo ds: c edi ma ke , comme cial banks, inancial s abili y, digi al echnologies,
c edi esou ces, in e es a e policy, economic g ow h.
ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ КРЕДИТНОГО РЫНКА В УЗБЕКИСТАНЕ
Аннотация. В статье анализируется современное состояние, основные
тенденции развития и перспективы кредитного рынка Республики Узбекистан. В
исследовании рассматривается роль коммерческих банков и других кредитных
организаций в финансовой системе страны, направления либерализации кредитной
политики и возможности модернизации механизмов кредитования посредством
внедрения цифровых технологий. Статья разработана с использованием аналитического
подхода на основе статистических данных за 2020–2024 годы. Полученные результаты
свидетельствуют о необходимости усиления конкуренции на кредитном рынке,
оптимизации потоков финансовых ресурсов и широкого внедрения инновационных
кредитных продуктов. Также, на основе международного опыта, выдвигаются
предложения по дальнейшему укреплению кредитной инфраструктуры Узбекистана.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
160
Ключевые слова: кредитный рынок, коммерческие банки, финансовая
стабильность, цифровые технологии, кредитные ресурсы, процентная политика,
экономический рост.
Ki ish
Bozo iq isodiyo i sha oi ida k edi bozo i milliy iq isodiyo ning ha aka lan i u chi kuchi,
ishlab chiqa ishning uzluksizligi a inno a sion aoliya ning moliya iy manbai si a ida muhim
ahamiya kasb e adi. Ayniqsa, so‘nggi yilla da O‘zbekis on Respublikasida iq isodiy isloho la
ja ayonida bank-moliya izimining ba qa o ligini a’minlash a eal sek o ga yo‘nal i ilgan
k edi lash hajmini oshi ish masalala i da la siyosa ining us u o yo‘nalishiga aylandi.
K edi bozo i, o‘z na ba ida, iq isodiy izimda o iqcha mablag‘la ga ega subyek la bilan
moliya iy esu sla ga eh iyoji bo‘lgan subyek la ni bog‘lo chi muhim osi a hisoblanadi. Bu
bozo ning sama ali aoliya i ishlab chiqa ish ja ayonini kengay i ish, bandlikni oshi ish, yangi
in es i siya loyihala ini moliyalash i ish a aholining a o onligini yuksal i ishga xizma qiladi.
Shu jiha dan, k edi bozo i — na aqa bank sek o ining, balki bu un iq isodiy izimning
“moliya iy yu agi”di .
O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2020–2024-yilla ga mo‘ljallangan “Yangi
O‘zbekis on a aqqiyo s a egiyasi” da moliya izimini libe allash i ish, bank xizma la ini
di e si ika siya qilish, k edi bozo ida aqoba ni kuchay i ish a xususiy sek o ni keng jalb e ish
asosiy us u o azi ala si a ida belgilangan. Na ijada, Ma kaziy bankning mone a siyosa ini
libe allash i ish, oiz s a kala ini bozo mexanizmla i o qali shakllan i ish a k edi
in a uzilmasini aqamlash i ish bo‘yicha kompleks isloho la amalga oshi ildi.
2020–2024-yilla da omida mamlaka da iq isodiy aollikni iklash, adbi ko lik
subyek la ini qo‘llab-qu a lash, aholining is e’mol k edi la iga ki ish imkoniya ini kengay i ish
k edi bozo ining hajmi a si a jiha dan o‘sishiga olib keldi. Shu bilan bi ga, k edi la hajmining
ez su ’a la da o‘sishi bilan bi qa o da, k edi po eli si a ining pasayish xa i, lik idlik
ye ishmo chiligi, oiz s a kala ining nisba an yuqo iligi kabi muammola ham saqlanib
qolmoqda.
Shu sababli, ushbu ilmiy maqolaning maqsadi — O‘zbekis on k edi bozo ining hozi gi
hola ini ahlil qilish, ma jud muammola ni aniqlash a ula ni ba a a e ish bo‘yicha is iqbolli
yo‘nalishla ni asoslab be ishdan ibo a . Maqolada k edi bozo ining i ojlanish omilla i, k edi
esu sla ini di e si ika siya qilish za u iya i hamda xalqa o aj iba asosida akli a a siyala
ishlab chiqiladi.
Tadqiqo ning ilmiy yangiligi shundan ibo a ki, unda O‘zbekis on k edi bozo ida 2020–
2024-yilla o alig‘idagi mak oiq isodiy o‘zga ishla ahlil e iladi, ijo a bankla ining aqamli
k edi lash a isk-menejmen amaliyo la i chuqu o‘ ganiladi hamda bozo ni yanada
i ojlan i ish uchun inno a sion yondashu la akli e iladi.
Adabiyo la sha hi
K edi bozo ini i ojlan i ish masalala i iq isodiyo , moliya a bank ishi sohasida olib
bo ilgan ko‘plab ilmiy adqiqo la da muhim o‘ in u adi. Jahon a mahalliy olimla ning ilmiy
ishla i ushbu sohaning naza iy asosla ini, k edi mexanizmla ini hamda moliya iy ba qa o likni
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
161
a’minlash yo‘lla ini yo i ib be gan. Quyida O‘zbekis on a xo ijiy aj ibala asosida k edi
bozo ini i ojlan i ishga bag‘ishlangan adabiyo la ahlil qilinadi.
K edi bozo ining iq isodiy mohiya i a unksional uzilmasi bo‘yicha ilk naza iy
yondashu la A. Smi , D. Rika do, K. Ma ks kabi klassik iq isodchila omonidan ishlab
chiqilgan.
Ula ning asa la ida k edi kapi ali jamg‘a ilgan boylikni ishlab chiqa ishga yo‘nal i ish
osi asi si a ida alqin qilingan. J. M. Keyns esa k edi ni iq isodiy siklla ni mu ozana lashda
muhim u ki deb bilib, k edi ekspansiyasi a oiz siyosa ini iq isodiy o‘sish osi asi si a ida
asoslab be gan.
XX as ning ikkinchi ya mida J. Schumpe e inno a sion ja ayonla naza iyasi o qali
k edi ning iq isodiy o‘sishdagi olini yangicha yondashu da yo i gan. Unga ko‘ a, bank
k edi la i “ijodiy buzilish” ja ayonining moliya iy asosini ya a adi, ya’ni yangi g‘oyala a
exnologiyala ni amaliyo ga jo iy e ish uchun asosiy kapi al manbaidi .
So‘nggi yilla da Mishkin F. (2016), Le ine R. (2018), Claessens S. (2020) kabi
adqiqo chila k edi bozo ining sama ado ligini moliya iy inklyuziya, aqamli exnologiyala a
isk-menejmen bilan bog‘liq omilla o qali baholash za u ligini a’kidlaydila . Ula ning
adqiqo la i k edi lash izimini aqamlash i ish o qali anzaksiya xa aja la ini kamay i ish a
k edi po eli si a ini oshi ish mumkinligini isbo lagan.
O‘zbekis onlik olimla omonidan ham k edi bozo ining shakllanishi, i ojlanish
dinamikasi a ins i u sional o‘zga ishla i yuzasidan qa o ilmiy adqiqo la olib bo ilgan.
Masalan, M. Yo‘ldoshe (2019) “O‘zbekis on moliya izimida k edi bozo ini
i ojlan i ish omilla i” nomli asa ida bankla a o aqoba , k edi esu sla i manbala i a ula ning
iq isodiyo ga a’si ini chuqu ahlil qilgan. Mualli ning ik icha, O‘zbekis on k edi bozo ining
ba qa o ligi moliya iy esu sla ni di e si ika siya qilish da ajasi bilan be osi a bog‘liq.
A. Xolboe (2020) esa ijo a bankla i k edi siyosa ining iq isodiy sama ado ligini
baholashda Basel III alabla ining jo iy e ilishi a isk-menejmen mexanizmla ini
akomillash i ish muhimligini ko‘ sa gan. Shuningdek, u k edi po elining si a i bank
izimining ba qa o ligida asosiy indika o ekanini ilmiy asosda isbo lagan.
Sh. Shodiye (2021) o‘z adqiqo ida O‘zbekis on k edi bozo ida mik omoliya
ins i u la ining o‘ ni a ula ning kichik biznesni moliyalash i ishdagi ahamiya ini yo i gan. U,
xususan, mik omoliyalash izimini aqamlash i ish o qali aholi qa lamla ining moliya iy
xizma la dan oydalanish imkoniya ini kengay i ish za u ligini a’kidlaydi.
N. Abduqodi o a (2022) esa k edi bozo ining ins i u sional o‘zga ishla ini empi ik ahlil
qilib, Ma kaziy bank omonidan olib bo ilayo gan oiz siyosa i a k edi esu sla ini a ibga
solish mexanizmla ini o‘ ganadi. Unga ko‘ a, O‘zbekis onda 2020-yildan keyingi da da
k edi la hajmining keskin oshishi iq isodiyo da in es i sion aollikni ag‘ba lan i gan bo‘lsa-da,
po el si a i a lik idlikka bo‘lgan bosimni kuchay i gan.
So‘nggi yilla da k edi lash amaliyo ining aqamli exnologiyala bilan uyg‘unlashu i
alohida ilmiy yo‘nalishga aylandi. T. Tadjiboye (2023) “Fin ech a k edi lash izimining
ans o ma siyasi” nomli maqolasida sun’iy in ellek asosida k edi sco ing izimla ini jo iy e ish,
“open banking” pla o mala i o qali k edi iskla ini aniqlash a mijoz sodiqligini oshi ishning
ilmiy asosla ini ishlab chiqqan.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
162
Xalqa o aj iba nuq ayi naza idan Wo ld Bank (2023) a IMF (2024) hisobo la ida
O‘zbekis on k edi bozo ida ba qa o o‘sish kuza ilayo gan bo‘lsa-da, xususiy sek o ulushi pas ,
k edi axbo o i almashinu i izimi esa ye a licha i ojlanmaganligi qayd e ilgan. Bu hola
mamlaka da k edi esu sla ini yanada di e si ika siya qilish a noda la moliya ins i u la ini
i ojlan i ish za u ligini ko‘ sa adi.
Me odologiya
O‘zbekis on k edi bozo ini i ojlan i ish is iqbolla ini o‘ ganish masalasi ko‘p qi ali,
izimli a kompleks ilmiy ahlilni alab e adi. K edi bozo ining shakllanishi, uning iq isodiy
izimdagi o‘ ni a unksional mexanizmla ini o‘ ganish uchun naza iy, empi ik a s a is ik
yondashu la uyg‘unlash i ilgan. Shu boisdan, mazku adqiqo da iq isodiy ahlil, induksiya a
deduksiya, aqqoslash, modellash i ish, SWOT a ekspe baholash kabi usulla bi galikda
qo‘llanildi.
Me odologik yondashu ning ma kazida O‘zbekis on iq isodiyo ida k edi bozo ining
e olyu sion i ojlanish bosqichla ini chuqu o‘ ganish, ma jud muammola ni aniqlash hamda
ula ni hal e ishning ilmiy asoslangan yo‘lla ini ishlab chiqish maqsadi u adi. Shu bilan bi ga,
naza iy bilimla , amaliy aj iba a xalqa o moliya iy ins i u la ning ilg‘o aj ibala i o‘za o
in eg a siya qilindi. Bu yondashu k edi bozo ini ahlil qilishda na aqa hozi gi hola ni, balki
is iqboldagi o‘sish imkoniya la ini ham baholashga imkon be di.
Me odologiyaning bi inchi bosqichida adqiqo ning naza iy asosi si a ida klassik a
zamona iy iq isodiy naza iyala ahlil qilindi. K edi kapi ali naza iyasi (K. Ma ks, D. Rika do)
o qali k edi ning ishlab chiqa ish ja ayonidagi aylanish mexanizmi o‘ ganildi. Bu naza iya
k edi ning iq isodiy esu sla aylanishini ezlash i u chi a kapi al oqimini a ibga solu chi omil
si a idagi olini yo i di.
Lik idlik im iyozi naza iyasi (J. M. Keyns) k edi ga bo‘lgan alabning oiz s a kala i,
in lya siya a iq isodiy ku ilmala bilan bog‘liqligini ushun i ishda muhim me odologik osi a
bo‘ldi. Shu naza iyaga asoslanib, O‘zbekis onda Ma kaziy bankning oiz siyosa i a ijo a
bankla ining k edi s a egiyala i o‘ asidagi o‘za o a’si ahlil qilindi.
Bundan ashqa i, J. Schumpe e ning inno a sion i ojlanish naza iyasi k edi ning
iq isodiy o‘sishdagi “ijodiy buzilish” unksiyasini ushun i ishda asosiy me odologik ayanch
si a ida qo‘llanildi. Unga ko‘ a, k edi izimi – yangi exnologiyala ni, inno a sion loyihala ni a
ishlab chiqa ish sama ado ligini moliya iy qo‘llab-qu a lo chi mexanizmdi . Shuningdek,
moliya iy osi achilik naza iyasi k edi bozo ining a kibiy uzilmasini, bankla ning iskni
aqsimlashdagi a iq isodiy esu sla ni qay a aqsimlashdagi olini ushun i ishda qo‘llanildi.
Tadqiqo ning empi ik bazasini O‘zbekis on Respublikasi Ma kaziy banki, Da la
s a is ika qo‘mi asi, Jahon banki, Xalqa o alyu a jamg‘a masi (IMF) hamda Osiyo a aqqiyo
banki (ADB) hisobo la i ashkil e di. Shu bilan bi ga, O‘zmilliybank, Hamko bank, Ipo eka-
bank, Asakabank kabi ijo a bankla ining 2020–2024-yilla dagi yillik hisobo la i ahlil qilindi.
Ushbu ma’lumo la k edi bozo ining o‘sish dinamikasini, k edi po eli si a i, sek o la
bo‘yicha aqsimo a oiz siyosa ining o‘zga ishini aniqlash imkonini be di.
S a is ik ahlil yo damida k edi hajmi, oiz s a kala i, k edi po eli a kibi kabi
ko‘ sa kichla ning yillik o‘zga ish su ’a la i hisoblab chiqildi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
163
Taqdimiy ahlil ( end analysis) usuli esa 2020–2024-yilla o alig‘ida k edi bozo ining
o‘sish endensiyasini aniqlash a is iqboldagi yo‘nalishla ni modellash i ishga imkon be di.
Ko elya sion ahlil usuli yo damida k edi qo‘yilmala i hajmi bilan yalpi ichki mahsulo
(YaIM) o‘sish su ’a la i o‘ asidagi bog‘liqlik da ajasi (R²) baholandi. Na ijala k edi hajmi
oshgan sa i iq isodiy aollikning ham ijobiy o‘sishini ko‘ sa di.
Tadqiqo ning ilmiy-me odik asosida kompleks ahlil p insipi yo adi. K edi bozo ini
baholashda SWOT- ahlil usuli o qali uning kuchli a zai omonla i, imkoniya la i a ahdidla i
aniqlandi. Masalan, kuchli omonla si a ida iq isodiyo da da la ish i okining yuqo iligi,
Ma kaziy bank omonidan a ibga solishning mus ahkam ins i u sional bazasi ko‘ sa ildi. Zai
omonla esa k edi esu sla ining no ekis aqsimlanishi, noda la moliya ins i u la i ulushining
pas ligi hamda k edi po eli si a ining nisba an pas ligi bilan izohlandi.
Taqqoslash usuli yo damida O‘zbekis on k edi bozo ining i ojlanish endensiyala i
Janubiy Ko eya, Polsha a Malayziya aj ibala i bilan solish i ildi. Ushbu da la la aj ibasidan
k edi axbo o i almashish izimini kengay i ish, k edi ey ingla ini baholo chi mus aqil
agen likla aoliya ini ag‘ba lan i ish, mik omoliyalash izimini i ojlan i ish kabi jiha la
o‘ ganildi.
Ekspe baholash usuli o qali bank sohasi mu axassisla i, iq isodchila a
moliyachila ning ik la i ahlil qilinib, O‘zbekis on k edi bozo ini i ojlan i ishda us u o
yo‘nalishla belgilandi.
Tadqiqo da ilga i su ilgan asosiy gipo eza shundan ibo a ki, k edi bozo ining o‘sish
su ’a la i iq isodiyo dagi in es i sion aollik bilan be osi a bog‘liqdi . Bundan ashqa i, aqamli
exnologiyala ni k edi lash ja ayoniga jo iy e ish k edi iskla ini kamay i adi a oiz siyosa ini
ba qa o lash i adi, degan a az ilga i su ildi. K edi esu sla ini di e si ika siya qilish
(mik omoliya, in ech, lizing) o qali moliya iy izimning ba qa o ligi mus ahkamlanadi degan
ilmiy ik ilga i su ildi.
Tadqiqo ning ilmiy yangiligi shundaki, unda O‘zbekis on k edi bozo ining 2020–2024-
yilla dagi o‘sish dinamikasi yangi s a is ik modella asosida baholandi. Raqamli k edi lash a
sun’iy in ellek asosida sco ing izimining O‘zbekis on amaliyo iga mos modelini ishlab chiqish
bo‘yicha ilmiy akli la be ildi. Bundan ashqa i, k edi iskla ini boshqa ish izimida Basel III
alabla iga mos milliy yondashu ishlab chiqildi.
Ushbu adqiqo na ijala i amaliy jiha dan muhim ahamiya ga ega. U O‘zbekis on
Respublikasi Ma kaziy banki a Moliya azi ligi uchun k edi siyosa ini akomillash i ishda,
ijo a bankla ida iskla ni boshqa ish izimini kuchay i ishda, yangi k edi mahsulo la ini ishlab
chiqishda me odik asos si a ida oydalanilishi mumkin. Shuningdek, uni e si e la ning
iq isodiyo a moliya yo‘nalishla i bo‘yicha o‘qu das u la ini boyi ishda ham bu adqiqo ilmiy
manba azi asini baja adi.
Tahlil a na ijala
So‘nggi yilla da O‘zbekis on Respublikasida k edi bozo ining i ojlanish ja ayonla i
da la iq isodiy siyosa ining ma kaziy yo‘nalishla idan bi iga aylandi. Chunki k edi bozo i
mamlaka iq isodiyo ini mode niza siya qilish, in es i siya oqimla ini kengay i ish a aholining
moliya iy inklyuziyasini a’minlashda hal qilu chi ahamiya kasb e adi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
164
Shu boisdan, so‘nggi besh yillikda (2020–2024-yilla ) k edi siyosa ini libe allash i ish,
k edi in a uzilmasini aqamlash i ish a bankla a o aqoba ni oshi ish bo asida chuqu
isloho la amalga oshi ildi.
Ma kaziy bank hisobo la iga ko‘ a, 2024-yilda ijo a bankla i omonidan iq isodiyo ga
yo‘nal i ilgan k edi la hajmi 457,2 illion so‘mni ashkil e ib, bu 2020-yildagidan qa iyb ikki
ba a a ko‘pdi . Bunday o‘sish, bi omondan, pul-k edi siyosa ining bosqichma-bosqich
yumsha ilgani bilan, ikkinchi omondan, eal sek o da in es i sion aollik o gani bilan
izohlanadi.
Ayniqsa, YaIMning 5,8 oizga o‘sishi, ko xonala uchun qulay k edi sha la ining jo iy
e ilishi a oiz s a kala ining pasay i ilishi ushbu na ijala ga asosiy u ki bo‘ldi.
Sek o la kesimida k edi lash dinamikasi ham muhim o‘zga ishla ni ko‘ sa moqda.
Sanoa a mog‘iga be ilgan k edi la 41 oizgacha oshib, ishlab chiqa ish bazasini
kengay i ishda asosiy manba bo‘ldi. Qishloq xo‘jaligi k edi lash hajmi esa 19 oiz da ajasida
saqlanib, ba qa o i ojlanish su ’a la ini ko‘ sa moqda. Shu bilan bi ga, xizma la sohasi
k edi lashda eng ez o‘su chi segmen si a ida shakllanib, 2020-yildagi 14 oizdan 2024-yilda 21
oizgacha ye di. Aholiga aj a ilgan is e’mol k edi la i esa 3,2 ba a a ko‘payib, bu moliya iy
xizma la qam o ining kengayganini, ya’ni aholining bank izimiga ishonchi o ganini angla adi.
So‘nggi yilla da aqamli exnologiyala k edi bozo ida ub bu ilish yasadi.
“Hamko bank”, “O‘zmilliybank”, “Ipo eka-bank” singa i yi ik bankla da jo iy e ilgan onlayn-
k edi lash izimla i, mobil ilo ala o qali ezko k edi be ish a sun’iy in ellek asosida k edi
sco ing izimla ini yo‘lga qo‘yish amaliyo i k edi ja ayonini soddalash i ib, inson omilini
kamay i di. Bu ja ayon k edi lash ezligini 70–80 oizga oshi ib, mijozla uchun qulay sha oi
ya a di. Shu bilan bi ga, kibe xa sizlikni kuchay i ish o qali moliya iy ishonch yanada o di.
Mazku yondashu “Raqamli bank 2030” s a egiyasining asosiy maqsadla iga mos
bo‘lib, k edi ope a siyala ining o‘liq aqamlash i ilishiga yo‘l ochmoqda.
1- asm. Aj a ilgan a so’ndi ilgan k edi la dinamikasi 2024
Manba: Ma kaziy bank ma’lumo la i
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
165
K edi iskla ini boshqa ish izimi ham yangi bosqichga ko‘ a ildi. 2024-yilda muammoli
k edi la (NPL) ulushi 3,9 oizni ashkil e gan bo‘lib, bu xalqa o me’yo la da (Basel III alabi —
5%) belgilangan chega adan pas di . Shunga qa amay, qu ilish a anspo a moqla ida isk
da ajasi yuqo iligicha qolmoqda. Shu sababli ijo a bankla i IFRS 9 — “Moliya iy asbobla ”
xalqa o s anda iga mu o iq, ku ilayo gan k edi yo‘qo ishla ini (ECL) hisoblash izimini keng
jo iy e di. Bundan ashqa i, k edi byu ola ining aoliya i kengay i ilib, mijozla ning k edi a ixi
a o‘lo in izomini nazo a qilish izimi mus ahkamlandi.
Xalqa o aj ibaga naza ashlansa, i ojlangan da la la da k edi bozo ining ba qa o ligi
uch asosiy omilga ayanadi: mus aqil ey ing agen likla i aoliya i, ochiq k edi ma’lumo la
bazala i a aqamli iden i ika siya izimla i. Janubiy Ko eya aj ibasida ha bi mijozning k edi
a ixi ma kazlashgan ma’lumo la bazasida saqlanadi, Polshada esa “open banking” mexanizmi
k edi iskla ini ezda baholash imkonini be adi. O‘zbekis on ushbu aj ibala ni o‘z amaliyo iga
moslash i sa, k edi ishonchliligini oshi ish a iskla ni yanada kamay i ish imkoniya iga ega
bo‘ladi.
Shu bilan bi ga, O‘zbekis on k edi bozo ining hozi gi uzilmasida ijo a bankla ining
ulushi juda yuqo i — 85 oizdan o iq. Bu moliya izimining konsen a siyalashu da ajasini
oshi ib, aqoba ni cheklaydi. Shu sababli, noda la moliya iy ins i u la , jumladan mik omoliya
ashkilo la i, lizing kompaniyala i a in ech subyek la ining bozo ga ki ib kelishini qo‘llab-
qu a lash za u . K edi manbala ini di e si ika siya qilish aqoba ni oshi ib, iq isodiyo uchun
moliya iy esu sla oqimini kengay i adi. Ayniqsa, kichik biznes, s a apla a qishloq xo‘jaligi
subyek la ini moliyalash i ishda c owd unding a pee - o-pee lending kabi yangi mexanizmla ni
jo iy e ish ka a sama a be adi.
O‘ kazilgan ahlilla na ijasida aniqlanishicha, O‘zbekis on k edi bozo ida 2020–2024-
yilla da omida miqdo iy o‘sish bilan bi qa o da si a jiha dan ham ijobiy o‘zga ishla
kuza ilgan.
K edi po eli hajmi kengaygan, k edi lash ja ayoni soddalashgan a aqamli
exnologiyala keng jo iy e ilgan. Shu bilan bi ga, ay im muammola — k edi esu sla ining
no ekis aqsimlanishi, noda la ins i u la ulushining pas ligi a ay im a moqla da iskla ning
yuqo iligi — hali ham dolza b bo‘lib qolmoqda.
Kelgusida k edi bozo ini i ojlan i ish uchun quyidagi yo‘nalishla us u o ahamiya ga
ega: bi inchidan, aqamli k edi lash izimini o‘liq a oma lash i ish; ikkinchidan, k edi axbo o
almashish in a uzilmasini mus ahkamlash; uchinchidan, mik omoliyalash a in ech
kompaniyala ini qo‘llab-qu a lash; o‘ inchidan, xalqa o Basel III a IFRS s anda la ini milliy
amaliyo ga o‘liq in eg a siya qilish.
O‘zbekis on k edi bozo i ba qa o o‘sish bosqichiga ki gan bo‘lib, uning yanada
sama ali ishlashi mamlaka iq isodiy ba qa o ligi, in es i sion muhi ni yaxshilash a aholining
moliya iy imkoniya la ini kengay i ishda muhim o‘ in u adi. Shu ma’noda, k edi bozo ining
izchil i ojlanishi O‘zbekis onning “Yangi a aqqiyo s a egiyasi – 2030” maqsadla ini o‘yobga
chiqa ishda s a egik moliya iy ayanch bo‘lib xizma qiladi.
Muhokama
O‘zbekis on Respublikasida k edi bozo ining i ojlanish ja ayoni mamlaka
iq isodiyo ining ans o ma sion bosqichida muhim o‘ in u moqda.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
166
So‘nggi yilla da olib bo ilayo gan iq isodiy isloho la , moliya iy sek o ni libe allash i ish
a aqamli exnologiyala ni jo iy e ish ja ayonla i k edi izimini ubdan yangilash imkonini
be di. K edi bozo ining kengayishi na ijasida iq isodiyo ning eal sek o i yanada aol
i ojlanmoqda, adbi ko lik subyek la i uchun moliyalash i ish manbala i kengaymoqda a aholi
moliya iy xizma la dan aol oydalanishni boshladi.
Ammo ushbu ja ayon bi yoqlama emas — u bilan bi qa o da bi qa o izimli
muammola a yangi chaqi iqla ni ham yuzaga chiqa di. Muhokama ja ayonida O‘zbekis on
k edi bozo ining hozi gi hola i, ma jud muammola , ula ni ba a a e ish yo‘lla i hamda xalqa o
aj iba asosida akli la a o licha ahlil qilinadi.
O‘zbekis on k edi bozo ining o‘sish su ’a la i so‘nggi besh yil da omida ba qa o ijobiy
dinamikani namoyon qilmoqda. 2020-yildan 2024-yilgacha k edi hajmi qa iyb ikki ba a a
oshgani moliya izimining aol aollashganini angla adi. Bi oq, k edi hajmining o ishi o‘z-
o‘zidan iq isodiy sama ado likning oshishini angla maydi. Muhimi, bu k edi la ning qaye ga
yo‘nal i ilayo gani, qay da ajada sama ali ishla ilayo gani a ula ning iq isodiy o‘sishga eal
a’si i qandayligidi .
1-jad al
K edi bozo idagi asosiy endensiyala , muammola a i ojlanish is iqbolla i
Tendensiya
Hozi gi Hola
Muammola
Kelajakdagi Ri ojlanish
Is iqbolla i
K edi lash
hajmining
o‘sishi
K edi la hajmi
o‘smoqda, is e’mol
a mik ok edi la
ko‘paymoqda.
Kichik biznes a qishloq
hududla da
k edi lashning ye a li
emasligi.
K edi lash hajmini
kengay i ish, ayniqsa,
kichik a o‘ a biznesga
yo‘nal i ilgan k edi la ni
ko‘pay i ish.
Raqamli
k edi lash a
in ech
Onlayn k edi lash a
in ech xizma la i
i ojlanmoqda.
In e ne a mog‘idan
oydalanu chi aholining
ye a li da ajada qam ab
olinmaganligi.
Raqamli xizma la o qali
k edi lashni kengay i ish,
in ech s a apla ini
i ojlan i ish.
Ij imoiy
mas’uliya li
k edi lash
Bankla ij imoiy a
ekologik loyihala
uchun k edi la
aj a moqda.
K edi la ning ij imoiy a
ekologik loyihala ga
yo‘nal i ilayo gan qismi
ye a li emas.
Ij imoiy a ekologik
mas’uliya ni kuchay i ish,
yashil iq isodiyo ga
qa a ilgan k edi la ni
ko‘pay i ish.
K edi bozo i
a ibga solish
a qonunchilik
K edi bozo ida
a ibga solish a
qonunchilik bazasi
i ojlanmoqda.
K edi la bo‘yicha
qa zla ni o‘lashda
qiyinchilikla a yuqo i
isk ma jud.
Ta ibga solish izimini
yanada akomillash i ish,
huquqiy muhi ni
yaxshilash.
Manba: O'zbekis on Respublikasining K edi bozo ini a ibga solish o'g' isida"gi
qonun (2019 yil)
K edi iskla ini boshqa ish k edi bozo ining ba qa o ligiga be osi a a’si ko‘ sa adi.
2024-yilda muammoli k edi la (NPL) ulushi 3,9 oizni ashkil e gan bo‘lsa-da, bu ko‘ sa kich
ay im a moqla da yuqo i bo‘lib qolmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
167
Shu sababli, bank izimida isk-menejmen madaniya ini kuchay i ish, ichki audi izimini
mus ahkamlash a k edi baholashda aqamli sco ing izimla ini yanada akomillash i ish za u .
Raqamli ans o ma siya bugungi kunda k edi bozo ining eng muhim d ay e i si a ida
qa almoqda. “Hamko bank”, “O‘zmilliybank”, “Ipo eka-bank” a boshqa yi ik ijo a bankla i
omonidan jo iy e ilgan onlayn-k edi lash, sun’iy in ellek (AI) asosidagi sco ing izimla i a
“Big Da a” exnologiyala idan oydalanish k edi ja ayonining ezligi, aniqligi a sha o ligini
keskin oshi di.
Raqamli k edi lashning ijobiy jiha la i shundaki, u inson omilini kamay i ib, qa o qabul
qilishda subyek i likni ba a a e adi. Bu ja ayon ko upsiya xa ini pasay i adi a moliya iy
ishonchni oshi adi. Bi oq, bu bilan bi ga yangi iskla – kibe xa sizlik ahdidla i a ma’lumo la
himoyasi muammola i ham paydo bo‘lmoqda. Shu bois, bankla uchun IT-xa sizlik siyosa ini
kuchay i ish, ma’lumo la bazala ini xalqa o “ISO/IEC 27001” s anda la iga mos himoya qilish
za u .
O‘zbekis on k edi bozo ida hali ham ijo a bankla i us u o lik qiladi. K edi
esu sla ining 85 oizdan o ig‘i aynan ula ning hissasiga o‘g‘ i keladi. Bu esa moliya izimida
aqoba ni cheklaydi a iq isodiy subyek la uchun moliyalash i ish manbala ini o ay i adi.
Shu sababli, k edi esu sla ini di e si ika siya qilish — ya’ni, mik omoliya, lizing,
in ech a c owd unding kabi al e na i moliya iy manbala ni i ojlan i ish — bozo
ba qa o ligini oshi ish uchun za u . Xususan, mik omoliyalash kichik biznes a s a ap
loyihala ini qo‘llab-qu a lashda muhim osi a bo‘lib xizma qilishi mumkin.
Raqoba ni kuchay i ish, o‘z na ba ida, k edi s a kala ining pasayishiga a xizma la
si a ining oshishiga olib keladi. Bu ja ayon, ayniqsa, “open banking” izimi o qali mus aqil
moliya iy pla o mala ning i ojlanishini ag‘ba lan i adi.
Xalqa o aj iba ahlili shuni ko‘ sa adiki, i ojlangan mamlaka la da k edi bozo ining
sama ado ligi k edi axbo o i izimining sha o ligi a ey ing ins i u la ining mus aqilligiga
bog‘liq. Masalan, Janubiy Ko eyada k edi a ixla i yagona ma’lumo la bazasida saqlanadi a
ba cha moliya iy ins i u la uchun ochiqdi . Polshada esa “open banking” mexanizmi
mijozla ning moliya iy a ixini bankla o‘ asida ezko almashish imkonini be adi.
O‘zbekis on uchun bu aj iba muhim saboqla ga ega: k edi ma’lumo la ini
ma kazlash i ish, ey ing agen likla ini i ojlan i ish a k edi a ixini shakllan i ish izimini
kengay i ish o qali bozo sha o ligini oshi ish mumkin. Shu bilan bi ga, Basel III a IFRS 9
s anda la ini milliy qonunchilik bilan o‘liq in eg a siya qilish za u .
K edi bozo i O‘zbekis on iq isodiyo ining “moliya iy yu agi” si a ida iq isodiy
ba qa o likni a’minlash, ishlab chiqa ish hajmini oshi ish a ij imoiy a o onlikni
mus ahkamlashda hal qilu chi ahamiya ga ega. So‘nggi yilla dagi ijobiy o‘zga ishla k edi
izimining zamona iylashu iga zamin ya a di. Ammo, bu sohada aqamli xa sizlik,
di e si ika siya a sama ali isk-menejmen kabi masalala dolza bligicha qolmoqda.
Shunday ekan, kelgusida O‘zbekis on k edi bozo ini i ojlan i ish siyosa i ba qa o lik a
inno a siya o‘ asidagi mu ozana ni saqlashga qa a ilishi lozim. Ana shundagina k edi bozo i
milliy iq isodiyo ning ha aka lan i u chi kuchi si a ida o‘z s a egik olini o‘liq namoyon e adi.
