ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI
h p://zam adqiqo .uz/index.php/ZTFITJ/index
3-son 11– o’plam 2025 y.
131
TIL VA TAFAKKUR UYG‘UNLIGIDA RANG
PRAMALINGVISTIKASI: NAZARIY YONDASHUVLAR
Mama o a Nilu a Yo kino na,
o‘qi u chi, Qo‘qon da la uni e is e i
E-mail: mama o a_nilu a 91@mail. u
Anno a siya. Ushbu maqolada il a a akku uyg‘unligida ang
p amaling is ikasi enomeni naza iy yondashu la asosida ahlil qilinadi. Rangla
na aqa izual id ok osi asi, balki madaniy a psixologik konno a siyala ga ega
bo‘lgan p amaling is ik bi likla si a ida ko‘ iladi.
Kali so‘zla : ang p amaling is ikasi, kogni i ilshunoslik, a akku ,
semio ika, me a o a, madaniy kon eks
Anno a ion. This a icle explo es he phenomenon o colo pa alanguage
wi hin he ha mony o language and hough , using a ious heo e ical app oaches.
Colo s a e analyzed no me ely as isual elemen s, bu as pa alinguis ic signs wi h
deep cul u al, cogni i e, and psychological meanings.
Keywo ds: colo pa alanguage, cogni i e linguis ics, hough , semio ics,
me apho , cul u al con ex
Ki ish.
Til inson a akku ining eng asosiy osi ala idan bi i bo‘lib, uning yo damida
inson o‘z ik la ini i oda e adi, dunyoni id ok e adi a ij imoiy muloqo da ish i ok
e adi. Til a a akku o‘ asidagi o‘za o munosaba , ula ning uyg‘unligi haqidagi
masalala uzoq yilla da omida ilshunoslik, psixologiya, alsa a a kogni i anla
doi asida adqiq qilinib kelmoqda. Ayniqsa, zamona iy kogni i ling is ika il a
a akku o‘ asidagi mu akkab bog‘liqlikla ni aniqlashga ka a e’ ibo qa a adi.
Shu kon eks dagi muhim yo‘nalishla dan bi i – ilning p amaling is ik
jiha la i, ya’ni il bi ligidan ashqa ida, ammo muloqo mazmuni a uning hissiy-
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI
h p://zam adqiqo .uz/index.php/ZTFITJ/index
3-son 11– o’plam 2025 y.
132
psixologik ohangini shakllan i u chi osi ala izimidi . Rang p amaling is ikasi
aynan shu sohaning o‘ziga xos a boy ko‘ inishi hisoblanadi. Rang inson ongida
ko‘plab madaniy, ij imoiy a psixologik ma’nola ni uyg‘o adi a il o qali
i odalanganda, ula ning muloqo dagi o‘ ni a a’si i alohida ahamiya kasb e adi.
Til a ang uyg‘unligi inson a akku ining kon sep ual modeli si a ida
angla ning muloqo da qanday ishla ilishini o‘ ganishga imkon be adi. Bu ja ayonda
angla ko‘pincha me a o ik, amziy a emo sional ma’no qa lamla ini hosil qiladi,
bu esa ilning boy a mu akkab ij imoiy hodisa si a ida anglanishiga xizma qiladi.
Shunday ekan, angla ning il a a akku uyg‘unligidagi p amaling is ik
unksiyasini o‘ ganish na aqa ling is ik naza iyani, balki madaniya shunoslik,
psixologiya a semio ika kabi sohala ni ham boyi adi.
Ushbu maqola ang p amaling is ikasi ushunchasini naza iy asosda ahlil
qilib, u li naza iy yondashu la (kogni i ling is ika, semio ika, psixoling is ika)
yo damida angla ning il izimidagi o‘ ni a unksiyasini ochib be adi. Shuningdek,
ang ushunchasining madaniy a uni e sal jiha la i hamda ula ning il a a akku
uyg‘unligidagi oli solish i ma ahlil qilinadi.
Asosiy qism.
P amaling is ik osi ala — bu il bi likla idan ashqa ida, ammo muloqo
ja ayonida nu qning mazmuni a ohangini shakllan i ishda muhim ol o‘ynaydigan
osi ala majmuasidi . Ula nu qning emo sional, ij imoiy a madaniy kon eks ini
i odalaydi. Rangla ham aynan shu p amaling is ik izimning bi qismi si a ida
qa aladi. Rangla na aqa izual qabul qilinadigan elemen la , balki muloqo da
qo‘shimcha ma’no a hissiy yukni ye kazu chi kod si a ida xizma qiladi.
Misol uchun, oq ang ko‘pincha poklik, inchlik a yangi boshlanish amzi
si a ida qabul qilinadi, qo a ang esa mo am, g‘amginlik a og‘i likni i odalaydi [3].
Shu a zda angla p amaling is ik unksiyala ni baja ib, il o qali be iladigan
xaba ga chuqu oq ma’no qo‘shadi. Bu jiha dan angla ning p amaling is ik olini
ushunish muloqo ning kon eks ini aniq oq anglashga yo dam be adi.
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI
h p://zam adqiqo .uz/index.php/ZTFITJ/index
3-son 11– o’plam 2025 y.
133
Kogni i ling is ika nuq ai naza idan angla inson a akku ining konsep ual
modeli si a ida o‘ ganiladi. Rang ushunchasi na aqa izual id ok elemen la i, balki
insonning kogni i xa i asida muhim ushuncha a me a o ala ga asoslangan amziy
bi likdi .
Lako a Johnsonning adqiqo la iga ko‘ a, angla inson ik lashida abs ak
ushunchala ni i odalashda osi a si a ida xizma qiladi. Masalan, “yashil” ang
ba’zida aj ibasizlik yoki umid amzi si a ida ishla iladi, “qizil chi oq” esa o‘x ash
signalini bildi adi. Bu me a o ik yondashu angla ning a akku a il o asidagi
bog‘liqligini ko‘ sa adi. Rang ushunchasi na aqa izual aj iba balki madaniy
kon eks o qali shakllangan kogni i model hisoblanadi [4].
Shu bilan bi ga, angla ning a akku dagi o‘ ni shaxsiy a madaniy aj iba
asosida a q qilishi mumkin, bu esa ang p amaling is ikasi adqiqo la i uchun yangi
yo‘nalishla ochadi.
Semio ika nuq ai naza idan angla — belgila izimining muhim komponen i
bo‘lib, ula ij imoiy kon eks da kod si a ida ishla iladi. Roland Ba hes angla ni
ij imoiy a madaniy ma’nola ni i odalo chi kodla si a ida ahlil qilgan. Unga ko‘ a,
angla na aqa abiiy hodisa, balki madaniy kodlangan belgila di [1].
Psixoling is ika esa angla ning inson hissiyo la iga be osi a a’si ini
o‘ ganadi. Tu li angla odamning uhiy hola iga u licha a’si ko‘ sa adi: masalan,
ko‘k ang inchlik, ishonch a ba qa o likni uyg‘o adi, qizil ang esa diqqa ni jalb
qiladi, hayajon a ene giyani oshi adi [6]. Bu hodisala muloqo ja ayonida
angla dan oydalanishni yanada sama ali qiladi a ula ning il bilan uyg‘unligini
a’minlaydi.
Rangla il o qali na aqa izual, balki madaniy a emo sional ma’nola ni
e kazishda ham muhim osi adi . O‘zbek ilida “oq niya ”, “qo a kun”, “yashil
dunyo” kabi angli ibo ala keng a qalgan bo‘lib, ula jamiya dagi qad iya la ,
s e eo ipla a a akku modelini aks e i adi. Masalan, “oq niya ” i odasi halollik a
poklikni, “qo a kun” esa qiyinchilik a bax sizlikni angla adi.
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI
h p://zam adqiqo .uz/index.php/ZTFITJ/index
3-son 11– o’plam 2025 y.
134
Shuningdek, ingliz ilidagi “g een wi h en y” (hasaddan yashil bo‘lish),
“whi e lie” (bi oz os ga yaqin bo‘lmagan yolg‘in), “ ed lag” (ogohlan i ish belgisi)
kabi ibo ala ham angla ning seman ik a emo sional unksiyasini ko‘ sa adi. Bu
angla ga be ilgan ma’nola ko‘pincha madaniy kon eks ga bog‘liq bo‘lib, ula ning
uni e sal a milliy xususiya la ini o‘ ganishga imkon ya a adi [2].
Bu nuq ai naza dan, angla ning p amaling is ik unksiyasi il a a akku
o‘ asidagi o‘za o aloqala ni yanada boyi adi a muloqo ja ayonida angla ning
seman ik yukini ushunishga yo dam be adi.
Xulosa.
Til a a akku o‘ asidagi uyg‘unlik, xususan ang p amaling is ikasi o qali
i odalangan ma’nola , inson muloqo ining mu akkab a ko‘p qi ali ja ayonini
chuqu oq ushunishga xizma qiladi. Ushbu maqolada angla ning il izimidagi
p amaling is ik unksiyasi kogni i , semio ik a psixoling is ik yondashu la
asosida ahlil qilindi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, angla na aqa izual
qabul qilinadigan obyek la si a ida, balki il a a akku uyg‘unligida konsep ual a
me a o ik bi likla si a ida ham muhim ol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyo la oʻyxa i
1. Ba hes, Roland. Image, Music, Tex . T ansla ed by S ephen Hea h, Hill and
Wang, 1977.
2. Demyanko a, Elena S., and Elena S. Kub yako a. Yazyk i znanie:
Ling is icheskie i psikhologicheskie issledo aniya. Moscow S a e Uni e si y
P ess, 2010.
3. Jumaye a, Gulno a. “Rangla ning p amaling is ik unksiyala i.” O‘zbekis on
Tilshunosligi Ju nali, ol. 5, 2018, pp. 34-42.
4. Lako , Geo ge, and Ma k Johnson. Me apho s We Li e By. Uni e si y o
Chicago P ess, 1980.
ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR JURNALI
h p://zam adqiqo .uz/index.php/ZTFITJ/index
3-son 11– o’plam 2025 y.
135
5. Maslo a, V. A. Kogni i naya ling is ika: osno y eo ii i p ak iki. Moscow:
Flin a, 2007.
6. Qu bono a, Nodi a. “Psixoling is ik a angla ning emo sional a’si i.” Til
a Madaniya , ol. 3, 2019, pp. 56-63.
