STUDIES IN ECONOMICS AND EDUCATION IN THE MODERN WORLD
Vol. 4 No. 2 (2025) 11
MASHINASOZLIKDA KESISH JARAYONLARINI
OPTIMALLASHTIRISHNING ILMIY ASOSLARI
Do sen . A.Bo i o ,
magis an A.Nas iddino
Namangan muhandislik-qu ilish ins i u i
Anno a siya: Ushbu maqolada mashinasozlikda kesish ja ayonla ini
op imallash i ish o qali ishlo be ish si a ini oshi ish, ene giya sa ini kamay i ish,
asbobning u g‘unligini yaxshilash a ishlab chiqa ish unumdo ligini oshi ish
masalala i ba a sil ahlil qilinadi. Tadqiqo da aj iba asosida olingan ma’lumo la ga
ayanib, kesish ezligi, su ish a chuqu lik pa ame la i o‘ asidagi bog‘liqlik
aniqlanib, ula ning op imal qiyma la i hisoblab chiqildi.
Kali so‘zla : Kesish ja ayoni, asbob u g‘unligi, exnologik izim, kesish
ezligi, su ish, qi qish kuchi, issiqlik, op imallash i ish.
Ki ish
Mashinasozlik a moqla ida ishlab chiqa ish sama ado ligini oshi ishda asosiy
omilla dan bi i — bu kesish ja ayonla ini op imallash i ishdi . Ishlo be ish
ja ayonida aniqlik, si si a i a asbobning xizma mudda i ko‘plab exnologik
omilla ga bog‘liq bo‘lib, ula ni naza iy a aj iba iy ahlil qilish ja ayonning
umumiy unumdo ligini belgilaydi.
Kesish ja ayonini o‘g‘ i op imallash i ish o qali me allni qay a ishlashda
ene giya sa i kamayadi, si si a ining no ekisligi pasayadi a asbobning
u g‘unligi oshadi. Shu bois, bu yo‘nalish hozi gi zamon mashinasozligining
dolza b masalala idan bi i hisoblanadi.
So‘nggi yilla da olib bo ilgan adqiqo la shuni ko‘ sa diki, kesish ezligi (V),
STUDIES IN ECONOMICS AND EDUCATION IN THE MODERN WORLD
Vol. 4 No. 2 (2025) 12
su ish (S) a kesish chuqu ligi ( ) pa ame la i o‘za o bog‘liq bo‘lib, ula o asidagi
op imal nisba ni opish ishlab chiqa ish sama ado ligini sezila li da ajada oshi adi.
Texnologik ja ayon (TJ) GOST 14.301-83 ga binoan quyidagila ni o‘z ichiga
oladi: TJ ni ishlab chiqish uchun das labki ma'lumo la ni ahlil qilish; gu uhli yoki
u kumli ja ayonla ni anlash yoki yakka a ibli TJ ga o‘xshashini qidi ish;
das labki zago o kani anlash a uni ayyo lash usulla ini anlash; exnologik
bazala ni anlash; ishlo be ishning exnologik ma sh u ini uzish; exnologik
ope a siyala ni ishlab chiqish; ope a siyada o‘ ishning ke ma-ke ligini aniqlash a
ishlab chiqish; ope a siyala ning exnologik jihozlanish osi ala ini (TJV) anlash;
TJV ning ke akli sonini a u ini aniqlash; yangi TJV ga buyu ma be ish a shu
bilan bi ga exnik osi ala ni sinash a nazo a qilish; mexaniza siyalash a
a oma lash i ish ja ayonla i osi ala ining elemen la ini a sex ichidagi anspo
osi ala ini anlash; ishlo be ishning ejimla ini ishlab chiqish a hisoblash;
exnologik ja ayonni me'yo lash; exnika xa sizligi alabla ini belgilash;
exnologik ja ayonni iq isodiy sama ado ligini hisoblash; TJni asmiylash i ish a
shunga o‘xshash. Yuqo ida kel i ilgan TJ ning umumiy a' i ini mashinasozlik
ishlab chiqa ish sha oi iga nisba an qa alsa, TJ ishlab chiqa ish ja ayonining
a kibiy qismi bo‘lib, ishlab chiqa ish p edme ining o‘lchamla i, ashqi ko‘ inishi
yoki ichki xususiya la ini belgilangan exnik alabla asosida ke ma - ke o‘zga ib
bo ishi a ula ni nazo a qilishni o‘z ichiga oladi.
Tadqiqo me odikasi
Taj iba ishla i 2A135 u idagi oka lik das gohida olib bo ildi. Taj iba uchun
45X po‘la ma kali zago o kala anlandi. Ishlo be ish VK8 qo ishmali kesu chi
plas inkali asbob yo damida baja ildi. Taj ibala uch a boshqa ilu chi ak o
asosida o‘ kazildi:
1. Kesish ezligi (X₁) — m/min (40, 60, 80)
2. Su ish (X₂) — mm/ayl (0.1, 0.2, 0.3)
3. Kesish chuqu ligi (X₃) — mm (0.5, 1.0, 1.5)
STUDIES IN ECONOMICS AND EDUCATION IN THE MODERN WORLD
Vol. 4 No. 2 (2025) 13
Tadqiqo uch ak o li ma ema ik ejalash i ish usuli asosida olib bo ildi. Olingan
na ijala eg essiya ahlili yo damida ma ema ik modellash i ildi.
Na ijala a ahlil
Kesish ja ayonining aniqligi a asbob u g‘unligiga a’si e u chi asosiy
omilla si a ida kesish ezligi (V) a su ish ezligi (S) anlandi. Ula ning o‘za o
a’si i quyidagi eg essiya englamasi o qali i odalandi:
Y₁ = 0.52 + 0.0035X₁ - 1.24X₂ - 0.015X₃ + 0.0001X₁X₂ + 0.0023X₂X₃
Bu ye da Y₁ — ishlo be ish aniqligi ko‘ sa kichi. Tenglamani ahlil qilish
na ijasida aniqlanishicha:
- Kesish ezligi o ganda ishlo sa hi silliqligi oshadi;
-Su ish ezligi haddan oshganda aniqlik kamayadi;
- Kesish chuqu ligining o‘zga ishi asbob u g‘unligiga sezila li a’si ko‘ sa adi.
Op imal pa ame la quyidagicha aniqlandi:
Vₒp = 65 m/min, Sₒp = 0.18 mm/ayl, ₒp = 1.0 mm.
Ba a sil ahlil a muhokama
O‘ kazilgan aj ibala na ijasida aniqlanishicha, kesish ja ayonida su ish
miqdo i aniqlikka eng ka a a’si qilu chi ak o bo‘lib, o iqcha su ish de al
yuzasida noaniqlik a si no ekisligini kel i ib chiqa adi. Shu bilan bi ga, kesish
ezligi o ganda ish yuzasi silliq bo‘ladi a asbob u g‘unligi oshadi.
Taj iba na ijala ini asdiqlash maqsadida diame i 36 mm, uzunligi 30 mm
bo‘lgan silind ik po‘la de alga ishlo be ish amalga oshi ildi. Taj iba da omida
asbob si ida shikas lanish kuza ilmagan a de al o‘lchamla ining aniqligi 12% ga
oshgani qayd e ildi. Na ijala shuni ko‘ sa adiki, ma ema ik modellash i ish a
op imallash pa ame la ini qo‘llash o qali ishlab chiqa ish unumdo ligini sezila li
oshi ish mumkin.
STUDIES IN ECONOMICS AND EDUCATION IN THE MODERN WORLD
Vol. 4 No. 2 (2025) 14
Xulosa
O‘ kazilgan adqiqo la na ijasida quyidagi xulosala olindi:
1. Kesish ja ayonida op imal pa ame la ni anlash ishlo be ish aniqligini sezila li
da ajada oshi adi.
2. Asbobning u g‘unligini oshi ish uchun kesish ezligi a su ish ezligi
o‘ asidagi balans muhim ahamiya ga ega.
3. Ma ema ik modellash i ish asosida kesish ja ayonini a oma ik boshqa ish
imkoniya la i aniqlangan.
4. Olingan na ijala mashinasozlik ishlab chiqa ishida exnologik ja ayonla ni
a oma lash i ish uchun qo‘llanishi mumkin.
5. Ba a sil aj ibala a op imallash sha la i za od sha oi ida ishlab chiqa ish
sama ado ligini oshi ishda muhim ahamiya ga ega.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Родин П. Металлорежущие инструменты. Киев, 1986.
2. Усмонов К.Б. Kesu chi asbobla ni loyihalash. T.: Akademiya, 2005.
3. Dehkano U.G., Akba o A.I. Ope a ing Condi ions o Ve ical Uni Ro o
Wings. Design Enginee ing, 2023.
4. Bo i o A., Nas iddino A. Pa malab ishlo be ish ja ayonini op imallash i ish.
“Fan- a aqqiyo 2024” xalqa o kon e ensiyasi ma e ialla i, NamMQI, 2024.
