In e na ional scien i ic jou nal “In e p e a ion and esea ches”
Volume 1 issue 19 (65) | ISSN: 2181-4163 | Impac Fac o : 8.2
145
SAN’AT ORQALI IJTIMOIY INTEGRATSIYA: NOGIRONLIGI BO‘LGAN
SHAXSLARNI BIRLASHTIRISH TAJRIBAS
Bah om Yakubo
Rejisso lik: (es ada a omma iy omoshala
ejisso ligi) mu axassisligi magis an i
Anno a siya: maqolada san'a ning ij imoiy in eg a siyadagi oli a nogi onligi
bo'lgan shaxsla ni jamiya ga bi lash i ish ja ayonidagi ahamiya i ahlil qilingan.
Tadqiqo da san'a ning u li shaklla i - ea , musiqa, as i iy san'a o qali inklyuzi
muhi ya a ish aj ibala i ko‘ ib chiqilgan. Ye opa a Osiyo min aqala ida amalga
oshi ilgan loyihala – “Madhouse e:exi ” (Buyuk B i aniya), ARTplus das u i
(Ge maniya), T ue Colou s Fes i al (Singapu ), A o All Founda ion (Tailand),
UNFPA inklyuzi san'a mak abi (Oza bayjon) a “A & Inclusion” E asmus
loyihasi keng yo i ilgan.
Kali so‘zla : san'a , ij imoiy in eg a siya, inklyuziya, nogi onla , ea ,
E asmus, UNFPA, ARTplus, aqamli pla o mala , madaniy almashinu , no asmiy
a'lim.
Аннотация: в статье анализируется роль искусства в социальной
интеграции и его значение в процессе интеграции людей с ограниченными
возможностями в общество. В исследовании рассматривается опыт создания
инклюзивной среды посредством различных видов искусства – театра, музыки,
изобразительного искусства. Широко освещаются проекты, реализованные в
Европе и Азии: «Madhouse e:exi » (Великобритания), программа ARTplus
(Германия), фестиваль T ue Colo s (Сингапур), фонд «Искусство для всех»
(Таиланд), инклюзивная художественная школа ЮНФПА (Азербайджан) и
проект E asmus «Искусство и инклюзивность».
Ключевые слова: искусство, социальная интеграция, инклюзивность,
люди с ограниченными возможностями, театр, E asmus, ЮНФПА, ARTplus,
цифровые платформы, культурный обмен, неформальное образование.
Abs ac : The a icle analyzes he ole o a in social in eg a ion and i s
impo ance in he p ocess o in eg a ing people wi h disabili ies in o socie y. The
s udy examines expe iences in c ea ing an inclusi e en i onmen h ough a ious
o ms o a - hea e , music, isual a s. P ojec s implemen ed in Eu ope and Asia -
“Madhouse e:exi ” (G ea B i ain), ARTplus p og am (Ge many), T ue Colo s
Fes i al (Singapo e), A o All Founda ion (Thailand), UNFPA Inclusi e A
School (Aze baijan) and he E asmus p ojec “A & Inclusion” a e widely co e ed.
In e na ional scien i ic jou nal “In e p e a ion and esea ches”
Volume 1 issue 19 (65) | ISSN: 2181-4163 | Impac Fac o : 8.2
146
Keywo ds: a , social in eg a ion, inclusion, people wi h disabili ies, hea e ,
E asmus, UNFPA, ARTplus, digi al pla o ms, cul u al exchange, non- o mal
educa ion.
Ha bi u o‘zining unksiyala i a azi ala iga ega. San’a ning ij imoiy
in eg a siyadagi oli ko‘p as la dan buyon o‘ ganilib kelinmoqda. Tu li xalqla ning
a ixiy aj ibala ida san’a insonla ning uhiy eh iyojla ini qondi ish bilan bi ga,
ula ni bi maqsadga yo‘nal i ish, ij imoiy bi damlik a madaniy me osni a loddan
a lodga ye kazishda muhim osi a bo‘lib xizma qilgan. Zamona iy adqiqo la
san’a ning insonla ning hissiy hola iga a’si i, ula ni bi lash i ishdagi olini
neu opsixologik, so siologik a madaniya shunoslik nuq ai naza idan ba a sil
yo i moqda. Masalan, musiqaning i mi a emb ining inson miyasi aoliya iga ijobiy
a’si i, ea san’a ining empa iya a insonla a o ushunishni i ojlan i ishi, badiiy
as i iy san’a ning esa insonla ni ichki olamla ini i oda e ishda qo‘llanilishi haqida
ko‘plab ilmiy ma’lumo la ma jud.
Zamona iy exnologiyala , xususan aqamli pla o mala a ij imoiy a moqla
san’a ning omma iylashu iga a keng oq audi o iyaga ye ib bo ishiga yangi
imkoniya la ya a moqda. Vi ual ko‘ gazmala , onlayn ea la , musiqiy es i alla
a in e ak i badiiy loyihala o qali dunyoning u li bu chakla idagi odamla bi
joyda bi lash i ilishi mumkin. Bu esa madaniy almashinu ni aollash i adi,
s e eo ipla a oldingi qa ashla ni yengillash i adi hamda u li jamiya la da
inklyuzi likni oshi adi.
Ammo san’a o qali odamla ni bi lash i ish ja ayoni mu akkab a ko‘p qi ali
bo‘lib, u u li ij imoiy, madaniy a iq isodiy sha oi la ni hisobga olgan holda
o‘ ganilishi za u . Shu sababli, mazku disse a siyada san’a ning u li shaklla i a
pla o mala ining odamla ni bi lash i ishdagi imkoniya la i chuqu ahlil qilinadi,
zamona iy amaliy misolla bilan yo i iladi a sama ali s a egiyala ishlab chiqiladi.
San’a o qali nogi onligi bo‘lgan odamla ni bi lash i ish – ij imoiy inklyuziya a
englikni a’minlashda sama ali osi a si a ida an olinmoqda. Ye opa a Osiyo
min aqala ida bu yo‘nalishda amalga oshi ilgan adqiqo la a ashabbusla bilan
anishib chiqamiz. Xususan, Access All A eas omonidan ishlab chiqilgan
“Madhouse e:exi ” [1.] ea i, o‘qish qobiliya i cheklangan san’a ko la ish i okida
ya a ilgan. Ushbu spek akl, ij imoiy izolya siya a ij imoiy yo dam mablag‘la ining
qisqa ishi kabi ma zula ni yo i adi. Loyiha, nogi onligi bo‘lgan san’a ko la o‘zla ini
i oda e ishla i a jamiya da o‘z o‘ nini opishla i uchun imkoniya ya a adi.
ARTplus das u i (Ge maniya) EUCREA [1.] e.V. omonidan Ge maniyaning
o‘ a sh a ida amalga oshi ilayo gan ARTplus das u i, nogi onligi bo‘lgan
san’a ko la ga p o essional san’a a’limi olish imkoniya ini ya a adi. Das u , san’a
a’limida inklyuziyani a’minlashga qa a ilgan yangi modella ni sinab ko‘ moqda.
In e na ional scien i ic jou nal “In e p e a ion and esea ches”
Volume 1 issue 19 (65) | ISSN: 2181-4163 | Impac Fac o : 8.2
147
Ze o P ojec Inclusi e A s ashabbusi Ze o P ojec [2.] nogi onligi bo‘lgan
shaxsla ning san’a ga aol ish i okini a’minlashga qa a ilgan global ashabbusdi .
Ushbu ashabbus, san’a a madaniya o qali jamiya ni ij imoiy inklyuziya a
englikka chaqi adi.
T ue Colou s Fes i al (Singapu ) [3.] 2018-yilda Singapu da o‘ kazilgan T ue
Colou s Fes i al, Osiyo-Tinch okeani min aqasidagi nogi onligi bo‘lgan
san’a ko la ning san’a ini namoyish e di. Fes i al, nogi onligi bo‘lgan
san’a ko la ning is e’dodini an olish a jamiya da ula ning o‘ nini mus ahkamlashga
qa a ilgan.
A o All Founda ion (Tailand) A o All Founda ion, nogi onligi bo‘lgan
yoshla ga, ubjoy qabilala ga mansub bolala ga a qamoqxona aholisi uchun san’a
das u la ini amalga oshi adi. Ushbu ashabbus, san’a o qali ij imoiy inklyuziya a
englikni a’minlashga qa a ilgan
UNFPA omonidan ashkil e ilgan inklyuzi san’a mak abi (Oza bayjon)
Oza bayjonda UNFPA [4.] omonidan ashkil e ilgan inklyuzi san’a mak abi,
nogi onligi bo‘lgan shaxsla uchun san’a a’limi be adi. Mak ab, nogi onligi bo‘lgan
shaxsla ning o‘zini i oda e ishla i a jamiya da o‘z o‘ nini opishla i uchun imkoniya
ya a adi. Oza bayjonda axminan 600,000 nogi on insonla mus aqil a o‘laqonli
hayo kechi ishda ko‘plab o‘siqla ga duch kelmoqdala . Bu o‘siqla jismoniy
o‘siqla dan, masalan, jamoa joyla iga, anspo a dam olish joyla iga cheklangan
ki ish imkoniya la idan ashqa i, a'lim a ishga joylashish imkoniya la ini
cheklo chi ij imoiy p ejudi siyala ni ham o‘z ichiga oladi. San'a mak abining ashkil
e ilishi BMT ah olini yaxshilash das u ining Oza bayjondagi nogi on insonla ga
o‘siqla ni yengishga yo dam be ish bo‘yicha uzoq mudda li majbu iya ining bi
qismidi . U "Nogi on ayolla a Nogo no-Qo abog‘ moja osi ax iyla i huquqla i a
a o onligini a'minlash" nomli qo‘shma loyiha doi asida ashkil e ilgan bo‘lib, bu
loyiha Oza bayjonning Bi inchi Vi se-p eziden i Meh iban Aliye a ashabbusi bilan
ishga ushi ilgan. Loyiha Mehna a ij imoiy himoya azi ligi omonidan
moliyalash i iladi a BMT ah olini yaxshilash das u i (UNFPA) a BMT a aqqiyo
das u i (UNDP) omonidan amalga oshi iladi. Ushbu yil COVID-19 pandemiyasi
boshlanganidan so‘ng, san'a mak abi onlayn a'limga o‘ di. Qiyin da la da hamma
uchun uhiy kay iya ni saqlab qolish maqsadida, loyiha mak abga yil oxi ida san'a
asa la i a qo‘l mehna la i ko‘ gazmasini ashkil e ishga yo dam be ishni qo‘llab-
qu a ladi. Talabala ning aksa iya i uchun bu ula ning san'a iga jamoa chilik
e' ibo ini qa a ish a o‘z ishla idan da omad olish imkoniya idi .
"A & Inclusion" E asmus [5.] loyihasi: Bu loyiha, nogi onligi bo‘lgan a uhiy
saloma lik muammola i bo‘lgan shaxsla uchun san’a o qali ij imoiy inklyuziya a
a’limni i ojlan i ishga qa a ilgan.
In e na ional scien i ic jou nal “In e p e a ion and esea ches”
Volume 1 issue 19 (65) | ISSN: 2181-4163 | Impac Fac o : 8.2
148
ART & INCLUSION loyihasining maqsadli gu uhla i nogi onligi bo‘lgan a
uhiy kasallikla i bo ka ala di . Nogi onla a uhiy kasallikla i bo insonla ij imoiy
in eg a siyani yanada sama ali amalga oshi ish uchun o‘qi ish a ishga joylashish
sohala ida maxsus ja obla a xizma la ga eh iyoj sezadila , jumladan, asosiy
ko‘nikmala , shu jumladan yumshoq ko‘nikmala ni i ojlan i ishga imkon be u chi
no asmiy a'lim ja obla i. Maqsadli gu uhla o‘z hayo loyihala ini o‘liq ij imoiy
in eg a siyaga e ishish uchun za u bo‘lgan yumshoq ko‘nikmala ni i ojlan i u chi
o‘qi ish ja obla iga muh ojdi . San'a a madaniya aoliya la i, ka ala a'limida
maqsadli a ishda qo‘llanilganda, o‘ ganish a inklyuzi lik uchun kuchli osi a
hisoblanadi. Ushbu u dagi aoliya la ga asoslangan ka ala a'limi das u la ining
qo‘llanilishi na aqa ko‘nikmala ni i ojlan i ishga, balki ha bi ish i okchining
indi idual xususiya la i a hayo yo‘lini baholash a asdiqlashga ham imkon be adi,
bu esa yangi ij imoiy inklyuzi lik shaklla ini ya a adi.
Loyiha maqsadla i quyidagila di : Nogi onla a uhiy kasallikla i bo
ka ala ning ij imoiy in eg a siyasini ag‘ba lan i ish, bu sohada ishlayo gan
mu axassisla a ashkilo la ni malakasini oshi ish o qali. Nogi onla a uhiy
kasallikla i bo insonla ning indi idual hayo loyihala ini qu ishda san'a
me odologiyala idan oydalanish kon eks ida bilim ishlab chiqa ishni ag‘ba lan i ish.
Mu axassisla o‘ asida yaxshi amaliyo la ni almashishni ag‘ba lan i ish, bu
amaliyo la ning ansmilliy ak o lanishini maqsad qilib qo‘yish.
San'a o qali no asmiy a'limda inno a sion amaliyo la ni i ojlan i ishga hissa
qo‘shishdi . INCLUSION & ART loyihasi o qali biz Ye opa I i oqi omonidan
belgilangan Upskilling Pa hways a siyala iga, ET2020, 2010-2020 yilla ga
mo‘ljallangan Ye opa nogi onligi s a egiyasiga, Ye opa Ij imoiy Huquqla
Pilla iga, 2008/2209 (INI) aqamli Ye opa Pa lamen qa o iga a Ye opa Ruhiy
Saloma lik a Fa o onlik Pak iga global miqyosda hissa qo‘shmoqchimiz.
Loyihaning na ijala i quyidagila dan ibo a : Loyiha boshida a oxi ida ikki
ansmilliy uch ashu bo‘kib o‘ adi. Yaxshi amaliyo chila ni almashish a
mu axassisla a ashkilo la ning malakasini oshi ish uchun qisqa mudda li qo‘shma
xodimla uch ashu i; ish i okchila a man aa do omonla ni mahalliy, min aqa iy,
milliy a ye opa da ajasida aj iba almashishni yo‘lga qo‘yish; ish i okchila
o‘qi u chila , a biyachila , psixologla , ij imoiy ishchila , ij imoiy a biyachila ,
san’a aoliya la i kuza u chila i, ashkilo la boshqa u chila i a boshqa egishli
mu axassisla aj iba almashishda ish i ok e adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. h ps://www. hegua dian.com/social-ca e-ne wo k/2018/ap /30/ hea e-
p ojec -lea ning-disabled-a is s-isola ion-aus e i y-
2. h ps://ze op ojec .o g/ini ia i es/ze o-p ojec -inclusi e-a s.
In e na ional scien i ic jou nal “In e p e a ion and esea ches”
Volume 1 issue 19 (65) | ISSN: 2181-4163 | Impac Fac o : 8.2
149
3. h ps://www.unesco.o g/en/a icles/asia-paci ic- es i al-a is s-
disabili ies-success ully-celeb a ed-ex ao dina y- alen s.
4. h ps://eeca.un pa.o g/en/news/ i s -e e -inclusi e-a -school-aze baijan-
os e s-sense-belonging-people-disabili ies
5. e asmusly.com
