In e na ional scien i ic jou nal “In e p e a ion and esea ches”
Volume 1 issue 19 (65) | ISSN: 2181-4163 | Impac Fac o : 8.2
150
AKTYORLIK MAHORATIDA TAGMATN, PAUZA VA URG‘UNING ROLI
Mahliyo Abdu ahmono a
Magis a u a bo‘limi uslubchisi
Anno a siya: maqolada ak yo lik san'a ining muhim jiha la i – agma n, pauza
( in olish) a u g'u masalala i chuqu ahlil qilingan. Tadqiqo da sahna san’a ida
pa nyo bilan munosaba o‘ na ish, suhba ga ayyo ga lik ko‘ ish, suku saqlash
o qali a’si o' kazish, ichki monolog ashkil e ish kabi ak yo lik exnikasi elemen la i
ko' ib chiqilgan.
Kali so‘zla : ak yo lik maho a i, agma n, pauza, in olish, u g‘u, pa nyo ,
ichki monolog, ohang, nu q plas ikasi, sahna san’a i, ea , pedagogika.
Аннотация: в статье подробно анализируются важные аспекты актёрского
мастерства – вопросы подтекста, паузы (дыхания) и акцента. В исследовании
рассматриваются такие элементы актёрской техники в сценическом искусстве,
как установление отношений с партнёром, подготовка к разговору, воздействие
молчанием и организация внутреннего монолога.
Ключевые слова: актёрское мастерство, подтекст, пауза, дыхание, акцент,
партнёр, внутренний монолог, тон, пластика речи, сценическое искусство,
театр, педагогика.
Abs ac : The a icle p o ides an in-dep h analysis o impo an aspec s o
ac ing - he issues o sub ex , pause (b ea hing) and emphasis. The s udy examines
such elemen s o ac ing echniques in s age a as es ablishing a ela ionship wi h a
pa ne , p epa ing o a con e sa ion, in luencing h ough silence, and o ganizing an
in e nal monologue.
Keywo ds: ac ing skills, sub ex , pause, b ea h, emphasis, pa ne , in e nal
monologue, one, speech plas ici y, s age a , hea e , pedagogy.
Pa nyo bilan bi o ijobiy yoki salbiy munosaba о‘ na ishdan a al uni
о‘ ganish, moslashish a bо‘lajak munosaba ga pa nyo ni ayyo lash ke akligi bizga
ma’lum. Bu ayyo ga lik ja ayoni kо‘p holla da jismoniy a shu bilan bi ga
sо‘zlashu ha aka la idan ham ashkil opishi mumkin. Pa nyo bilan jiddiy ma zuda
suhba ga ki ishishdan oldin uni shu suhba ga uhan ayyo lash maqsadida ahamiya ga
molik bо‘lmagan sо‘zla sо‘zlanadi: sog‘lik - omonlik, uy ichi a boshqa shu kabi
sо‘zla dan sо‘nggina ke akli ma zuga о‘ ish mumkin. Bu sо‘zla bi qa ashda
ahamiya sizdek kо‘ insa ham pa nyo ah olini bilish, aniqlash, aq dan yu ish, uni
ke akli ma zudagi suhba ga ayyo lashga zamin ya a adi.
Pa nyo ga a’si e ish ja ayoniga na aqa pa nyo , balki sо‘zlashi ke ak bо‘lgan
ma zu obyek ini ham yaxshilab о‘ ganish, pa nyo ga о‘z aassu o ini be ish uchun
In e na ional scien i ic jou nal “In e p e a ion and esea ches”
Volume 1 issue 19 (65) | ISSN: 2181-4163 | Impac Fac o : 8.2
151
uni ham aynan о‘z a’si doi asi yо‘nalishiga olib ki ish ke ak bо‘ladi. Buning uchun
ak yo aqlan, jismonan a uhan ziy aklik bilan ayyo ga lik kо‘ ishi ke ak.
Sо‘zlashu munosaba i ja ayonining ayni shu bosqichi kо‘p holla da sahnada
ak yo la omonidan ushi ib qoldi iladi. Ba’zi ak yo la ma’lum bosqichni о‘ amagan
holda oliy maqsad sa i о‘g‘ idan - о‘g‘ i о‘ ib bo ishga oda lanib qolganla .
Tagma n ak yo ga aqa sо‘zla ning ala uzi uchun emas, balki pa nyo ni
eshi ayo gan aq ida ham ke akligini hisobga olish za u .
Bizga ma’lumki, inson gapi ayo ganida sо‘z bilan a’si о‘ kazishga u inadi,
inglayo ganida esa qabul qiladi. Ta’si osi asining almashib u ishi, qabul qilish a
baho be ish, a’si о‘ kazish ja ayonini eplika bilan bog‘lash no о‘g‘ i. Eshi u chi
suhba ga ki ishish uchun na ba ini ku ayo gan aq da ham ma’lum ha aka ni amalga
oshi adi, pa nyo ning sо‘zla iga bosqichma - bosqich baho be ib, sо‘zsiz munosaba
olib bo adi. U о‘zining jismoniy xa i -ha aka i, e’l - a o i, suku saqlash bilan
a’si о‘ kazadi. Bu esa ha qanday sо‘zdan kо‘ a kuchli oqdi . Aga dialog ja ayoni
yuzaga kelsa, о‘za o a’si bi lahza ham о‘x amaydi. Sо‘zlashu chi pa nyo iga
aqa sо‘zla bilan a’si о‘ kazib qolmay, balki bi aq ning о‘zida uning о‘ziga
nisba an munosaba ini ham baholaydi, a’si о‘ kazishning yangi osi ala ini qidi adi.
Suku saqlash bi on - bi xa i-ha aka ni i oda e ishi a ma’lum ma’noni
angla ishi uchun uni yaxshi ashkil e ish lozim. Buning uchun ak yo ichki
monologini о‘g‘ i yо‘lga qо‘ya bilishi ke ak. Ak yo suku saqlashi aq ida a o ida
sodi bо‘layo gan oqea -hodisani, pa nyo i xa i - ha aka ini ik an baholaydi, uni
qabul qiladi yoki pa nyo ining dalil - isbo la iga qa shi chiqadi.
Shuni unu maslik lozimki, ijod ja ayonida ak yo agma n bo asida о‘ylamaydi.
U pa nyo i bilan munosaba о‘ na ishi, a o da sodi bо‘layo gan eng kichik
de alla ni ham naza dan che da qoldi masligi uchun ijodiy kay iya da, uhan e kin
bо‘lishi ke ak. Bu ijodiy e kinlik ak yo ij osining kechagisidan bugun a q qilishini,
be ak o ligini belgilab be adi. Ijodning bunday nozik jiha ini egallash uchun ak yo
sahnadagi ha o kо‘zga ashlanmaydigan eng kichik ma’lumo la ni ham naza dan
che da qoldi masin. Ak yo о‘zida ba cha oqea - hodisala ga о‘ziga xos a’si kuchi
a asodi iylik aassu o i, hissiyo ini a biyalay olsin. Ak yo in onasiyasi plas ik
xususiya ga ega bо‘lishi a bu xususiya agma ndagi kichik о‘zga ishla ni ham
yo i ib be a olishi ke ak”. [1.B.88.]
Sahnada ol ij o e ayo gan ak yo a o sо‘zla ining ub ma’nosiga ye ib bo ishi
a ula ni man iqiy i odalay olishi uchun nu qning ba cha exnik jiha la i qa o i in
olish (pauza)dan ham unumli oydalana bilishi sha . Biz yaxshi bilamizki, ichki
ik ning yozma yoki nu qiy i odalanishi - sо‘z, gap yoki sо‘zla oqimi, deyiladi. Ana
shu sо‘zla oqimida ay moqchi bо‘lgan ik ning aniqligini ij oda in olish (pauza)
belgilaydi. Tin olish (pauza)ning о‘zi nima? A suski, kо‘pchilik ak yo la in olishni
oddiy о‘x alish si a ida baholashadi. Hayo da esa inson о‘z ik ini uq i ish uchun
In e na ional scien i ic jou nal “In e p e a ion and esea ches”
Volume 1 issue 19 (65) | ISSN: 2181-4163 | Impac Fac o : 8.2
152
sо‘zla oqimidan oydalanayo ganda abiiy hola da, aynan ke akli joyla da in oladi.
Bu in olishla ni inson aynan maqsad - muddaosidan kelib chiqib amalga oshi adi.
Tin olish bo asida u li mu axassisla ning ilmiy a amaliy isbo langan a’ i la i
ma jud. Shula o asida Abdu ahim Say iddino ning bu bo ada о‘zla idan oldingi
ay ilgan ik - mulohazala ni i ojlan i ib, yanada aniqlik ki i ib kel i gan a’ i i in
olish ushunchasiga yanada oydinlik ki i gan. Ula bunday deydi: “N.M.Bajeno a
R.A.Che kashinning “I odali о‘qish” ki obida pauzaga shunday a’ i be ilgan: Sо‘z
oqimini in onasiya jiha idan shakllangan qismla ga aj a ishga imkon be u chi
nuq aga о‘x ash, pauza deb a aladi. Ga chi bu a’ i pauzaning hamma
xususiya la ini о‘z ichiga qam ab olmasa - da, asosan о‘g‘ i. Haqiqa an ham pauza
uzluksiz sо‘z oqimini ma’lum bо‘lakla ga bо‘ladi. Ammo pauzaning azi asi bu bilan
ugamaydi. Negaki, pauzala sо‘z oqimini aqa “in onasiya jiha idan shakllangan
qismla ga aj a ish” bilan chega alanib qolganda nu qimiz bi - bi iga uz iy
bog‘lanmagan uzuq -yuluq gapla dan a gap bо‘lakla idan ibo a bо‘lib qola di.
Vaholanki, inson nu qi bi - bi iga uz iy bog‘lanagan sо‘z oqimidan ibo a . Demak,
pauzala ning in onasiya jiha idan shakllangan qismla ga aj a ish xususiya i о‘g‘ isida
gapi ish bilan bi ga, uning shu aj a ilgan qismla ni ma’no a in onasiya jiha idan bi -
bi iga bog‘lash xususiya iga ega ekanligini ham qayd e ish lozim. Ana shunda
pauzaning mohiya i о‘g‘ i kо‘ sa ilib, quyidagi a’ i hosil bо‘ladi: Sо‘zla oqimini
in onasiya jiha dan shakllangan qismla ga aj a u chi a shu aj algan qismla ni ma’no
jiha idan in onasiya yo damida bi -bi iga bog‘lashga imkon be u chi nu qdagi
о‘x alish pauza deb a aladi”. [2.B.48.]
Abdu ahim Say iddino ning in olish (pauza)ga kel i gan bu a’ i i ea san’a i
mu axassisla ining qa ashla ini i ojlan i gan holda, “ in olish (pauza) - sо‘zla
oqimidagi ik uz iyligini a’minlashda muhim ahamiya ga ega” ekanligini amaliy a
naza iy jiha dan isbo lab be di. Chunki kо‘p holla da ak yo la in olishga aqa
exnik nuq ai - naza idan qa ashadi a na ijada ik lashdan yi oq bо‘lgan qu uq
ala uz qoladi. Bu alba a omoshabinning ij oga nisba an be a qligini kel i b
chiqa adi a mu axassisla ning “Sahnada sо‘z xa i-ha aka i yо‘q-ku!” - degan
mulohazasiga olib keladi. Fik lash insonni sо‘z xa i-ha aka iga undaydi, aga in
olishla da ik ashlab yubo ilsa, sо‘zla oqimidagi ma’no - mazmun ochilmaydi. Bu
hol xuddi sahnada ol ij o e ayo gan ikki ak yo ning bi i sо‘zlayo ganda ikkinchisi
sha -sha oi ni unu ib, eplika poylayo gandagi kabi qu uq a ishona siz bо‘ladi.
Shuning qa o ida, ma nning ub ma’nosini, mazmun-mohiya ini ochib be ishda
u g‘uning ham ahamiya i ka a. Shuning uchun ham u g‘u ushunchasiga qisqacha
о‘x alib о‘ sak. Ba’zi mualli la ning qо‘llanmala ida: “Nu qdagi bi on bi bо‘lakni
kuchli oq ala uz e ish hodisasi - u g‘u deyiladi. U g‘u - sо‘z u g‘usi a man iqiy
u g‘uga bо‘linadi” degan a’ i uch aydi. Bu о‘g‘ i a’ i . Lekin masalaga chuqu oq
yondashsak, u g‘u - o ush u g‘usi, sо‘z u g‘usi a man iqiy u g‘uga bо‘linadi, deb
In e na ional scien i ic jou nal “In e p e a ion and esea ches”
Volume 1 issue 19 (65) | ISSN: 2181-4163 | Impac Fac o : 8.2
153
a’ i lash о‘ inli oqdi . To ush u g‘usi nima? To ush u g‘usi deb - ma’lum bi
sо‘zning i odasida bi on bi o ushning kuchli oq a chо‘ziq oq ala uz e ilishiga
ay iladi. Masalan “ ake a” sо‘zida u g‘u о‘ a bо‘g‘indagi “e” o ushiga, “magis al”
sо‘zida oxi gi bо‘g‘indagi “a” o ushiga ushadi. Tinglo chiga esa bu ja ayonda
xuddi ana shu o ush ish i ok e ayo gan bо‘g‘in u g‘u olayo gandek uyuladi.
U g‘uning bu jiha la iga e’ ibo be ish ak yo la ga xo ijiy adabiyo namunala idan
pa cha yoki spek aklla ij osida, ayniqsa xo ijiy ismla a a amala ni о‘g‘ i ala uz
e ishla ida yo dam be adi. Kо‘p holla da, ayniqsa iloya ea la ida, jahon a us
d ama u giyasi asosidagi spek aklla da ak yo la ning che el ismla ini no о‘g‘ i
ala uz e ishla ining gu ohi bо‘lamiz. Masalan, Volodya sо‘zini ala uz qilishda
ikkinchi bо‘g‘indagi “o” o ushi kuchli oq a chо‘ziq oq ala uz qilinishi ke ak.
Lekin ak yo u g‘uni oxi gi bо‘g‘indagi “ya” o ushiga be adi a na ijada so uscha
ism g‘ay i abiiy ja anglaydi. Yoki alaba - ak yo la ij osida “Gamle ” spek aklini
omosha qilyapmiz. Ak yo ning eng asosiy sahnala dan bi idagi “Monas i ga bo !”
degan sо‘zla ni ala uz qilishda u g‘u olu chi o ushni no о‘g‘ i anlashi oqiba ida
Gamle ij osidagi ba cha yu uqla ni hissiy qabul qilayo gan, Gamle ga hamda d
bо‘layo gan omoshabinda bi oz noqulaylik ug‘iladi. Chunki ak yo “monas i ”
sо‘zining oxi gi bо‘g‘inidagi “i” o ushiga emas, ikkinchi bо‘g‘indagi “a” o ushiga
u g‘u be ib i odalashi mi iqib omosha qilayo gan omoshabinning g‘ashiga egadi.
Uning hissiy qabul qilish ja ayonini bi mudda bо‘lsa g‘am о‘x a ib qо‘yadi. Ana
endi ak yo omoshabinni zab e ish uchun ku ashni yana boshidan boshlashiga
о‘g‘ i keladi. Eng asosiysi, o ush u g‘usiga e’ ibo be ish sо‘zning о‘ziga xos
plas ikasini a angini paydo qiladi, uning ala uzini yengillash i adi. Chunki sо‘z
bilan ishlo chi ak yo ning о‘z kasbini mukammal egallashi yо‘lida ha qanday
“mayda” bо‘lib kо‘ ingan g‘alizlikla ni ham oydinlash i ib olish ka a ahamiya ga
ega. Yana bi jiha : o ush u g‘ula i bi sо‘zning о‘zida uning azi asiga qa ab
о‘zga ishi mumkin. Lekin bunday hola kamdan - kam uch aydi. Masalan,
“akademik” sо‘zi ilmiy un on ma’nosida kelsa “ye” o ushiga u g‘u ushadi.
Masalan, “akademik olim”, “akademik ea ”. Bu sо‘z san’a dagi ij o uslubi
ma’nosida kelsa oxi gi bо‘g‘indagi “i” o ushi u g‘u oladi. Masalan, “akademik ij o”.
Yoki yana bi о‘zgacha manza ani kuza ish mumkin: “sim oniya” sо‘zining
aa uzida u g‘u ikkinchi bо‘g‘indagi “o” o ushiga ushadi. “Sim onik o kes ij osi”
sо‘z bi ikmasida esa “sim oniya” sо‘zi “sim onik” shaklida о‘zga ib kelayap i.
Na ijada “sim oniya” sо‘zining ala uzida u g‘u olgan “o” o ushi о‘zining u g‘u
olish ma qeini “sim onik” sо‘zidagi oxi gi bо‘g‘inda joylashgan “i” o ushiga
bо‘sha ib be adi.
Sо‘z u g‘usi, deganda esa ala uz pay ida sо‘zla oqimidagi bi on bi sо‘zning
kuchli oq ala uz e ilishiga ay iladi. Man iqiy u g‘u, deb sо‘zla oqimidagi a nu q
da omidagi ay im gap bо‘lakla ining bо‘ i ilishiga ay iladi. Bunday bо‘lakla
In e na ional scien i ic jou nal “In e p e a ion and esea ches”
Volume 1 issue 19 (65) | ISSN: 2181-4163 | Impac Fac o : 8.2
154
kamida ikki sо‘zdan o ib, bu un jumla a ik ni i odalo chi nu q osi ala ining ka a
bо‘lakla i hajmida bо‘lishi mumkin.
Aga ma’lum aq ga sо‘zni, ma nni unu ib, bu un diqqa -e’ ibo ni ik a
o ush u g‘ula iga qa a sak, na ijada inson nu qining qu ilmasi yaqqol yuzaga keladi.
Sahnada aqa qa ama - qa shi ik emas, balki u g‘u ohangla i kon lik i ham
ma judki, ula epe isiya ja ayonla ida о‘z - о‘zidan yuzaga keladi. Ak yo la shuni
unu maslikla i lozimki, ma’lum bi asa da agma nni aniqlash ja ayoni in olish, u g‘u
a in ona siyaning aniq, abiiy ashkil e ilishi bilan chamba chas bog‘liqdi .
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Abdullaye a M. D ama ik ea a kinoda ak yo lik maho a i. -T.: Ta akku
qano i, 2014.
2. Say iddino A. Adabiy asa a ij ochilik maho a i. -T.: Fan, 1980.
3. Alishe Na oiy. “Hay a -ul ab o ” dos onining sо‘z a’ i ida bobidan. -T.:
G‘a u G‘ulom, 1989.
4. Maxmudo a J., Maxmudo a H. Ak yo lik maho a i. –T.: Lesson P ess, 2010.
