ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
179
PARA UZUNLIKKA SAKROVCHI QIZLARDA JISMONIY SIFATLARNING
SHAKLLANISHI VA ULARNI RIVOJLANTIRISH OMILLARI
Xolbeko a D.N.
O‘zDJTSU do sen i.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17535742
Anno a siya. Ushbu ilmiy ishda pa a uzunlikka sak o chi qizla da jismoniy si a la ning
shakllanishi a ula ni i ojlan i ish omilla i ahlil qilingan. Tadqiqo ning maqsadi — maxsus
jismoniy ayyo ga lik mashg‘ulo la i o qali sak ash exnikasini akomillash i ish hamda
chidamlilik, kuch, ezko lik, mu o iqlash i ish a egilu chanlik kabi asosiy jismoniy si a la ni
i ojlan i ish yo‘lla ini aniqlashdan ibo a . Ish ja ayonida spo chila ning indi idual
xususiya la i, mashg‘ulo sha oi la i a psixologik ayyo ga lik da ajasi hisobga olingan.
Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, o‘g‘ i ejalash i ilgan mashg‘ulo izimi,
eabili a siya mashqla i a mo i a sion omilla jismoniy si a la ning shakllanishi a pa a
uzunlikka sak ash na ijala ining yaxshilanishiga sezila li a’si ko‘ sa adi. Mazku ish pa a
spo u la i bilan shug‘ullanu chi mu abbiyla , o‘qi u chila hamda spo chi qizla uchun
amaliy ahamiya ga ega bo‘lgan me odik a siyala ni o‘z ichiga oladi.
Kali so‘zla : pa a uzunlikka sak ash, jismoniy si a la , kuch, ezko lik, chidamlilik,
mu o iqlash i ish, mashg‘ulo me odikasi, i ojlan i ish omilla i.
Аннотация. В данной научной работе анализируются факторы формирования
физических качеств и их развитие у прыгунов в длину с паралимпийцев.
Цель исследования - выявить пути совершенствования техники прыжков и
развития таких основных физических качеств, как выносливость, сила, скорость,
координация и гибкость посредством специальной физической подготовки. В процессе
работы учитывались индивидуальные особенности спортсменок, условия тренировок и
уровень психологической подготовки. Результаты исследования показали, что правильно
спланированная система тренировок, восстановительные упражнения и мотивационные
факторы оказывают существенное влияние на формирование физических качеств и
улучшение результатов в прыжках в длину с паралимпийцев. В данной работе
содержатся методические рекомендации, имеющие практическое значение для тренеров,
преподавателей и спортсменок, занимающихся паралимпийским спортом.
Ключевые слова: прыжки в длину с паралимпийцами, физические качества, сила,
скорость, выносливость, координация, методика тренировки, факторы развития.
Anno a ion. This esea ch pape analyzes he ac o s ha shape and de elop physical
quali ies in Pa alympic long jumpe s. The aim o he s udy was o iden i y ways o imp o e
jumping echnique and de elop key physical quali ies such as endu ance, s eng h, speed,
coo dina ion, and lexibili y h ough specialized physical aining. The s udy ook in o accoun
he indi idual cha ac e is ics o he a hle es, aining condi ions, and psychological
p epa edness. The esul s showed ha a p ope ly planned aining sys em, eco e y exe cises,
and mo i a ional ac o s ha e a signi ican impac on he de elopmen o physical quali ies and
imp o ed pe o mance in he Pa alympic long jump. This pape p o ides me hodological
ecommenda ions o p ac ical alue o coaches, eache s, and a hle es in ol ed in Pa alympic
spo s.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
180
Key wo ds: Pa alympic long jump, physical quali ies, s eng h, speed, endu ance,
coo dina ion, aining me hods, de elopmen ac o s.
Bugungi kunda spo sohasida jismoniy a biya a sog‘lom u mush a zini shakllan i ish
masalala i alohida e’ ibo ma kazida u ibdi. Ayniqsa, nogi onligi bo‘lgan spo chila , jumladan,
pa a spo chila o asida jismoniy si a la ni i ojlan i ish a ula ning spo maho a ini oshi ish
dolza b masalala dan bi i hisoblanadi. Pa a uzunlikka sak ash u la i ham shunday spo
yo‘nalishla idandi ki, unda spo chi na aqa exnik maho a ni, balki kuch, ezko lik, chaqqonlik,
mu ozana a i oda kabi jismoniy hamda uhiy si a la ni yuqo i da ajada namoyon e adi.
Pa a uzunlikka sak o chi qizla da jismoniy si a la ning shakllanish ja ayoni mu akkab
bo‘lib, u iziologik, psixologik a pedagogik omilla bilan chamba chas bog‘liq. Mazku
si a la ning o‘g‘ i shakllanishi spo chining ha aka exnikasini akomillash i ish, na ijala ni
yaxshilash hamda ja oha la xa ini kamay i ishda muhim ahamiya ga ega. Shuningdek, bu
ja ayonni boshqa ish a i ojlan i ish uchun indi idual yondashu , ilmiy asoslangan mashg‘ulo
izimi hamda ene a spo chi o‘ asidagi sama ali hamko lik za u di .
Ushbu maqolada pa a uzunlikka sak o chi qizla da jismoniy si a la ning shakllanish
xususiya la i, ula ni i ojlan i ishga a’si e u chi omilla hamda amaliy mashg‘ulo la da
qo‘llaniladigan me odik yondashu la ahlil qilinadi. Tadqiqo na ijala i pa a spo chila
ayyo ga ligini ilmiy asosda ashkil e ish hamda ula ning spo dagi yu uqla ini yanada oshi ishga
xizma qiladi.
Bugungi kunda spo ning ba cha u la ida, xususan, pa a spo yo‘nalishla ida jismoniy
ayyo ga lik a maxsus si a la ni i ojlan i ish masalasi alohida e’ ibo ma kazida u ibdi. Pa a
uzunlikka sak ash bilan shug‘ullanu chi qizla da jismoniy si a la ning shakllanishi na aqa spo
na ijala ini yaxshilash, balki ula ning umumiy sog‘lig‘ini mus ahkamlash, ha aka aolligini
oshi ish a psixologik ba qa o likni a’minlashda ham muhim ahamiya kasb e adi.
So‘nggi yilla da O‘zbekis on a jahon miqyosida pa a spo u la i, jumladan, pa a yengil
a le ika jadal i ojlanmoqda. Bunda ayolla ish i okining o ishi, ula uchun za u sha oi la
ya a ilayo gani jismoniy si a la ni ilmiy asosda shakllan i ish a i ojlan i ish me odikasini
akomillash i ishni aqozo e adi.
Pa a uzunlikka sak o chi qizla da kuch, ezlik, chaqqonlik, mu ozana a koo dina siya
kabi jismoniy si a la ni sama ali i ojlan i ish, ula ning unksional imkoniya la i a indi idual
xususiya la ini hisobga olgan holda mashg‘ulo ja ayonini o‘g‘ i ashkil e ish — zamona iy
spo pedagogikasi oldidagi dolza b masalala dan bi idi .
Shuningdek, bu yo‘nalishdagi ilmiy izlanishla hali ye a licha chuqu o‘ ganilmagan
bo‘lib, ayniqsa, pa a spo chila ning jinsiy, yosh a jismoniy xususiya la ini inoba ga olgan
maxsus ayyo lo izimini ishlab chiqish za u iya i ma jud. Shu bois, mazku adqiqo pa a
uzunlikka sak o chi qizla ning jismoniy si a la ini shakllan i ish a i ojlan i ish omilla ini
o‘ ganish o qali ula ning spo na ijala ini oshi ish hamda ij imoiy in eg a siyasiga xizma qiladi.
Asosiy qism. Pa a uzunlikka sak o chi qizla da jismoniy si a la ning ahamiya i
Pa a uzunlikka sak o chi spo chila , ayniqsa qizla uchun jismoniy si a la ning o‘g‘ i
shakllanishi spo na ijala ini belgilo chi asosiy omilla dandi . Ushbu spo u i kuch, ezlik,
chaqqonlik, mu o iqlash i ish qobiliya i a sak ash exnikasini o‘zida mujassam e adi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
181
Jismoniy imkoniya la da ajasi spo chining na aqa sak ash bo‘yicha na ijasiga, balki
ja oha la dan himoyalanishi a musobaqaga ayyo ga lik sama ado ligiga ham a’si qiladi.
Pa a uzunlikka sk o chi spo chila uchun bu si a la ning i oji ko‘p jiha dan indi idual
imkoniya la , ibbiy hola , eabili a siya da ajasi a uhiy ayyo ga likka bog‘liqdi . Shu bois,
mashg‘ulo das u la ini uzishda ha bi spo chining unksional hola i a nogi onlik u i
e’ ibo ga olinishi lozim.
Jismoniy si a la ning shakllanish bosqichla i. Pa a uzunlikka sak o chi qizla da
jismoniy si a la bosqichma-bosqich shakllanadi:
Boshlang‘ich ayyo ga lik bosqichi – umumiy jismoniy ayyo ga lik, mushakla
aoliya ini yaxshilash, ha aka koo dina siyasini i ojlan i ishga qa a iladi.
Maxsus ayyo ga lik bosqichi – sak ash exnikasini akomillash i ish, s a ezligi,
yugu ish i mi a depsinish kuchini oshi ish mashqla i baja iladi. Musobaqaga ayyo lo
bosqichi – spo chi hola ini ba qa o lash i ish, mashqla ni indi iduallash i ish, psixologik
ayyo ga likka e’ ibo be iladi. Jismoniy si a la ni i ojlan i ish omilla i.
Pa a uzunlikka sak o chi qizla da jismoniy si a la ning sama ali i ojlanishi quyidagi
omilla bilan belgilanadi: Indi idual yondashu – spo chining jismoniy a unksional
imkoniya la ini hisobga olgan holda mashg‘ulo yuklamala ini o‘g‘ i aqsimlash. Mashg‘ulo
me odikasi – plyome ik mashqla , maxsus yugu ish mashqla i, depsinish a uchish azala ini
akomillash i u chi mashg‘ulo la idan ibo a .
Reabili a siya a iklanish – izio e apiya, massaj, su muolajala i, na as mashqla i
yo damida mushakla ning iklanishini a’minlash. Psixologik ayyo ga lik – mo i a siya, o‘ziga
ishonch, i oda iy si a la ni i ojlan i ish o qali musobaqala da uhiy ba qa o likni saqlash.
Mu abbiy a ibbiy xodimla hamko ligi – mashg‘ulo yuklamala ini nazo a qilish,
sog‘liqni doimiy moni o ing qilish o qali ja oha lanish xa ini kamay i ish. Mashg‘ulo izimini
akomillash i ish yo‘nalishla i. Pa a uzunlikka sak o chi qizla uchun mashg‘ulo izimini
quyidagi yo‘nalishla da akomillash i ish maqsadga mu o iq. Ha aka ezligini oshi ish uchun
qisqa maso aga sp in mashqla i. Depsinish kuchini oshi ish uchun plyome ik mashqla
(qadamli sak ashla , e ikal sak ashla ). Texnikani mukammallash i ish uchun ideo- ahlil a
exnik diagnos ika osi ala idan oydalanish. Maxsus jismoniy ayyo ga likni nazo a qilish
uchun es sino la ini mun azam o‘ kazish.
Pa a uzunlikka sak o chi qizla da jismoniy si a la ning shakllanishi
Pa a uzunlikka sak o chi spo chila uchun asosiy jismoniy si a la — kuch, ezko lik,
chaqqonlik, mu ozana , koo dina siya a chidamlilik hisoblanadi. Ayniqsa qizla da bu
si a la abiiy iziologik xususiya la (mushak massasi, go monal mu ozana , bo‘y uzunligi, oyoq
mushakla ining nisbiy kuchi) bilan chamba chas bog‘liq.
Shuningdek, nogi onligi bo‘lgan spo chila uchun ha aka lanish imkoniya la ining
cheklanganligi sababli kompensa o moslashu la muhim ol o‘ynaydi. Bu ja ayon
mushakla a o mu o iqlikni yaxshilash a ma jud imkoniya la ni maksimal da ajada sa a ba
e ish o qali jismoniy si a la ning shakllanishiga yo dam be adi.
Jismoniy si a la ni i ojlan i ishga a’si e u chi omilla
Pa a spo chila , xususan, qizla da jismoniy si a la ning i ojlanish da ajasi
quyidagi ichki a ashqi omilla ga bog‘liq
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
182
T/
Omil u i
Omil a si i
Ta’si
da ajasi
1
Fiziologik omilla
Mushak kuchi, bo‘g‘im ha aka chanligi, yu ak-qon
omi izimi aoliya i
Yuqo i
2
Psixologik omilla
Mo i a siya, i oda iy si a la , o‘ziga ishonch
O‘ a–yuqo i
3
Texnik- ak ik
ayyo ga lik
Sak ash exnikasi, yugu ish azala i, sak ash bu chagi
Yuqo i
4
Mashg‘ulo
sha oi la i
S adion, jihozla , maxsus p o ez yoki ayanch osi ala
si a i
O‘ a
5
T ene lik uslubi
Indi idual yondashu , ij imoiy qo‘llab-qu a lash
Yuqo i
6
Oziqlanish a
iklanish
Vi aminla , oqsil, su balansi, uyqu si a i
O‘ a
Jismoniy si a la ni i ojlan i ish usulla i
Pa a uzunlikka sak o chi qizla da jismoniy si a la ni i ojlan i ish uchun mashg‘ulo la
indi idual eja asosida ashkil qilinadi. Quyidagi jad alda asosiy mashqla a ula ning
i ojlan i u chi yo‘nalishi kel i ilgan:
Jismoniy
si a
Mashq u i
Mashq namunasi
Mashq da omiyligi /
Tak o soni
Kuch
Oyoq mushakla ini
mus ahkamlo chi mashqla
O‘ i ib sak ash, s ep-up, leg-
p ess (yengil og‘i likda)
3–4 ma o aba, 10–12
ak o
Tezko lik
Qisqa maso aga yugu ish
(20–40 m)
S a ezligini oshi ishga
qa a ilgan mashqla
5–6 ma o aba
Koo dina siya
Ha aka ni mu o iqlash i ish
mashqla i
A qon bilan sak ash,
10–15 daqiqa
Chaqqonlik
To‘siqla dan o‘ ish, yonlama
sak ash
Kichik o‘siqla dan se iyali
sak ash
4–5 se iya
Chidamlilik
Uzluksiz mashqla
600–800 m yugu ish,
a alash mashqla kompleksi
15–20 daqiqa
Pa a spo chila da jismoniy ayyo ga likning o‘sish dinamikasi
Quyidagi jad alda 3 oylik mashg‘ulo dan so‘ng pa a uzunlikka sak o chi qizla da
kuza ilgan o‘zga ishla ko‘ sa ilgan (sha li ma’lumo la asosida).
Ko‘ sa kich
Boshlang‘ich
na ija
3 oydan so‘ng
O‘sish oizi (%)
Sak ash uzunligi (m)
2.45
2.88
+17.5%
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
183
Ko‘ sa kich
Boshlang‘ich
na ija
3 oydan so‘ng
O‘sish oizi (%)
S a ezligi (m/s)
4.2
4.8
+14.3%
Oyoq kuchi (kg)
65
78
+20.0%
Mu ozana ni saqlash aq i (s)
8.4
10.2
+21.4%
Tahlil a xulosa (asosiy qism yakuni si a ida)
Olib bo ilgan ahlilla shuni ko‘ sa adiki, pa a uzunlikka sak o chi qizla da jismoniy
si a la ni i ojlan i ishda indi idual yondashu , psixologik qo‘llab-qu a lash a
mashg‘ulo la ning bosqichma-bosqich in ensi ligi muhim ahamiya ga ega. Ha bi spo chining
nogi onlik u i a da ajasidan kelib chiqib, mashqla hajmi a yuklamasi moslash i ilishi za u .
Xulosa. Pa a uzunlikka sak o chi qizla da jismoniy si a la ning shakllanishi a ula ni
i ojlan i ish omilla i spo ayyo ga ligining muhim a kibiy qismi hisoblanadi. Ushbu spo u i
yuqo i da ajada kuch, ezlik, chaqqonlik, mu o iqlash i ish a sak ash exnikasini alab qiladi.
Shuning uchun jismoniy si a la ni kompleks i ojlan i ish — spo chining na ijala ini
oshi ishda asosiy omil bo‘lib xizma qiladi.
Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, pa a spo chila , xususan, qizla da jismoniy si a la ni
shakllan i ishda indi idual yondashu , eabili a sion mashqla ni spo mashg‘ulo la i bilan
uyg‘unlash i ish, hamda psixologik qo‘llab-qu a lash muhim ahamiya ga ega. Mashg‘ulo la da
kuchni oshi u chi mashqla , ezko lik a po lo chi kuchni i ojlan i u chi sak ash mashqla i,
shuningdek, moslash i ilgan enajyo la bilan ishlash ka a sama a be adi.
Shuningdek, ene ning me odik yondashu i, o‘g‘ i o qa lanish, dam olish a iklanish
ejimiga ioya qilish spo chining umumiy ayyo ga ligini oshi adi. Pa a spo chila da
mo i a siya a i oda iy si a la ni i ojlan i ish ham jismoniy ayyo ga lik da ajasiga be osi a
a’si ko‘ sa adi. Umuman olganda, pa a uzunlikka sak o chi qizla da jismoniy si a la ni
i ojlan i ish — mu akkab, ammo o‘g‘ i ashkil e ilgan mashg‘ulo ja ayonida yuqo i na ijala ga
e ishish imkonini be u chi ja ayondi . Maxsus mashqla izimi, indi idual yondashu , sog‘lom
u mush a zi a psixologik ayyo ga lik ushbu spo chila ni mu a aqiya sa i ye aklo chi
asosiy omilla hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i
1. Солиев И. Р. и др. Ўрта масофага югурувчиларни мусобақаларга тайёрлаш
технологияси //Cen al Asian Resea ch Jou nal o In e disciplina y S udies (CARJIS). –
2021. – Т. 1. – №. 2. – С. 100-109.
2. Xoʻjamkeldiye G. S. e al. KICHIK RAZRYADLI O’RTA MASOFALARGA
YUGURUVCHILARNING MUSOBAQA OLDI TAYYORGARLIGI //Cen al Asian
Resea ch Jou nal Fo In e disciplina y S udies (CARJIS).-2021.-Т. 1.-№. 3. – С. 270-274.
3. Ziyaye F. C. e al. YENGIL ATLETIKA SPORT TURINI RIVOJLANTIRISHDA
UMUMIY O’RTA T’ALIM MAKTABLARINING JISMONIY TARBIYA
DARSLARIDA YENGIL ATLETIKA TURLARINI O ‘RGATISH METODIKASINI
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
184
TAKOMILLASHTIRISH SAMARADORLIGI //Cen al Asian Resea ch Jou nal o
In e disciplina y S udies (CARJIS). – 2021. – Т. 1. – №. 3. – С. 348-355.
4. Ортиқов М. и др. Биатлончиларни мусобақаларга тайёрлашда машғулот юкламалари
воситаларининг оптималалштириш //Cen al Asian Resea ch Jou nal o
In e disciplina y S udies (CARJIS). – 2021. – Т. 1. – №. 4. – С. 156-163.
5. Каримов Ф. М. и др. БОШЛАНҒИЧ ИХТИСОСЛИК ГУРУҲИДАГИ УЗУНЛИККА
САКРОВЧИ ҚИЗЛАРНИНГ ДЕПСИНИШ КУЧИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ //Cen al
Asian Resea ch Jou nal o In e disciplina y S udies (CARJIS). – 2021. – Т. 1. – №. 4. –
С. 119-125.
6. Ziyaye F. C. e al. O ‘RTA MASOFAGA YUGURUVCHI YENGIL
ATLETIKACHILARNI MUSOBAQA OLDI TAYYORGARLIGI SAMRADORLIGINI
OSHIRISH //Cen al Asian Resea ch Jou nal o In e disciplina y S udies (CARJIS). –
2021. – Т. 1. – №. 4. – С. 78-90.
7. Ch Z. F. YENGIL ATLETIKACHILARNI UZUNLIKKA SAKROVCHANLIGINI
MAXSUS MASHQLAR YORDAMIDA RIVOJLANTIRISH //PEDAGOGS ju nali. –
2022. – Т. 18. – №. 1. – С. 183-185.
8. Ka imo F. M. UZUNLIKKA SAKROVCHILARNI CHIDAMLIK SIFATINI
RIVOJLANTIRISH ME’ZONLARI //Educa ional Resea ch in Uni e sal Sciences. – 2023.
– Т. 2. – №. 1 SPECIAL. – С. 269-273.
9. Ka imo F. M. UZUNLIKKA SAKROVCHILARNI CHIDAMLIK SIFATINI
RIVOJLANTIRISH ME’ZONLARI //Educa ional Resea ch in Uni e sal Sciences. – 2023.
– Т. 2. – №. 1 SPECIAL. – С. 269-273.
10. Ziyaye F. C. e al. BOSQON ULOQTIRUVCHI SPORTCHILARNI TAYYORLASHDA
MODELLASHTIRISH ORQALI SAMARADORLIGINI ANIQLASH //Cen al Asian
Resea ch Jou nal o In e disciplina y S udies (CARJIS). – 2022. – Т. 2. – №. 10. – С.
280-285.
