newjou nal.o g zenodo.o g
1
KLASTERLI YONDASHUV ASOSIDA O`QUVCHILARDA BADIIY-
ESTETIKLIKNI RIVOJLANTIRISH
Shodiye a Xilola Mu odullaye na
Osiyo Xalqa o Uni e si e i magis i
Anno a siya. Mazku maqolada klas e li yondashu ning o‘qu chila da badiiy-
es e iklikni shakllan i ish a i ojlan i ishdagi o‘ ni ilmiy-naza iy hamda amaliy
jiha dan ahlil qilinadi. Klas e li yondashu zamona iy a’lim me odikala idan bi i
si a ida o‘qu chining dunyoqa ashi, didi, es e ik qobiliya la ini chuqu lash i ishga
xizma qilishi a’kidlanadi. Maqolada es e ik a biyaning asosiy omilla i, klas e
uzilmala i o qali adabiyo da sla ini sama ali ashkil e ish usulla i ham keng
yo i ilgan.
Anno a siya.This a icle analyzes he ole o he clus e app oach in he
o ma ion and de elopmen o a is ic and aes he ic quali ies in s uden s om a
scien i ic, heo e ical and p ac ical pe spec i e. I is emphasized ha he clus e
app oach, as one o he mode n educa ional me hods, se es o deepen he s uden 's
wo ld iew, as e, and aes he ic abili ies. The a icle also ex ensi ely co e s he main
ac o s o aes he ic educa ion, me hods o e ec i ely o ganizing li e a u e lessons
h ough clus e s uc u es.
Аннотация. В статье анализируется роль кластерного подхода в
формировании и развитии художественно-эстетических способностей учащихся
с научной, теоретической и практической точки зрения. Подчеркивается, что
кластерный подход, как одна из современных образовательных методик, служит
углублению мировоззрения, вкуса, эстетических способностей учащегося. В
статье также подробно рассматриваются основные факторы эстетического
воспитания, а также методы эффективной организации уроков литературы с
использованием кластерных структур.
Kali so‘zla : klas e li yondashu , badiiy-es e ik a biya, o‘qu chi shaxsini
shakllan i ish, adabiyo da si, didak ik modella , izual a akku .
newjou nal.o g zenodo.o g
2
Key wo ds: clus e app oach, a is ic and aes he ic educa ion, o ma ion o he
s uden ’s pe sonali y, li e a u e lesson, didac ic models, isual hinking.
Ключевой слова: кластерный подход, художественно-эстетическое
воспитание, формирование личности учащегося, урок литературы,
дидактические модели, наглядное мышление.
Bugungi kunda a’lim ja ayonida o‘qu chining ik lash doi asini kengay i ish,
ula ni ongli, mus aqil qa o qabul qilu chi, badiiy-es e ik didga ega shaxs si a ida
a biyalash zamona iy pedagogikaning eng muhim maqsadla idan bi i hisoblanadi.
Ayniqsa, badiiy-es e ik a biya — o‘qu chining na aqa bilim da ajasi, balki axloqiy-
uhiy hola i, madaniy sa iyasi a ijodiy salohiya ini shakllan i ishda asosiy osi adi .
Ta’lim sohasida jo iy e ilayo gan inno a sion exnologiyala , in e ak i me odla
o asida klas e li yondashu o‘zining s uk u a iy sama ado ligi, izual- ik iy izimni
shakllan i ishi a o‘qu chini aol subyek ga aylan i ish imkoniya i bilan aj alib u adi.
Ushbu maqolada aynan klas e li yondashu o qali o‘qu chila da badiiy-es e iklikni
qanday i ojlan i ish mumkinligi ahlil qilinadi.
Klas e (lo incha "clus e " – o‘plam, bog‘lama) — bu bi o asosiy ushuncha
a o ida uning mazmunini o‘ldi u chi, man iqan bog‘liq bo‘lgan g‘oyala , asa u la
yoki ob azla ni gu uhlashdan ibo a didak ik modeldi . Klas e li yondashu o‘qu
ma e ialini izual ko‘ inishda uzishga, asosiy g‘oyadan kelib chiqib u li a siliy
elemen la ni aniqlashga yo dam be adi [1].
Klas e li yondashu asosida o'qu chila da badiiy-es e iklikni i ojlan i ish,
a'limda badiiy a es e ik qad iya la ni o' ga ish a a biyalashni a'minlashga
qa a ilgan pedagogik me odni angla adi. Bu yondashu da klas e ( o'plam)
me odikasidan oydalaniladi, ya'ni badiiy-es e ik sohala bo'yicha o'qu chila ni u li
gu uhla ga aj a ish a ula ning ichki aloqala ini o' ganish o qali badiiy-es e iklikni
i ojlan i ish.
Ushbu yondashu adabiyo da sla ida qo‘llanilganda, o‘qu chila bi o badiiy
asa ning asosiy g‘oyasini mus aqil aniqlash, pe sonajla xa ak e ini ochib be ish,
newjou nal.o g zenodo.o g
3
mualli ning es e ik pozi siyasini ahlil qilish, badiiy il a i oda osi ala ini anglab
ye ishga aol jalb qilinadi. Klas e o qali ma zuni ko‘ ib chiqish o‘qu chining izual
xo i asini, anali ik a sin ezlo chi a akku ini aollash i adi.
Es e ik a biya — bu o‘qu chining go‘zallikka munosaba ini shakllan i ish,
san’a a adabiyo o qali uning ichki dunyosini boyi ishdi . Badiiy-es e iklik na aqa
chi oyli ob azla ni ko‘ a olish, balki ula ni ahlil qilish, baholash, ula dan za q olish
o qali hayo ga es e ik nigoh bilan qa ashni o‘ ga adi.
Klas e li yondashu es e ik ushunchala ning izimli a zda anglanishiga imkon
be adi. Masalan, “go‘zallik” ushunchasi ma kazga qo‘yilib, a o ida “ abia ”, “inson”,
“asa dagi ob az”, “mualli ning ili”, “badiiy i oda osi ala i”, “musiqa”, “ ang” kabi
ushunchala klas e shaklida joylash i iladi. Bu esa o‘qu chining ma zuni chuqu oq
id ok e ishiga xizma qiladi.
Adabiyo — bu o‘qu chining es e ik uyg‘ula ini uyg‘o u chi asosiy anla dan
bi idi . Badiiy ma n bilan ishlash ja ayonida ob azla dunyosiga ki ib bo ish,
oqeala ni his e ish, mualli pozi siyasini ushunish o‘qu chining uhiy-es e ik i ojiga
kuchli a’si ko‘ sa adi. Klas e li yondashu bu ja ayonda na aqa osi a, balki
a’limning s uk u a iy modeli si a ida oydalaniladi [2].
Misol uchun, Abdulla Qodi iyning “O‘ kan kunla ” omanini ahlil qilishda
asosiy klas e “ a anpa a lik” deb belgilansa, undan “insonlik”, “muhabba ”,
“g‘amginlik”, “xalq aqdi i”, “sadoqa ”, “ idoiylik” kabi ushunchala a moq si a ida
o‘sadi. Bu a zda o‘qu chi na aqa mazmunni o‘zlash i adi, balki o‘z didi a
a akku ini boyi adi.
Zamona iy o‘qu chila axbo o ni ko‘p oq izual as i la , g a ikala , angli
sxemala o qali ez oq a sama ali oq qabul qilishga moyildi . Bu jiha dan qa alganda,
klas e li yondashu o‘qu chila ning izual a akku ini shakllan i ishda a
i ojlan i ishda g‘oya sama ali osi a bo‘la oladi. Ayniqsa, badiiy-es e iklikni
i ojlan i ish ja ayonida ob az, de al, ang, kompozi siya, me a o a, sim ol, syuje ,
es e ik baho kabi ushunchala ni bi -bi i bilan man iqiy, ma’na iy, g‘oya iy jiha dan
bog‘lash, ula ning o‘za o ichki aloqado ligini opish o‘qu chila ning ahliliy
newjou nal.o g zenodo.o g
4
a akku ini, asa u doi asini a san’a ga nisba an es e ik munosaba ini kengay i adi
[3].
Klas e uzilmasi o qali badiiy ma nni ahlil qilishda o‘qu chi aqa ma n
mazmuni bilan cheklanmaydi, balki u mualli ning badiiy niya ini, g‘oya-es e ik
izlanishla ini, uhiy hola a ob azla imsolidagi umumlashmala ni anglashga ha aka
qiladi. Masalan, bi she’ klas e ga joylash i ilganda, uning ma kaziy ob aziga (diydo ,
muhabba , yu , onajon, baho ) asoslanib, a o ida shu ob az bilan bog‘liq badiiy
osi ala (epi e , ashbeh, me a o a), uhiy hola la (sog‘inch, shodlik, ma’yuslik),
syuje unsu la i ( aziya , oqea, hodisa), a es e ik mezonla (go‘zallik, soddalik,
samimiya ) klas e shaklida joylash i iladi.
Bu ja ayon, o‘z na ba ida, o‘qu chida badiiy a akku ni mus ahkamlab, ula da
san’a asa la iga nisba an ahliliy yondashu shakllanishiga xizma qiladi. Vizual
klas e o qali ahlil qilingan badiiy asa o‘qu chining na aqa bilimini, balki uning
uhiy-es e ik dunyosini ham boyi adi. Eng muhimi, bu usul o‘qu chini passi
inglo chilikdan aol ahlilchi a baholo chi bosqichiga olib chiqadi. Shu sababli,
o‘qu chila da badiiy-es e iklikni shakllan i ishda klas e li yondashu ni na aqa
me odik osi a, balki dunyoni badiiy-anglash yo‘li si a ida ham qa ash lozim [4].
Klas e li yondashu asosida o‘qu chila da badiiy-es e iklikni i ojlan i ish —
bu na aqa zamona iy me odik alab, balki shaxsga yo‘nal i ilgan a’limning za u iy
jiha la idan bi idi . Ushbu yondashu o‘qu chini o‘z ik ini mus aqil shakllan i ishga,
es e ik his qilishga, badiiy ma nga chuqu ki ib bo ishga o‘ ga adi. Ta’limda klas e dan
oydalanish es e ik a biyani izchil, izimli a a’si chan olib bo ish imkonini ya a adi.
Kelajakda ushbu yondashu asosida da slikla , o‘qu -me odik qo‘llanmala a
in e ak i esu sla ishlab chiqilishi o‘qu chila ning es e ik dunyoqa ashini
kengay i ishda ka a ahamiya kasb e adi.
Xulosa Xulosa qilib ay ganda, klas e li yondashu o‘qu chila da badiiy-es e iklikni
i ojlan i ishda sama ali pedagogik me odla dan bi i hisoblanadi. Ushbu yondashu
o‘qu chila ning ik lash doi asini kengay i ish, ula ni mus aqil ahlil qilishga, es e ik
qad iya la ni anglash a baholashga yo‘nal i adi. Klas e modeli yo damida
o‘qu chila badiiy asa la ning mazmunini izual a zda id ok e adi, ob azla izimini
newjou nal.o g zenodo.o g
5
ahlil qiladi hamda g‘oya iy- uhiy aloqado likni chuqu anglay oladi. Na ijada,
o‘qu chi na aqa bilim olu chi, balki ijodko a ahlilchi si a ida shakllanadi.
Shuningdek, klas e li yondashu a’lim ja ayonini s uk u a iy jiha dan izimlash i ish,
o‘qu ma e ialini man iqiy a ibda o‘zlash i ish hamda es e ik a akku ni i ojlan i ish
imkonini be adi. Bu me od o‘qu chila ning badiiy ma nga nisba an qiziqishini
oshi adi, ula ni san’a ni chuqu his e a oladigan, go‘zallikni anglaydigan a es e ik
baho be a oladigan shaxs si a ida a biyalaydi. Kelgusida klas e li yondashu ni o‘qu
das u la iga keng jo iy e ish, unga mos me odik a siyala , da s ishlanmala i a
in e ak i o‘qu ma e ialla ini ya a ish o‘qu chila ning badiiy-es e ik a biyasini
yanada sama ali yo‘lga qo‘yishga xizma qiladi.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1. Jalolo J. Ta’lim ja ayonida inno a sion exnologiyala . — Toshken :
O‘zbekis on, 2020.
2. E ma o T., Rasulo a M. Adabiy-es e ik a biya a zamona iy a’lim. —
Sama qand, 2018.
3. Ashu o a D. Klas e li yondashu ning ling odidak ik imkoniya la i. // Filologiya
masalala i. — 2021. — №2.
4. Xasano Sh. Adabiyo da sla ida badiiy a akku ni shakllan i ish yo‘lla i. —
Toshken : Fan, 2019.
